به گزارش ایسنا، مراسم «شب قباد شیوا» شنبه، ۲۳ آبان در موزه هنرهای معاصر تهران و در چارچوب «شب‌های بخارا» برگزار شد. در این مراسم علی دهباشی، بهزاد حاتم و بهرام دبیری درباره ویژگی‌های هنری، آثار و تأثیر قباد شیوا بر گرافیک و هنر معاصر ایران سخن گفتند. همچنین پیام تصویری کریم نصر، برای این مراسم پخش شد و در ادامه، مستند «هنگامه ارکستر مجلسی سارها به رهبری قباد شیوا» ساخته وحید حسینی همدان به نمایش درآمد.
علی دهباشی، مدیرمسئول مجله بخارا و گرداننده این مراسم، با اشاره به جایگاه قباد شیوا، طراح گرافیک، نقاش و تصویرگر معاصر ایران، در تاریخ گرافیک کشور اظهار کرد: درباره قباد شیوا بسیار گفته و نوشته‌اند و جشن‌نامه‌ای نیز برای او منتشر شده است. او در میان پیشگامان هنر گرافیک نوین ایران جایگاهی ویژه دارد. آنچه آثار و نگاه هنری او را متمایز می‌کند، ویژگی‌های خاص و نگاه بی‌تکلفش به هنر ایرانی است.
وی همچنین با اشاره به حضور بهزاد حاتم و بهرام دبیری در این برنامه و پیام تصویری کریم نصر، از وحید حسینی همدان، کارگردان و مستندساز، برای در اختیار گذاشتن فیلمی درباره قباد شیوا قدردانی کرد.
نصر: نخستین نامی که در گرافیک ایران با آن آشنا شدم، قباد شیوا بود
در ادامه مراسم، پیام تصویری کریم نصر، نقاش و تصویرگر ایرانی، پخش شد. او در این پیام با بیان خاطره‌ای از دوران نوجوانی خود، قباد شیوا را نخستین نامی دانست که در عرصه گرافیک ایران با آن آشنا شده است.
نصر گفت: دهه‌ها پیش، زمانی که هنوز بیش از ۱۵ سال نداشتم، برادرم که در یک کارگاه مشغول به کار بود، پوستری را برایم آورد که به تشخیص خودش اثری برجسته بود. وقتی آن کار را دیدم، شگفت‌زده شدم. امضای زیر اثر را خواندم؛ قباد شیوا.
او با اشاره به تأثیر آن پوستر بر علاقه‌اش به هنر گرافیک ادامه داد: آن اثر برایم بسیار جالب بود و آن را در مناسب‌ترین جای دیوار اتاقم نصب کردم تا همیشه از آن نیرو بگیرم. حالا دهه‌ها از آن زمان گذشته است. آن خانه دیگر وجود ندارد و طبیعتاً آن دیوار هم باقی نمانده، اما تصویر آن اثر همچنان در ذهنم نصب است و هنوز از آن نیرو می‌گیرم.
نصر در پایان پیام خود خطاب به قباد شیوا گفت: استاد عزیز، امیدوارم دهه‌ها زنده باشید و همچنان با آثار درخشان خود ما را شگفت‌زده کنید.
حاتم: قباد شیوا میان نگاه گرافیکی و روح نقاشانه ایستاده است
سپس بهزاد حاتم، طراح گرافیک و نقاش، به بیان دیدگاه‌های خود درباره ویژگی‌های هنری قباد شیوا و جایگاه او در گرافیک ایران پرداخت.
او در ابتدای سخنانش با اظهار خرسندی از حضور در این مراسم، از علی دهباشی برای برگزاری چنین نشست‌هایی قدردانی کرد و تلاش‌های او را فراتر از فعالیت یک فرد و در حد شکل دادن به یک نهاد فرهنگی دانست.
حاتم با اشاره به تفاوت نگاه و زبان بصری هنرمندان گرافیست و نقاش گفت: در آثار هر هنرمند، نوعی درک گرافیکی یا حس گرافیکی وجود دارد که زبان بصری او را شکل می‌دهد. برای مثال، مرتضی ممیز حتی در نقاشی‌هایش نیز وجه گرافیکی قدرتمندی دارد. در مقابل، فرشید مثقالی نقاشی درخشان است که وجه نقاشانه در آثار گرافیکی‌اش به‌وضوح دیده می‌شود.
او با قرار دادن قباد شیوا در میان این دو رویکرد افزود: قباد شیوا از این نظر جایگاه ویژه‌ای دارد، هم از یک گرافیک محکم و قدرتمند برخوردار است و هم روح نقاشانه در آثارش حضور دارد. به همین دلیل، آثار او را نمی‌توان صرفاً در چارچوب طراحی گرافیک تعریف کرد.
این هنرمند در ادامه به پوسترهای موسیقی قباد شیوا اشاره و اضافه کرد: در پوسترهای موسیقی او، نوعی نگاه شاعرانه و نقاشانه وجود دارد. شیوا توانسته است موسیقی را به تصویر تبدیل کند، به‌ویژه در مواجهه با موسیقی‌های پیشرو و آوانگارد، به‌جای آنکه صرفاً از نشانه‌های معمول استفاده کند، ساختار موسیقی را در قالب تصویر به مخاطب منتقل می‌کند.
حاتم با اشاره به نمونه‌هایی از پوسترهای شیوا توضیح داد: در یکی از این آثار، خطوط حامل موسیقی و تغییراتی که در بخش‌های مختلف آن ایجاد شده، به زبان تصویری تبدیل شده است. در نمونه‌ای دیگر نیز استفاده از تعدادی شکل هندسی و مثلث، حال‌وهوای موسیقی را در قالب یک ترکیب بصری به نمایش می‌گذارد. این توانایی که بتوان موسیقی را بدون توضیح مستقیم در تصویر بازنمایی کرد، از ویژگی‌های مهم آثار او است.
او همچنین استفاده قباد شیوا از خط نستعلیق در طراحی پوستر را از اتفاقات مهم در گرافیک ایران دانست و گفت: در دوره‌ای این تصور وجود داشت که استفاده از خط نستعلیق به معنای بازگشت به گذشته و دور شدن از مدرنیته است، اما قباد شیوا توانست این خط را با مهارت وارد ساختار گرافیکی کند و آن را به عنصری مدرن و امروزی تبدیل کند. این کار حرکتی انقلابی در گرافیک ایران بود.
حاتم در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به شرایط اجتماعی و فرهنگی ایران در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، شکل‌گیری گرافیک مدرن را در پیوند با تحولات اجتماعی و ارتباط با جهان دانست و اظهار کرد: گرافیک مدرن ایران در دهه ۴۰ در بستری شکل گرفت که جامعه در حال تجربه تغییرات گسترده بود. پیشرفت‌های صنعتی و اقتصادی، تغییر ساختارهای اجتماعی و حرکت از جامعه‌ای روستایی به سمت زندگی شهری، بر شکل‌گیری زبان بصری جدید تأثیر گذاشت.
او با تأکید بر اینکه تغییرات زیبایی‌شناختی همواره در بستر رقابت میان سلیقه‌ها و لایه‌های فرهنگی شکل می‌گیرند، افزود: زیبایی‌شناسی فقط یک موضوع هنری نیست، میدان برخورد سلیقه‌ها و لایه‌های مختلف فرهنگی است. حتی در جوامع مدرن اروپایی نیز لایه‌هایی از نگرش‌های سنتی باقی می‌مانند و در کنار نگاه‌های جدید به حیات خود ادامه می‌دهند. در جامعه ما نیز این لایه‌ها در کنار یکدیگر حضور داشته و بر شکل‌گیری سلیقه عمومی اثر گذاشته‌اند.
وی نقش قباد شیوا در طراحی مجله «تماشا» را یکی از نقاط مهم گسترش زبان تصویری مدرن در جامعه دانست و اظهار کرد: مجله تماشا به دلیل ارتباط مستقیم با برنامه‌های تلویزیونی، مخاطبان گسترده‌ای داشت. در آن زمان فقط دو سه شبکه تلویزیونی وجود داشت و مردم برای اطلاع از برنامه‌های تلویزیون به این مجله توجه می‌کردند. به همین دلیل، طراحی‌های قباد شیوا در تماشا توانست بر سلیقه بصری طیف وسیع‌تری از مردم تأثیر بگذارد.
حاتم با اشاره به شناخت شیوا از رنگ و توانایی او در ترکیب رنگ‌ها، محدودیت‌های فنی صنعت چاپ در آن دوره را نیز یادآور شد و گفت: در شرایطی که چاپ رنگی با محدودیت‌های زیادی روبه‌رو بود و چاپ جداگانه رنگ‌ها به زمان و هزینه بیشتری نیاز داشت، شیوا از همان امکانات محدود به‌خوبی استفاده می‌کرد. او حتی با ترکیب دو رنگ نیز می‌توانست آثار چشمگیر و تأثیرگذاری خلق کند.
او در این زمینه به جلدهای دورنگ مجله رودکی و بروشورها و پوسترهای طراحی‌شده توسط شیوا اشاره کرد و افزود: شناخت رنگ و توانایی استفاده از امکانات محدود چاپ، یکی از ویژگی‌های مهم کار او بود. شیوا توانست با همین امکانات، زبان تصویری تازه‌ای را در گرافیک ایران گسترش دهد.
حاتم در پایان سخنانش با اشاره به اینکه حدود ۱۰ سال با برخی هنرمندان نسل پیش از خود اختلاف سنی دارد، اما در کنار آنها فعالیت کرده و از آنان آموخته است، درباره قباد شیوا گفت: من در کنار این هنرمندان کار کرده و از قباد شیوا چیزهای بسیاری آموخته‌ام. او هنرمندی است که نگاهش به گرافیک، نقاشی و تصویر، تأثیری ماندگار بر هنر معاصر ایران گذاشته است و برای من همواره جایگاه و احترام ویژه‌ای دارد.
دبیری: آثار قباد شیوا شاعرانه، شیرین و سرشار از رنگ‌اند
در بخش دیگری از این مراسم، بهرام دبیری، نقاش معاصر و دانش‌آموخته دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، با مرور خاطرات دوران تحصیل خود در این دانشکده، از فضای فرهنگی و آزاد آن دوران سخن گفت.
او با اشاره به فضای دانشکده و تعامل میان دانشجویان و استادان اظهار کرد: دانشکده هنرهای زیبا فضای متفاوتی داشت. حتی بوفه دانشکده از بسیاری از کافه‌های شهر شیک‌تر بود و محیطی برای گفت‌وگو، ارتباط و تعامل میان دانشجویان و هنرمندان فراهم می‌کرد.
دبیری با اشاره به رشته نقاشی و اضافه شدن رشته‌هایی مانند گرافیک و طراحی صنعتی در دهه ۵۰، از حضور استادانی چون مرتضی ممیز در رشته گرافیک یاد کرد و گفت: حضور چنین استادانی باعث شده بود فضای دانشکده از نظر هنری بسیار غنی باشد و دانشجویان در معرض دیدگاه‌ها و تجربه‌های متنوعی قرار بگیرند.
او با اشاره به نخستین مواجهه جدی خود با آثار گرافیکی قباد شیوا گفت: یکی از نخستین آثاری که از قباد شیوا دیدم، پوستری مربوط به نمایشگاه سقاخانه در موزه هنرهای معاصر بود. این اثر برای من بسیار جالب بود و از همان زمان متوجه ویژگی‌های خاص زبان تصویری او شدم.
این نقاش با تأکید بر اینکه مقایسه مستقیم مرتضی ممیز و قباد شیوا را چندان درست نمی‌داند، درباره تفاوت ویژگی‌های آثار این دو هنرمند توضیح داد: آثار ممیز به نظرم جدی‌تر، محکم‌تر و تا حدی مردانه‌تر است، در حالی که در آثار قباد شیوا نوعی شاعرانگی، شیرینی، روانی و شادی وجود دارد. این ویژگی در کار او بسیار مهم است و باعث می‌شود آثارش حال‌وهوای متفاوتی داشته باشند.
دبیری با اشاره به تجربه همکاری خود با گرافیست‌های مختلف برای طراحی پوستر نمایشگاه‌های نقاشی‌اش گفت: من همیشه برای نمایشگاه‌های نقاشی‌ام ترجیح می‌دادم طراحی پوستر را به یک گرافیست حرفه‌ای بسپارم. ابراهیم حقیقی چند پوستر برای نمایشگاه‌های من طراحی کرد و مرتضی ممیز نیز یک بار این کار را انجام داد، اما بعد از اینکه با آثار قباد شیوا آشنا شدم، او به انتخاب ایده‌آل من برای طراحی کتاب‌ها و پوسترهای نمایشگاه‌هایم تبدیل شد.
او به همکاری خود با قباد شیوا در زمینه طراحی کتاب اشاره کرد و گفت: در مقطعی موزه تصمیم گرفت درباره سه یا چهار نقاش کتاب‌هایی منتشر کند که من هم یکی از آنها بودم. طراحی کتاب من به قباد شیوا سپرده شد. کتاب دشواری بود، اما شیوا آن را بسیار زیبا طراحی کرد و نتیجه کار برایم رضایت‌بخش بود.
دبیری با اشاره به مشکلات انتشار و توزیع این کتاب‌ها افزود: با وجود اینکه در تهیه کتاب‌ها ملاحظات لازم انجام شده بود، وزارت ارشاد اجازه توزیع آنها را نداد.
این هنرمند در پایان، با اشاره به ویژگی‌های بصری آثار قباد شیوا، رنگ، شوخ‌طبعی، عشوه‌گری و دلنشینی را از عناصر مهم آثار او دانست و گفت: در آثار قباد شیوا جوهر نقاشی، رنگ و نوعی شوخ‌طبعی و عشوه‌گری وجود دارد که آنها را دلنشین می‌کند. او برای من همیشه انتخابی ایده‌آل برای طراحی کتاب و پوستر نمایشگاه‌هایم بوده و همچنان هست.
نمایش مستندی از زندگی قباد شیوا؛ از خاطرات کودکی تا سال ۱۴۰۰
در ادامه این مراسم، مستند «هنگامه ارکستر مجلسی سارها به رهبری قباد شیوا» ساخته وحید حسینی همدان، کارگردان و مستندساز، به نمایش درآمد، مستندی که بخش‌های مختلف زندگی شخصی و حرفه‌ای این هنرمند را از دوران کودکی تا سال‌های فعالیت هنری او را روایت می‌کرد.
در این فیلم، قباد شیوا همراه همسرش، بخش‌هایی از زندگی و خاطرات خود را بازگو می‌کند. سفر او به همدان و مرور خاطرات دوران کودکی، از بخش‌های مستند بود، جایی که شیوا درباره زادگاه و سال‌های نخست زندگی خود صحبت می‌کند و مخاطب را با بخشی از زمینه‌های شکل‌گیری شخصیت هنری‌اش آشنا می‌سازد.
روایت مسیر تحصیلی و خاطرات ورود به دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران نیز از دیگر بخش‌های فیلم بود. شیوا در مستند به تجربه تحصیل و ادامه مسیر حرفه‌ای خود اشاره می‌کند، مسیری که با پذیرفته شدن او در مؤسسه پرت نیویورک ادامه پیدا کرد. در بخش‌هایی دیگر از مستند، کلاس‌های نقاشی و فعالیت آموزشی قباد شیوا به تصویر کشیده شده بود. نحوه ارتباط او با هنرجویان، شیوه برخورد با آثار و تمرین‌های آنها و فضای کلاس‌ها، بخشی از زندگی روزمره این هنرمند را نشان می‌داد.
مستند همچنین با پرداختن به خاطرات و تجربه‌های شخصی شیوا، تصویری از زندگی او در کنار فعالیت‌های حرفه‌ای‌اش ارائه می‌کرد و روایت خود را تا سال ۱۴۰۰ ادامه می‌داد، روایتی که در کنار سخنان سخنرانان، ابعاد دیگری از شخصیت و جهان هنری قباد شیوا را برای حاضران آشکار می‌کرد.
انتهای پیام
