برخی شخصیت‌ها فراتر از آثار و نوشته‌هایشان، با نوع نگاه و اندیشه‌ای که به جهان و انسان ارائه می‌دهند، در تاریخ ماندگار می‌شوند. علامه سیدمحمدحسین طباطبایی از جمله این چهره‌هاست که با پیوند تفسیر قرآن، فلسفه و عرفان، جایگاهی برجسته در تاریخ اندیشه اسلامی به دست آورد.
۲۴ آبان روز بزرگداشت این اندیشمند برجسته، فرصتی برای بازخوانی میراث فکری او و تأمل در ظرفیت‌هایی است که همچنان می‌تواند در شناخت دین، تعمیق تفکر فلسفی و پیوند میان معرفت، فرهنگ و تمدن نقش‌آفرین باشد؛ میراثی که ارزش آن تنها به گذشته محدود نمی‌شود و برای دنیای امروز نیز حرف‌های بسیاری برای گفتن دارد.
علامه سیدمحمدحسین طباطبایی، از برجسته‌ترین عالمان و اندیشمندان شیعه در قرن چهاردهم هجری در سال ۱۲۸۱ شمسی در روستای شادباد مشایخ از توابع تبریز دیده به جهان گشود.
وی در خانواده‌ای اهل علم و دانش پرورش یافت و پس از فراگیری مقدمات علوم دینی، برای تکمیل تحصیلات حوزوی راهی نجف اشرف شد. طباطبایی در آنجا از محضر استادان برجسته‌ای در علوم فقه، اصول، فلسفه و عرفان بهره برد و پس از سال‌ها تحصیل و تحقیق، به ایران بازگشت و فعالیت علمی خود را ادامه داد.
علامه طباطبایی با حضور در حوزه علمیه قم، به تدریس و پژوهش در زمینه‌های گوناگون علوم اسلامی پرداخت و در کنار تربیت شاگردان برجسته، آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت. مهم‌ترین اثر تفسیری او، تفسیر المیزان است که از آثار ماندگار در حوزه مطالعات قرآنی به شمار می‌رود.
کتاب‌های اصول فلسفه و روش رئالیسم، بدایة الحکمة و نهایة الحکمة نیز از جمله آثار برجسته فلسفی او هستند. علامه در سال ۱۳۶۰ شمسی در قم درگذشت و میراث علمی و معنوی او همچنان یکی از منابع مهم مطالعات فلسفی، تفسیری و عرفانی در جهان اسلام است.
تخیل خلاق در اندیشه علامه طباطبایی ظرفیت‌های مغفول فلسفه اسلامی را آشکار می‌کند و افقی برای پیوند عرفان و هنر است
حجت‌الاسلام سعید علیزاده، عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز در گفت‌وگو با ایسنا بر ضرورت توجه بیشتر به میراث علمی و فکری علامه طباطبایی در داخل کشور تأکید و اظهار کرد: با وجود غنای اندیشه اسلامی، آثار و دیدگاه‌های برخی بزرگان این حوزه همچنان در جامعه کمتر شناخته شده‌اند و لازم است زمینه بهره‌برداری علمی و فرهنگی از این میراث فراهم شود.
وی با اشاره به برجستگی اندیشه علامه طباطبایی در حوزه روش‌شناسی و معرفت‌شناسی دینی افزود: طرح مباحثی همچون اعتباریات، نقش قوه وهم، تخیل خلاق و تفکیک عقل نظری از عقل عملی، از جمله ظرفیت‌های مهم فکری علامه به شمار می‌رود که در تفسیر المیزان و دیگر آثار ایشان مورد توجه قرار گرفته است. علامه با تبیین مبانی عقلی دین، نقش آن را فراتر از سعادت اخروی دانسته و بر تأثیر آموزه‌های دینی در شکل‌گیری نظم اجتماعی، قوانین و نهادهای مبتنی بر عدالت تأکید داشته است.
وی با تبیین جایگاه وهم و تخیل در منظومه فکری علامه تشریح کرد: تخیل خلاق در این نگاه صرفاً یک پدیده روان‌شناختی نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای ادراک حقایق ملکوتی و مثالی باشد. چنین برداشتی با ایجاد پیوند میان عرفان شیعی، اصالت وجود و فلسفه عملی، امکان فهم و استخراج قواعد اعتباری و اجتماعی را فراهم می‌کند. توجه به این مبانی می‌تواند در عرصه هنر، فرهنگ و نهادهای اجتماعی اثرگذار باشد و به شکل‌گیری هنری با پشتوانه معرفتی و فلسفی در چارچوب فرهنگ ایرانی_اسلامی کمک کند.
این استاد حوزه و دانشگاه در پایان بر لزوم تبدیل میراث فکری علامه طباطبایی به برنامه‌های عملی پژوهشی و آموزشی تأکید کرد و گفت: تدوین منابع تخصصی درباره روش‌شناسی و معرفت‌شناسی علامه، برگزاری نشست‌ها و کارگاه‌های علمی با محوریت اعتباریات، عقل عملی و تخیل خلاق و تشکیل کمیته‌ای علمی برای بررسی و مقابله با برداشت‌های نادرست و سوءاستفاده از مفاهیم فلسفی در رسانه‌ها، از جمله اقدامات ضروری در این زمینه است. اندیشه علامه طباطبایی میراثی ارزشمند و نقطه آغاز پژوهش‌های گسترده‌تر است و پاسداشت آن نیازمند مطالعات دقیق و بهره‌گیری مسئولانه از ظرفیت‌های علمی و تمدنی آن است.
علامه طباطبایی با تلفیق برهان و عرفان، رویکردی نو در تفسیر قرآن ارائه کرد و برای رفع خلأهای علمی حوزه‌های علمیه وارد عرصه تفسیر و فلسفه شد
حجت‌الاسلام والمسلمین عباس عباس‌زاده، استاد حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به ابعاد علمی و شخصیتی علامه طباطبایی اظهار کرد: ایشان از جمله اندیشمندانی بود که در شاخه‌های مختلف علوم اسلامی از دانش و تخصص برخوردار بود و به دلیل تسلط بر حوزه‌های گوناگون علمی، می‌توان او را شخصیتی ذوالفنون دانست. علامه طباطبایی با شناخت نیازها و خلأهای علمی حوزه‌های علمیه، بخش مهمی از فعالیت‌های خود را بر دو حوزه تفسیر قرآن و فلسفه متمرکز کرد و در این زمینه آثار و دستاوردهای ارزشمندی بر جای گذاشت.
وی با تأکید بر جایگاه برجسته علامه در عرصه تفسیر قرآن افزود: یکی از ویژگی‌های روش تفسیری ایشان، بررسی و تبیین آیات قرآن با استفاده از آیات دیگر بود؛ روشی که در آن ارتباط مفهومی و محتوایی آیات مورد توجه قرار می‌گیرد.
عباس‌زاده با اشاره به بهره‌گیری علامه از شیوه تفسیری محمد عبده، خاطرنشان کرد: ایشان با تلفیق برهان و عرفان، در عین حفظ جایگاه و مرزهای هر یک، رویکردی عمیق در تفسیر قرآن ارائه کرد.
وی، علامه طباطبایی را از برجسته‌ترین مفسران و فیلسوفان عصر حاضر دانست و تشریح کرد: فلسفه صرفاً یکی از حوزه‌های مطالعاتی علامه نبود، بلکه با روح و ساختار عقلانی شخصیت علمی او پیوندی عمیق داشت. تسلط ایشان بر مباحث فلسفی در کنار دانش گسترده قرآنی و دینی، موجب شکل‌گیری شخصیتی جامع شد که توانست در هر دو عرصه تفسیر و فلسفه تأثیرگذاری ماندگاری داشته باشد.
انتهای پیام
