سمیه فیاض در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به ویژگی‌های متمایزکننده دوستی‌های دانشگاهی اظهار کرد: این روابط در بستر یک دوره تحولی حساس، یعنی گذار از نوجوانی به بزرگسالی نوظهور، شکل می‌گیرند؛ دوره‌ای که در آن بازتعریف هویت، کسب استقلال از خانواده و کاهش کنترل محیطی رخ می‌دهد.

وی افزود: دو ویژگی اصلی، روابط دوستانه دانشگاهی را از دوستی‌های خارج از محیط دانشگاه متمایز می‌کند. نخست، مجاورت فیزیکی مکرر است؛ حضور مستمر در کلاس‌ها، خوابگاه، سالن مطالعه و سلف‌سرویس، سطح بالایی از مواجهه آشنایی‌بخش ایجاد می‌کند. ویژگی دوم، همسانی موقعیتی است؛ دغدغه‌های مشترک، استرس امتحانات، انتخاب واحد، سن و آرزوهای شغلی مشابه، احساس درک متقابل سریعی ایجاد می‌کند که به افشای خود شتاب می‌بخشد.

این روان‌شناس بالینی با اشاره به نگاه دینی و اخلاقی به روابط دوستانه در دانشگاه اظهار کرد: در آموزه‌های اسلامی، محیط دانشگاه مصداق اجتماع اهل علم و اندیشه است و شکل‌گیری دوستی بر پایه طلب علم و تعالی، فی‌نفسه ارزشمند است؛ چنان‌که امام علی(ع) می‌فرمایند: «جَالِسِ الْعُلَمَاءَ یَزْدَدْ عِلْمُکَ وَ یَحْسُنْ أَدَبُکَ». تفاوت این محیط با دوستی‌های عادی محله یا خویشاوندی این است که فرد با اراده و هم‌افق با اهداف زیستی و اجتماعی خود دست به انتخاب می‌زند و رفاقت‌ها اغلب جنبه رشد و همکاری جمعی پیدا می‌کند.

عمق عاطفی و ارزش‌های مشترک؛ عوامل ماندگاری روابط دوستانه

فیاض درباره علت ماندگاری برخی دوستی‌های دانشگاهی پس از پایان تحصیل و از بین رفتن برخی دیگر گفت: تفاوت بنیادین در سطح عمق پیوند و ماهیت انگیزه است. روابط عملکردی که صرفاً بر مبنای تقسیم وظایف، جزوه‌نویسی، پروژه‌های کلاسی یا پر کردن خلاء تنهایی موقت در خوابگاه شکل گرفته‌اند، با پایان بافت موقعیتی منقضی می‌شوند؛ در مقابل، روابط صمیمانه اصیل پایدار می‌مانند. این روابط به پیوند ایمن عاطفی تبدیل شده و با طرحواره‌های زیربنایی، ارزش‌های بنیادی، جهان‌بینی و اهداف اخلاقی مشترک گره خورده‌اند و افراد در آن‌ها سرمایه‌گذاری شناختی و عاطفی مستمر انجام می‌دهند.

وی با اشاره به تقسیم‌بندی رفاقت‌ها در ادبیات اخلاقی و دینی اظهار کرد: دوستی‌ها به‌طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ نخست، دوستی‌های منفعت‌محور که رابطه در آن‌ها برای نفع، تعارف یا اقتضای شرایط شکل می‌گیرد. امام صادق(ع) می‌فرمایند دوستی‌هایی که پایه آن‌ها منافع دنیوی است، با زوال آن منفعت از بین می‌روند. دسته دوم، اخوّت فی‌الله یا دوستی برای ارزش‌های الهی و انسانی است؛ پیوندهایی که بر مدار صدق، تقوا، ایثار و خیرخواهی استوارند.

این روان‌شناس بالینی ادامه داد: قرآن کریم می‌فرماید: «الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ» (زخرف/۶۷)؛ یعنی رفاقت‌های ناپایدار و سطحی سرانجامی جز گسست ندارند، اما پیوندهای مبتنی بر مکارم اخلاقی ابدی و فرامکانی هستند.

فیاض با بیان اینکه موقعیت مشترک و حضور روزمره می‌تواند به شکل‌گیری دوستی‌های وابسته به شرایط تحصیل منجر شود، تصریح کرد: در روان‌شناسی این پدیده تحت عنوان «دوستی‌های موقعیتی»شناخته می‌شود. مغز انسان از اصل کمترین مقاومت شناختی پیروی می‌کند؛ به این معنا که وقتی فردی در نزدیکی شماست و برنامه‌های مشابهی دارد، دوستی با او انرژی و هزینه تعاملی اندکی می‌طلبد. بسیاری از دانشجویان این سهولت دسترسی را با صمیمیت روان‌شناختی عمیق اشتباه می‌گیرند و در نتیجه، پس از فراغت از تحصیل و برداشته شدن داربست محیطی دانشگاه، پیوندها دچار سستی می‌شوند.

وی با اشاره به نگاه دینی به این موضوع اظهار کرد: حکمت دینی بر این حقیقت تأکید دارد که صرف هم‌نشینی فیزیکی نشان‌دهنده هم‌دلی روحی نیست. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «الأرواحُ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ فما تَعارَفَ مِنها ائتَلَفَ وما تَناکَرَ مِنها اختَلَفَ»؛ ارواح مانند لشکریان مجتمع‌اند؛ آن‌هایی که سنخیت دارند با هم انس می‌گیرند و آنان که ناهمگون‌اند از هم جدا می‌شوند. مجاورت دانشگاهی اغلب هم‌مکانی است، نه لزوماً هم‌سنخی روحی و ارزشی؛ از این رو، وقتی جبر زمان و مکان برداشته می‌شود، غیاب هم‌سنخی واقعی نمایان می‌شود.

این روان‌شناس بالینی با اشاره به نقش روابط دوستانه دانشگاهی در ایجاد شبکه‌های اجتماعی و حرفه‌ای آینده دانشجویان گفت: این روابط سرمایه اجتماعی کلیدی فرد را برای دهه‌های آینده می‌سازند. بر اساس نظریه مارک گرانووتر پیرامون «قدرت پیوندهای ضعیف»، حتی همکلاسی‌هایی که دوست صمیمی فرد باقی نمی‌مانند، به‌عنوان پل‌های ارتباطی حرفه‌ای عمل می‌کنند و شانس دسترسی به فرصت‌های شغلی، همکاری‌های پژوهشی و منابع مشورتی را چند برابر می‌سازند. همچنین اعتماد متقابلی که در دوران تحصیل تجربه شده، هزینه‌های اعتبارسنجی را در بازار کار کاهش می‌دهد.

فیاض با اشاره به جایگاه تعاون در آموزه‌های اسلامی افزود: اسلام انسان را موجودی شبکه‌ای و اجتماعی می‌داند و تعاون را اصل قرار می‌دهد؛ چنانکه در قرآن کریم آمده است: «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی». تعاملات دوران دانشگاه پایه‌ای برای پیوندهای اخوت مؤمنانه، صله‌رحم علمی و یاری‌رساندن در عرصه خدمت به جامعه است. شبکه حرفه‌ای مبتنی بر امانت‌داری، صدق در گفتار و وفای به عهد که ریشه در دوران جوانی دارد، زمینه‌ساز توفیقات بزرگ اجتماعی و مادیِ پاک است.

فراتر رفتن از گفت‌وگوهای درسی؛ راهکاری برای حفظ روابط دوستانه پس از تحصیل

وی درباره راهکارهای تبدیل روابط دانشگاهی از دوستی‌های وابسته به تحصیل به ارتباطاتی پایدار و معنادار بیان کرد: نخستین راهکار، فراتر رفتن از گفت‌وگوهای درسی و ارتقای سطح ارتباط از دغدغه‌های تحصیلی به حوزه‌های هیجانی، اهداف زندگی، جهان‌بینی و آسیب‌پذیری‌های فردی است. همچنین تغذیه فعال رابطه از طریق برنامه‌ریزی برای تماس‌های منظم، ملاقات‌های دوره‌ای و پیگیری احوال یکدیگر پس از پایان دوران دانشجویی اهمیت دارد.

این روان‌شناس بالینی با تأکید بر ضرورت مرزگذاری و احترام به تغییرات زندگی افراد ادامه داد: باید پذیرفت که پس از دانشگاه، مسیر شغلی، تأهل و مسئولیت‌های افراد تغییر می‌کند و نباید انتظار در دسترس بودن دائم آن‌ها مانند دوران خوابگاه یا دانشگاه را داشت.

فیاض با اشاره به اصول اخلاقی و معنوی در حفظ روابط دوستانه اظهار کرد: محور قرار دادن خیرخواهی و اخلاص اهمیت دارد؛ ارتباطی که برای خدا و رشد دوسویه حفظ شود، تاریخ انقضا ندارد. در حدیثی از معصوم(ع) شرط دوستی پایدار چنین آمده است: «لَا یَکُونُ الصَّدِیقُ صَدِیقاً حَتَّی یَحْفَظَ أَخَاهُ فِی ثَلَاثٍ: فِی نَکْبَتِهِ وَ غَیْبَتِهِ وَ وَفَاتِهِ»؛ دوست، دوست واقعی نیست مگر اینکه برادرش را در سه حال حفظ کند: در گرفتاری، در پشت سر و پس از مرگ.

وی با تأکید بر پرهیز از توقعات غیرواقعی و بخشش لغزش‌ها خاطرنشان کرد: چشم‌پوشی از کوتاهی‌های ناشی از درگیری‌های شغلی و خانوادگی فرد پس از فارغ‌التحصیلی، ضامن تداوم مهر و مودت است.

انتهای پیام