حمیدرضا گل‌محمدی تواندشتی، فعال فرهنگ، هنر و رسانه مازندران، به مناسبت هفته کتاب و کتاب‌خوانی در یادداشتی که در اختیار ایسنا قرار داده است، نوشت: کتاب، چراغ فروزان دانایی و میراث ماندگار اندیشه بشری است؛ گنجینه‌ای که نسل‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهد و پنجره‌ای به سوی جهان معرفت، تجربه و خرد می‌گشاید.
جامعه‌ای که با کتاب مأنوس باشد، از قدرت اندیشیدن، تحلیل واقعیت‌ها و تشخیص درست از نادرست برخوردارتر خواهد بود. از همین رو، کتاب‌خوانی نه یک سرگرمی صرف، بلکه ضرورتی فرهنگی و اجتماعی و از شاخص‌های مهم توسعه انسانی به شمار می‌رود.
با این همه، پرسش اساسی این است که کتاب در زندگی روزمره ایرانیان چه جایگاهی دارد و متولیان فرهنگی کشور تا چه اندازه توانسته‌اند میان اهمیت نظری مطالعه و واقعیت‌های اجتماعی آن پیوند برقرار کنند؟ بر اساس نتایج نظرسنجی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات در آبان سال گذشته، ۴۱.۱ درصد پاسخ‌گویان اعلام کرده‌اند که کتاب می‌خوانند.
میانگین مطالعه کتاب‌های غیردرسی در میان کتاب‌خوانان ۲۶.۶ دقیقه و با احتساب افرادی که مطالعه نمی‌کنند، ۱۰.۹ دقیقه در روز گزارش شده است. همچنین ۴۹.۷ درصد پاسخ‌گویان، کمبود وقت را از موانع مطالعه عنوان کرده‌اند. این ارقام، فارغ از تفاوت روش‌های سنجش سرانه مطالعه، تصویری قابل تأمل از وضعیت فرهنگ کتاب‌خوانی در کشور ارائه می‌دهد؛ تصویری که نشان می‌دهد هنوز تا تبدیل مطالعه به عادتی فراگیر و بخشی جدایی‌ناپذیر از سبک زندگی ایرانیان فاصله وجود دارد.
البته در بررسی آمارهای مطالعه باید میان کتاب‌های درسی و غیردرسی، آثار چاپی، کتاب‌های الکترونیکی و سایر منابع مطالعاتی تفاوت قائل شد تا نتایج پژوهش‌ها با یکدیگر خلط نشوند. انتشار آمارهای دقیق، مستمر و مبتنی بر روش‌شناسی شفاف نیز می‌تواند مبنای مناسبی برای سیاست‌گذاری فرهنگی قرار گیرد. واقعیت آن است که نمی‌توان کاهش تمایل به مطالعه را تنها به گسترش فضای مجازی و تغییر سبک زندگی نسبت داد.
شرایط اقتصادی، افزایش قیمت کتاب، محدودیت قدرت خرید خانواده‌ها، ضعف برنامه‌های ترویجی و کم‌رنگ‌شدن عادت مطالعه در نظام آموزشی، از جمله عواملی هستند که باید با نگاهی کارشناسی مورد بررسی قرار گیرند.
در شرایطی که بسیاری از خانواده‌ها برای تأمین نیازهای ضروری زندگی با محدودیت مواجه‌اند، طبیعی است که خرید کتاب در اولویت هزینه‌های آنان قرار نگیرد. بنابراین، انتظار افزایش سرانه مطالعه بدون توجه به وضعیت اقتصادی خانوارها و مشکلات صنعت نشر، انتظاری واقع‌بینانه نیست.
از سوی دیگر، فضای مجازی را نباید صرفاً رقیب کتاب دانست. همین ظرفیت ارتباطی، در صورت برنامه‌ریزی صحیح، می‌تواند به فرصتی برای معرفی آثار ارزشمند، ترویج مطالعه و دسترسی آسان‌تر مردم به منابع علمی و فرهنگی تبدیل شود. مسئله اصلی، چگونگی بهره‌گیری از فناوری در خدمت دانایی است، نه قرار دادن آن در تقابل با کتاب.
یکی از پرسش‌های جدی در حوزه کتاب و کتاب‌خوانی، چگونگی ارزیابی عملکرد دستگاه‌های فرهنگی است. آیا تعداد نمایشگاه‌های برگزارشده، بنرهای نصب‌شده، مراسم افتتاح کتابخانه‌ها و برنامه‌های مناسبتی می‌تواند معیار موفقیت در ترویج مطالعه باشد؟ یا باید میزان مراجعه مستمر مردم به کتابخانه‌ها، تعداد اعضای فعال، گردش و امانت کتاب و تغییر رفتار مطالعاتی نسل جوان را ملاک ارزیابی قرار داد؟ بی‌تردید، ساخت کتابخانه، برگزاری نمایشگاه و تجلیل از فعالان عرصه نشر اقدامی ارزشمند است؛ اما کتابخانه زمانی به رسالت واقعی خود دست می‌یابد که به پایگاهی زنده برای تبادل اندیشه، گفت‌وگو، آموزش و پرورش نسل آگاه تبدیل شود.
فرهنگ مطالعه با بخشنامه و تبلیغات مقطعی شکل نمی‌گیرد. این فرهنگ باید از خانه آغاز شود، در مدرسه پرورش یابد، در دانشگاه عمق پیدا کند و در بستر جامعه به یک رفتار پایدار تبدیل شود.
خانواده‌ای که در آن کتاب جایگاهی روشن داشته باشد، مدرسه‌ای که دانش‌آموز را به خواندن و اندیشیدن ترغیب کند و دانشگاهی که نقد و گفت‌وگوی علمی را ارج نهد، می‌تواند بنیان‌گذار جامعه‌ای اهل مطالعه باشد.
استان مازندران با پیشینه غنی فرهنگی، ادبی و تاریخی و برخورداری از نویسندگان، شاعران، پژوهشگران و هنرمندان برجسته، ظرفیت ارزشمندی برای تبدیل‌شدن به یکی از کانون‌های فعال ترویج کتاب‌خوانی در کشور دارد.
با این حال، بهره‌گیری از این سرمایه فرهنگی نیازمند برنامه‌ریزی فراتر از برگزاری مراسم‌های مناسبتی است. تقویت کتابخانه‌های عمومی در شهرها و روستاها، معرفی آثار نویسندگان بومی، حمایت از مؤلفان و ناشران محلی، تشکیل باشگاه‌های کتاب‌خوانی در مدارس و دانشگاه‌ها و برگزاری نشست‌های نقد و بررسی آثار ادبی و علمی، می‌تواند جریان پویاتری در عرصه مطالعه ایجاد کند.
در شهرستان‌هایی همچون بابلسر و شهرهای پیرامونی آن نیز ظرفیت‌های دانشگاهی، فرهنگی و هنری می‌توانند در خدمت گسترش این جریان قرار گیرند. مشارکت نهادهای فرهنگی، شهرداری‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، انجمن‌های ادبی و کانون‌های هنری در اجرای برنامه‌های مستمر کتاب‌خوانی، ضرورتی است که نباید به روزها و مناسبت‌های خاص محدود بماند.
همچنین رسانه‌های محلی با معرفی کتاب‌های ارزشمند، گفت‌وگو با نویسندگان، بررسی مشکلات حوزه نشر و مطالبه‌گری از مسئولان فرهنگی، می‌توانند سهم مؤثری در ارتقای فرهنگ مطالعه ایفا کنند.
انتظار می‌رود هفته کتاب و کتاب‌خوانی به فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های فرهنگی، حمایت واقعی از صنعت نشر، کاهش هزینه دسترسی مردم به کتاب، تقویت کتابخانه‌های عمومی و تدوین برنامه‌های پایدار برای افزایش مشارکت اجتماعی در مطالعه تبدیل شود.
ضرورت دارد دستگاه‌های فرهنگی کشور و استان، به‌جای تمرکز صرف بر برنامه‌های کوتاه‌مدت، عملکرد خود را بر اساس میزان افزایش کتاب‌خوانان، رشد مراجعه به کتابخانه‌ها و گسترش عادت مطالعه در میان کودکان، نوجوانان و خانواده‌ها ارزیابی کنند.
بی‌تردید، جامعه‌ای که کتاب می‌خواند، در برابر شایعات، سطحی‌نگری، تعصب و قضاوت‌های نادرست مقاوم‌تر خواهد بود. مطالعه، افق اندیشه را گسترش می‌دهد، قدرت گفت‌وگو را تقویت می‌کند و به انسان می‌آموزد که پیش از داوری، بیندیشد و پیش از پذیرش هر سخنی، آن را با خرد و آگاهی بسنجد.
باید پذیرفت که توسعه تنها در ساخت جاده، پل، کارخانه و ساختمان خلاصه نمی‌شود؛ توسعه فرهنگی و انسانی، زیربنای ماندگاری سایر دستاوردهای جامعه است. جامعه‌ای که در آن اندیشه ورزیده نشود و کتاب جایگاه شایسته خود را نیابد، در مسیر پیشرفت با کاستی‌های بنیادین روبه‌رو خواهد شد.
هفته کتاب نباید تنها بهانه‌ای برای سخن گفتن از ارزش مطالعه باشد؛ باید نقطه عزیمت حرکتی ماندگار برای بازگشت کتاب به خانه‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها و متن زندگی اجتماعی مردم باشد. کتاب را نباید تنها در ویترین کتاب‌فروشی‌ها و قفسه کتابخانه‌ها جست‌وجو کرد؛ جایگاه حقیقی کتاب در ذهن‌های جویای دانایی و دل‌های مشتاق آگاهی است.
بیاییم به‌جای آنکه تنها در هفته کتاب از اهمیت مطالعه سخن بگوییم، برای تمام روزهای سال برنامه داشته باشیم؛ چراکه جامعه کتاب‌خوان با شعار ساخته نمی‌شود، بلکه با فرهنگ‌سازی، حمایت، دسترسی عادلانه و استمرار در عمل شکل می‌گیرد.
انتهای پیام
