غلامرضا امیرخانی -رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی- به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی در گفتوگو با ایسنا، درباره وضعیت کتابخوانی و نقش سازمان اسناد و کتابخانه ملی در ترویج فرهنگ مطالعه اظهار کرد: سازمان اسناد و کتابخانه ملی و مشخصاً کتابخانه ملی، نقش پررنگی در بحث فرهنگ کتابخوانی ندارد؛ نه اینکه هیچ نقشی نداشته باشد اما این نقش بیشتر بر عهده نهادهایی چون وزارت ارشاد، شهرداریها، نهاد کتابخانههای عمومی کشور و از همه مهمتر آموزش و پرورش و دانشگاهها است.
او با بیان اینکه نقش کتابخانه ملی در ترویج کتابخوانی کمی غیرمستقیمتر است، گفت: کتابخانه ملی بخش مبادلاتی دارد که به مناطق محروم کتاب میفرستد که میتواند به فرهنگ مطالعه کمک کند. کار دیگر کتابخانه ملی، فیپا (فهرستنویسی پیش از انتشار کتاب) است که میتواند به سازماندهی کتابها در کتابخانههای عمومی، کمک کند. کتابخانه ملی جایی نیست که عموم مردم، کودکان، نوجوانان و جوانان بیایند و کتاب بگیرند، بخوانند، کتاب امانت داده شود یا کتابخانه سیار فعالیت کند و.. این فعالیتها جزو وظایف ذاتی کتابخانه ملی نیست؛ بنابراین باید این موضوع را مدنظر داشته باشیم.

افت تیراژ کتاب و مطبوعات؛ چالشی جهانی
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی با اشاره به اینکه در ایران فرهنگ شفاهی رواج بیشتری دارد و میزان مطالعه پایین است، توضیح داد: این مسئله تا حدی درست است، اما شرایطی که امروز در کل دنیا وجود دارد نشان میدهد کشورهای دیگر نیز به سمتی رفته یا میروند که وضعیت کتابخوانی در آنجا هم نگرانکننده است؛ فضای مجازی بر کل دنیا غلبه کرده و کشورهایی که به نظر میرسید، سرانه مطالعه بالایی داشتند با این چالش مواجهاند. تیراژ کتاب و روزنامهها در همه جای دنیا کاهش یافته است. بسیاری از مجلات و روزنامهها دیگر نسخه چاپی ندارند و حتی نشریات باسابقه دارند تعطیل میشوند یا نسخه کاغذی خود را کنار میگذارند. در ایران نیز این مسئله را میبینیم. اگر زمانی، حتی در دهههای هفتاد و هشتاد، مردم برای خرید روزنامه و مجله صف میکشیدند، امروز این وضعیت تا حد زیادی تغییر کرده است که کسی هم مقصر این وضعیت نیست. البته شاید بخشی از این مسئله هم مثبت باشد که از جمله آن سهولت دسترسی به اطلاعات از طریق فضای مجازی و شبکههای اجتماعی است که جنبه مثبت دارد اما در کنار آن، جنبههای نگرانکنندهای نیز وجود دارد.
او خاطرنشان کرد: امروز همه دنیا با این مشکل مواجه هستند. حتی اخیراً دیدهام چند کشور پیشرفته اروپایی ورود تلفن همراه به مدارس را ممنوع کردهاند و دوباره بر کتاب کاغذی و کتابخوانی سرمایهگذاری میکنند؛ زیرا متوجه شدهاند فضای مجازی در کنار همه محاسنی که دارد، معایبی هم دارد.
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی با اشاره اینکه سرانه مطالعه در ایران در مقایسه با کشورهای دیگر همیشه پایینتر بوده است، ادامه داد: ممکن است در شرایط فعلی بگوییم وضعیت از آنچه که در گذشته بوده، بدتر شده و این موضوع تاحدی هست. از طرفی گرانی کتاب مطرح است. طبیعی است وقتی یک خانواده از جهت اقتصادی تحت فشار باشد، اولین چیزی که از اولویت خارج میشود، سبد کالاهای فرهنگیشان است که میتواند کتاب، کنسرت موسیقی، سینما، تئاتر یا هر چیز دیگری باشد؛ این مسائل دستبهدست هم میدهند و به کتاب و کتابخوانی لطمه میزنند.

میزبانی کتابخانه ملی ایران از نشست کتابخانههای آسیا و اقیانوسیه
امیرخانی در ادامه از میزبانی کتابخانه ملی ایران از نشست کتابخانههای آسیا و اقیانوسیه خبر داد و گفت: این اجلاس معمولاً سالانه در ماه نوامبر برگزار میشود و تاریخ پیشنهادی ما در یکی از روزهای هفته کتاب، ۲۶ آبان بود. اجلاس (CDNLAO) که با عنوان کنفرانس مدیران کتابخانههای آسیا و اقیانوسیه برگزار میشود، امسال به صورت برخط برگزار خواهد شد و تقریباً همه کشورهای عضو در آن شرکت خواهند کرد. سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برای نخستین بار میزبانی این نشست را بر عهده گرفته و موضوع اصلی این اجلاس، فناوریهای جدید و هوش مصنوعی در کتابخانههاست.
اهدای کتاب به مناطق محروم و تبادل کتاب
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی درباره دیگر برنامههای این سازمان برای هفته کتاب گفت: طبق برنامههای معمول و ارتباطهایی که با وزارت فرهنگ و خانه کتاب داریم، کتابخانه ملی نیز فعالیتهایی انجام میدهد؛ اهدای کتاب به مناطق محروم را داریم و این کار گستردهتر انجام میشود. چند سالی است در خود کتابخانه ملی تبادل کتاب نیز انجام میشود. اعضا و دیگر علاقهمندان میتوانند کتابهایی را که نیاز ندارند، بیاورند و با سایر کتابهایی که در اینجا وجود دارد، معاوضه کنند.
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی درباره ساز و کار اهدای کتابها نیز گفت: ما بخشی با عنوان مبادله و اهدا داریم که کتابهای مازاد کتابخانه ملی در آنجا قرار میگیرد. بخش عمده این کتابها آثاری است که افراد به کتابخانه ملی اهدا کردهاند و اجازه استفاده از آنها را نیز به ما دادهاند. نخستین کاری که انجام میدهیم این است که کتابهای اهدایی را با موجودی خودمان مقایسه میکنیم. اگر کتابی را نداشته باشیم، یا حتی چاپی از آن را نداشته باشیم، آن کتاب وارد مخازن میشود. کتابهایی که قطعاً مازاد و تکراری هستند و معمولاً تعدادشان نیز زیاد است، با اجازهای که از اهداکننده گرفتهایم، میتوانیم در اختیار مناطق محروم قرار دهیم یا در هفته کتاب در قالب برنامه تبادل کتاب با اعضای کتابخانه مبادله شوند.
امیرخانی همچنین به برگزاری برنامههای فرهنگی و نشستهایی با موضوع کتاب و نقد کتاب اشاره کرد و گفت: چند کتاب جدید نیز زیر چاپ است. از مجموعه تاریخ شفاهی کتاب، کتابی با عنوان «آوار و هوار» درباره تاریخ شفاهی زلزله کرمانشاه در سال ۱۳۹۶ رونمایی خواهد شد. همچنین چاپ نفیسی از «زال و رودابه» شاهنامه فردوسی در دست انتشار است که امیدواریم منتشر شود.

استفاده از هوش مصنوعی در فهرستنویسی کتابها
او درباره استفاده از هوش مصنوعی در کتابخانه ملی نیز اظهار کرد: هوش مصنوعی پدیدهای است که روزبهروز فراگیرتر میشود و نمیتوان با آن مقابله کرد اما میتوان از آن استفاده کرد و آسیبهای آن را در برخی حوزهها کاهش داد. در سازمان ما استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای فهرستنویسی کتابها و پایاننامهها آغاز شده و نتایج خوبی داشته است؛ طبق آخرین آماری که داشتیم در نخستین مرحله، این کار با دقتی بالای ۸۰ تا ۸۵ درصد انجام شده است که میتواند کمک بسیار شایانی به فهرستنویسان ما در حوزه فیپا باشد. طبیعی است که اینها فقط بخشی از کاربردهای این ابزار است و در حوزههای دیگر از جمله جستوجوی اطلاعات میتواند، کمک کند. همکاران ما در بخشهای فناوری اطلاعات نیز در این زمینه کارهای خوبی انجام دادهاند.
انتشار اسناد تاریخی مرتبط با تاریخ کتابداری ایران
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی درباره استفاده از ظرفیت اسناد برای تولید محتوا در حوزه کتاب و کتابخوانی گفت: استفاده از این ظرفیت تا حدودی مغفول بوده اما در مدت اخیر کارهای خوبی انجام شده است؛ مثلاً اسناد منتشرنشدهای از مرحوم پوری سلطانی منتشر شد. ایشان از چهرههای مهم و مادر کتابداری نوین ایران هستند. اسناد جالبی درباره سوابق کتابداری ایشان، از جمله حضورشان در کنگره بینالمللی، وجود داشت.

امیرخانی ادامه داد: امیدواریم در نخستین سالگرد درگذشت مرحوم کامران فانی نیز اسنادی از ایشان منتشر شود. اینها گوشهای از تاریخ کتابداری ایران است. این نگاه (استفاده از اسناد تاریخی)اخیراً تقویت شده است تا بر مبنای آرشیو و اسنادی که در اختیار داریم، مطالب و فکتهای جدید تاریخی را به علاقهمندان ارائه کنیم.
دیجیتالسازی اسناد قدیمی
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی درباره روند دیجیتالسازی اسناد نیز اظهار کرد: با تغییراتی که اخیراً در ساختار سازمان به وجود آمده، یک بخش در حوزه دیجیتالسازی اسناد مستقر شده که کار اصلی آن دیجیتالسازی اسناد است. دو دسته از اسناد دیجیتالسازی میشوند؛ یک بخش بر مبنای درخواست است، یعنی پژوهشگری که به تعدادی سند یا پرونده نیاز دارد، اسناد مورد نیاز او اسکن میشود. بخش دیگر بر مبنای اولویتبندی تاریخی انجام میشود که معمولاً اسناد قدیمیتر در اولویت قرار دارند.
امیرخانی افزود: بسیاری از اسناد کهن اسکن شدهاند و بخش عمده اسناد دوره قاجار دیجیتالسازی شده و این روند با رعایت اولویت تاریخی به سمت اسناد دوره پهلوی اول نیز پیش رفته است.
همکاری کتابخانه ملی با دانشگاهها و نهاد کتابخانههای عمومی
او درباره همکاری سازمان اسناد و کتابخانه ملی با دانشگاهها با تأکید بر اینکه ارتباط خوبی با دانشگاهها و وزارت علوم دارند، حوزههایی مانند حفظ و نگهداری و مرمت اسناد، مطالعات تاریخی مبتنی بر اسناد، علوم کتابداری و اطلاعرسانی، مباحث آرشیوی، نسخههای خطی و تاریخ شفاهی را از زمینههای همکاری با دانشگاهها دانست و گفت: اینها حوزههای علمی و پژوهشی هستند که ما هم اعضای هیئت علمی و هم کارشناسان مجرب داریم و میتوانند زمینه همکاری با دانشگاههای مختلف باشند و دانشگاهها میتوانند به ما کمک کنند.
امیرخانی درباره همکاری با نهاد کتابخانههای عمومی کشور نیز اظهار کرد: رئیس سازمان و کتابخانه ملی به عنوان عضو حقوقی، عضو هیئت امنای نهاد کتابخانههای عمومی کشور است. ارتباط و تعامل خوبی با نهاد کتابخانههای عمومی داریم؛ هم در حوزههای علمی و تخصصی و هم در زمینه تبادل برخی نیروها که میتوانند از تجربههای یکدیگر استفاده کنند. در زمینه تأمین منابع نیز بسیاری از کتابخانههای نهاد، بهخصوص کتابخانههای مناطق محروم، میتوانند از بخش مبادله و اهدای کتاب ما، کتاب و منابع دریافت کنند.

مطالعه در شرایط بحرانی میتواند جنبههای مثبتی داشته باشد
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی درباره نقش کتاب و مطالعه در شرایط بحرانی نیز گفت: نمیدانم رابطه مستقیمی بین اینکه در شرایط بحرانی، بهخصوص شرایط جنگی نیاز به کتاب و کتابخوانی کمتر یا بیشتر میشود وجود دارد یا نه؟طبیعی است که در جنگ، فرد درگیر حفظ جان خود باشد و فرصتی ندارد به کتابخانه برود و کتاب بخواند.
او با ابراز امیدواری از اینکه کشورمان درگیر جنگ نشود، گفت: با تدبیری که مسئولین کشور و همینطور مقاومت قهرمانانه مردم و نیروهای نظامی دارند، دشمن دیگر چنین غلطی نخواهد کرد. این نگاه من است. در تجاوزهایی که دو رژیم شرور در سال گذشته داشتند، امور جاری کشور در حال انجام بود و بسیاری از بخشهای کشور تعطیل نشد، بعضی مغازهها باز بودند و زندگی عادی در بخشهای زیادی جریان داشت. حتی اگر در شرایط بحران اینترنت قطع باشد یا امکان رفتن به کتابخانه وجود نداشته باشد، بسیاری از مردم در خانههایشان کتاب دارند و اتفاقاً میتواند زمان خوبی باشد که بنشینند و کتابهایشان را بخوانند. بهخصوص اگر موضوع کتاب متناسب با شرایط و امیدبخش باشد. البته الزاماً کتاب نیست و فیلم نیز میتواند چنین نقشی داشته باشد. در ایام جنگ کسانی میآمدند و کتابهایی را معرفی میکردند که موضوعشان امیدبخشی بود یا فیلمهایی را معرفی کردند که دیدنشان در این شرایط مناسب باشد. این موضوع میتواند در شرایط استرس، هیجان و ناراحتی کمککننده باشد.
امیرخانی با اشاره به وضعیت مطالعه در دوران جنگ جهانی دوم که ابعاد گستردهتری داشت، اظهار کرد: اطلاعاتی داریم که نشان میدهد در آن بحران جنگ عالمگیر کتابخانهها فعال بودند، مردم کتاب میخواندند و کتاب امانت میگرفتند. حتی بر همین مبنا داستانهایی گفته شده و رمانهایی نوشته شده است. بنابراین آمار مطالعه در شرایط بحرانی حتی میتواند افزایش پیدا کند. البته در این شرایط ممکن است برنامههای روتین مانند چاپ کتاب یا برگزاری مراسم رونمایی تأثیر بگذارد، اما ذات مطالعه، اگر دسترسی به کتاب وجود داشته باشد(چه طریق از طریق فضای مجازی و چه کتابهایی که در خانه داریم)، لزوماً تحت تأثیر منفی قرار نمیگیرد.

راهاندازی دوباره کتابخانه ساختمان سیتیر
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی در ادامه درباره وضعیت ساختمان سیتیر و برنامههای این سازمان برای آن گفت: بخشی از ساختمان سیتیر در اختیار وزارت علوم بود که حدود یک سال پیش تخلیه شد. بخشی از آن نیز موزه چاپ بوده و تعدادی از لوازم مربوط به کتابخانه مجلس شورای اسلامی در آنجا قرار داشته که آن بخش نیز در آستانه تخلیه است. با دانشگاه هنر قرارداد امضا کردیم و قرار شد با توجه به تخصص و استادانی که این دانشگاه در حوزههای هنری و معماری و بهخصوص طراحی داخلی دارد، از نظرات آنها استفاده کنیم تا به شکل آبرومندی، حس و حال تاریخی این ساختمان که اکنون حدود ۹۰ سال قدمت دارد، حفظ شود و کتابخانه دوباره راهاندازی شود.
امیرخانی با تأکید بر اینکه قطعاً این ساختمان دوباره کتابخانه خواهد شد، اظهار کرد: کتابخانهای خواهد بود که عموم بتوانند استفاده کنند. با توجه به موقعیت تاریخی این ساختمان که در یکی از نقاط گردشگری تهران قرار دارد، کتابهایی درباره ایران و ایرانشناسی، تاریخ ایران، فرهنگ ایران و ادیان ایرانی در آن قرار خواهد گرفت؛ همچنین کتابهایی که ایران و دیدنیهای ایران را معرفی میکنند. منظور از تخصصی بودن این کتابخانه این نیست که عموم مردم نتوانند از آن استفاده کنند؛ بلکه رویکرد آن بیشتر معرفی ایران، تاریخ و فرهنگ ایران و حوزه ایرانشناسی خواهد بود.
احتمال ایجاد تالار مشاهیر در ساختمان سیتیر
امیرخانی همچنین از احتمال ایجاد فضایی برای معرفی چهرههای شاخصی که با این ساختمان ارتباط داشتهاند، خبر داد و گفت: احتمالاً بخشهای دیگری نیز در این ساختمان در نظر گرفته خواهد شد؛ از جمله شاید بتوان تالار یا محل ویژهای برای مشاهیر ایجاد کرد که نمادها، نشانهها و یادگارهای بزرگان مرتبط با این مکان در آن قرار گیرد. استاد عبدالله انوار، مرحوم دکتر بیانی که رئیس کتابخانه ملی بوده، استاد دکتر مهدی محقق، مهدی اخوان ثالث، حسن تقیزاده، عباس زریاب، محمود بهآذین، مسعود رجبنیا و مهستی بحرینی و شماری از مترجمان و چهرههای برجسته در این ساختمان کار میکردند و برخی از این افراد عضو کمیته خرید نسخههای خطی بودند. امیدواریم بتوانیم تالاری برای معرفی این مشاهیر و بزرگان در این مکان راهاندازی کنیم.

انتهای پیام