زهرا یارمرادی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به عوامل مؤثر بر زوال جنگلهای بلوط لرستان، اظهار کرد: خشکیدگی این جنگلها پدیدهای تکعاملی نیست و نمیتوان تمام مسئولیت آن را متوجه تغییرات اقلیمی دانست؛ بلکه برهمکنش شرایط آبوهوایی، ویژگیهای طبیعی رویشگاهها و مداخلات انسانی در شکلگیری این وضعیت نقش دارند.
وی با تشریح تأثیر افزایش دما بر سلامت درختان بلوط، افزود: با افزایش دما، میزان تبخیر آب از سطح خاک و تعرق گیاه افزایش پیدا میکند. در صورتی که این وضعیت با کاهش بارندگی مؤثر و تداوم خشکسالی همراه شود، ذخیره رطوبتی خاک کاهش مییابد و ریشه درختان نمیتواند آب مورد نیاز را به میزان کافی جذب کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان ادامه داد: در چنین شرایطی درخت با تنش آبی مواجه میشود؛ به این معنا که میزان آبی که از دست میدهد بیشتر از آبی است که از طریق ریشه جذب میکند. در واکنش به این وضعیت، روزنههای برگ بسته یا میزان بازبودن آنها محدود میشود تا از هدررفت بیشتر آب جلوگیری شود.
یارمرادی با بیان اینکه این واکنش در کوتاهمدت سازوکاری دفاعی برای حفظ آب در درخت است، تصریح کرد: تداوم خشکی باعث کاهش ورود دیاکسیدکربن به برگها میشود و در نتیجه فرایند فتوسنتز و تولید مواد غذایی با اختلال مواجه خواهد شد.
وی اضافه کرد: ادامه این روند میتواند رشد درخت را کاهش دهد، توان بازسازی بافتها را محدود کند و در شرایط شدید، سامانه انتقال آب در تنه و شاخهها را نیز تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، تنش آبی تنها به کمبود آب محدود نمیشود و مجموعهای از فرایندهای حیاتی درخت را مختل میکند.
این دکترای آب و هواشناسی با اشاره به آثار بلندمدت خشکسالی بر درختان بلوط، بیان کرد: آثار گرما و کمآبی معمولاً به یک فصل محدود نمیشود و در صورت تداوم، درخت بخشی از ذخایر کربنی خود را برای ادامه فعالیتهای حیاتی مصرف میکند. این مسئله توان رشد و مقابله با عوامل بیماریزا را کاهش میدهد و در نهایت احتمال زوال و خشکیدگی را افزایش میدهد.
چرا همه جنگلهای بلوط به یک اندازه خشک نمیشوند؟
یارمرادی با تأکید بر تفاوت میزان آسیبپذیری رویشگاههای بلوط، گفت: همه جنگلهای بلوط لرستان به یک اندازه تحت تأثیر گرما و خشکسالی قرار نمیگیرند و عواملی مانند عمق خاک، شیب دامنه، جهت قرارگیری آن نسبت به تابش خورشید، ظرفیت نگهداری آب و وضعیت پوشش گیاهی در میزان آسیبپذیری نقش دارند.
وی ادامه داد: برای مثال، در رویشگاههایی که خاک کمعمق است و آب بهسرعت از دسترس ریشه خارج میشود، درختان زودتر با تنش آبی مواجه میشوند؛ در حالی که در مناطق دارای خاک عمیقتر و رطوبت بیشتر، شرایط برای تأمین آب مورد نیاز درخت مساعدتر است. به همین دلیل حتی در شرایط اقلیمی مشابه نیز شدت خشکیدگی در مناطق مختلف میتواند متفاوت باشد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان با اشاره به نقش عوامل انسانی در تشدید تخریب جنگلها، اظهار کرد: چرای بیش از حد دام، تخریب پوشش گیاهی، فرسایش و فشردگی خاک و تغییر کاربری اراضی از جمله عواملی هستند که توان طبیعی جنگل را برای حفظ رطوبت و تجدید حیات کاهش میدهند.
وی افزود: آسیب به پوشش گیاهی و ساختار خاک، شرایط استقرار نهالهای جدید و بازسازی طبیعی جنگل را دشوار میکند. همچنین درختانی که بر اثر گرما و خشکسالی ضعیف شدهاند، ممکن است در برابر برخی آفات و عوامل بیماریزا آسیبپذیرتر شوند. البته شناسایی عوامل بیماریزا و تعیین سهم آنها در روند زوال، نیازمند بررسیهای تخصصی است.
حفاظت از بلوطها با کاشت نهال بهتنهایی ممکن نیست
یارمرادی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در برنامههای حفاظتی جنگلهای زاگرس، خاطرنشان کرد: مقابله با خشکیدگی بلوطها صرفاً با کاشت نهال یا اجرای طرحهای مقطعی امکانپذیر نیست و پیش از هر اقدامی باید کانونهای آسیبپذیر شناسایی و سهم عوامل اقلیمی، ویژگیهای خاک و رویشگاه و فشارهای انسانی در هر منطقه مشخص شود.
وی حفاظت از خاک و پوشش گیاهی، مدیریت اصولی چرا، جلوگیری از تخریب و تغییر کاربری جنگلها، پایش سلامت درختان و تقویت تجدید حیات طبیعی را از مهمترین اقدامات ضروری برای حفاظت از جنگلهای بلوط برشمرد.
این دکترای آب و هواشناسی بر ضرورت استفاده از دادههای علمی در برنامهریزیهای حفاظتی تأکید کرد و گفت: اطلاعات ایستگاههای هواشناسی، دادههای ماهوارهای و مشاهدات میدانی باید در کنار یکدیگر تحلیل شوند تا روند تغییرات پوشش جنگلی و ارتباط آن با شرایط اقلیمی با دقت بیشتری ارزیابی شود.
یارمرادی اظهار کرد: افزایش دما زمانی برای جنگلهای بلوط خطرناکتر میشود که با کاهش رطوبت قابل دسترس خاک و تداوم خشکسالی همراه باشد؛ زیرا در چنین شرایطی هم تأمین آب مورد نیاز درخت با مشکل مواجه میشود و هم توان فتوسنتز، رشد و دفاع طبیعی آن کاهش پیدا میکند.
وی تأکید کرد: برای حفاظت از جنگلهای بلوط زاگرس باید علاوه بر توجه به آثار تغییرات اقلیمی، عوامل محلی مؤثر بر تضعیف جنگل نیز کنترل شوند. مسئله اصلی صرفاً مقابله با خشکیدگی ظاهری درختان نیست، بلکه باید تابآوری کل اکوسیستم جنگلی افزایش یابد.
انتهای پیام