سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ | ۲۱:۰۰
منبع: پایگاه‌های خبری
ماجرای مردی که به دنبال تجزیه ایران بود و در استالین‌زدایی اعدام شد!

ماجرای مردی که به دنبال تجزیه ایران بود و در استالین‌زدایی اعدام شد!

میرجعفر باقرف، روزگاری قدرتمندترین چهره قفقاز جنوبی بود؛ کسی که با تکیه بر دستگاه امنیتی به اوج رسید، در بحران‌های مرزی ایران دست داشت و در نهایت، قربانی همان سیستمی شد که خود در اجرای آن نقش داشت.

به گزارش ایسنا، اندیشکده تاریخ معاصر نوشت:

میرجعفر عباس‌اوغلو باقرف در سال ۱۸۹۶م در منطقه قوبا در سرزمین آذربایجان، که در آن مقطع بخشی از خاک امپراتوری روسیه بود، به دنیا آمد. دوران کودکی و نوجوانی‌اش هم‌زمان با تحولات گسترده سیاسی و اجتماعی در قفقاز بود. قفقاز در آغاز قرن بیستم، یکی از پیشروترین مناطق امپراتوری روسیه به شمار می‌آمد. در این منطقه اقوام، مذاهب و گروه‌های اجتماعی گوناگونی زندگی می‌کردند و شهرهایی مانند باکو به مراکز مهم صنعتی تبدیل شده بود. کشف و استخراج نفت در محدوده باکو موجب شده بود این شهر اهمیت اقتصادی و بین‌المللی بسیاری پیدا کند. شرکت‌های روسی، اروپایی و سرمایه‌داران خارجی در صنعت نفت باکو فعالیت داشتند و در کنار ثروت چشمگیری که به‌دست می‌آمد، شکاف‌های اجتماعی نیز در حال افزایش بود.[۱]

میرجعفر باقرف در چنین محیطی بزرگ شد؛ محیطی که افکار چپ و مارکسیستی، انقلابی و ملی‌گرایانه در آن بسط یافته بود. انقلاب ۱۹۰۵م روسیه، فعالیت گروه‌های کارگری و سپس به ثمر نشستن انقلاب‌ سال ۱۹۱۷م، تأثیر شگرفی بر نسل جوان منطقه قفقاز گذاشت. باقرف در سال‌های جوانی وارد ‌کنشگری سیاسی - اجتماعی شد و به‌تدریج به جنبش بلشویکی روسیه پیوست. پیروزی انقلاب بلشویکی در روسیه در سال ۱۹۱۷م، مسیر زندگی بسیاری از فعالان سیاسی جوان را تغییر داد و برای افرادی مانند باقرف فرصت‌هایی برای پیشرفت در ساختار قدرت به‌وجود آورد.[۲]

ورود به جنبش بلشویکی و تحولات انقلابی

پس از انقلاب ۱۹۱۷م روسیه، وضعیت قفقاز به‌شدت پیچیده شد. فروپاشی امپراتوری روسیه موجب خلأ قدرت در مناطق مختلف شد و گروه‌های سیاسی و قومی گوناگون برای کنترل سرزمین‌های قفقاز وارد رقابت شدند. در سال‌های پس از انقلاب، جمهوری مستقلی به نام جمهوری دموکراتیک آذربایجان تشکیل شد که از سال ۱۹۱۸م تا ۱۹۲۰م دوام داشت. این دوره یکی از مهم‌ترین مراحل تاریخ معاصر آذربایجان بود؛ زیرا برای نخستین بار دولتی مستقل در این منطقه شکل گرفته بود، اما بلشویک‌ها این وضعیت را نپذیرفتند. با گسترش قدرت ارتش سرخ و تثبیت حکومت بلشویکی در روسیه، قفقاز نیز به‌تدریج تحت کنترل شوروی قرار گرفت. در سال ۱۹۲۰م ارتش سرخ وارد باکو شد و جمهوری دموکراتیک آذربایجان سقوط کرد. پس از آن جمهوری سوسیالیستی شوروی آذربایجان تأسیس شد. میرجعفر باقرف در این تحولات به صف نیروهای بلشویک ملحق شد و فعالیت خود را در ساختار جدید شوروی آغاز کرد. توانایی او در فعالیت سازمانی، وفاداری سیاسی و حضور در نهادهای امنیتی و حزبی موجب شد به‌تدریج در سلسله‌مراتب قدرت پیش رود و پلکان ترقی را یکی پس از دیگری طی کند.[۳]

فعالیت در دستگاه امنیتی شوروی

یکی از مهم‌ترین مراحل زندگی سیاسی باقرف، فعالیت او در نهادهای اطلاعاتی ـ امنیتی شوروی بود. پس از انقلاب بلشویکی، حکومت جدید برای تثبیت قدرت خود سازمان‌های امنیتی پیچیده‌ای ایجاد کرد. این دستگاه‌ها وظیفه داشتند مخالفان سیاسی، گروه‌های ضدانقلابی، جنبش‌های استقلال‌طلب و سایر نیروهایی را که تهدیدی علیه حکومت شوروی محسوب می‌شدند، کنترل و سرکوب کنند. باقرف در این ساختار امنیتی رشد کرد و تجربه قابل توجهی در زمینه اطلاعات، امنیت و کنترل سیاسی به‌دست آورد. این سابقه بعدها نقش مهمی در  صعود او به مقام رهبری جمهوری آذربایجان شوروی داشت. در نظام شوروی، به‌ویژه در دوران استالین، سابقه فعالیت در دستگاه‌های امنیتی می‌توانست مسیر رسیدن به قدرت سیاسی را هموار کند. افرادی که توانایی کنترل مخالفان، اجرای سیاست‌های حزب و حفظ نظم سیاسی را داشتند، از سوی رهبران مرکزی مورد توجه ویژه و خاص قرار می‌گرفتند. باقرف نیز از این نظر به‌تدریج یکی از چهره‌های قابل اعتماد حزب کمونیست شد. او به‌ویژه در دهه ۱۹۲۰م و اوایل دهه ۱۹۳۰م در ساختار سیاسی و امنیتی آذربایجان شوروی جایگاه خود را تقویت کرد.[۴]

حضور در بالاترین سطوح قدرت در آذربایجان شوروی

فصل نوین زندگی سیاسی میرجعفر باقرف در دهه‌ ۱۹۳۰م فرا رسید؛ مقطعی که ژوزف استالین قدرت خود را در اتحاد جماهیر شوروی تثبیت ‌کرد و تحکیم بخشید. در دهه ۱۹۳۰م، استالین سیاست تمرکز شدید قدرت را در سرزمین‌های تحت حاکمیت روسیه دنبال کرد. رهبران محلی و منطقه‌ای باید وفاداری کامل خود را به مسکو و شخص استالین نشان می‌دادند. در چنین فضایی، افرادی مانند باقرف که سابقه فعالیت امنیتی و وفاداری سیاسی داشتند، فرصت بیشتری برای رشد و پیشرفت پیدا کردند. میرجعفر باقرف در سال ۱۹۳۳م به مقام دبیر اول حزب کمونیست آذربایجان رسید. این مقام در عمل مهم‌ترین مقام سیاسی جمهوری آذربایجان شوروی بود. هرچند جمهوری‌های شوروی از نظر رسمی، دارای دولت و ساختارهای حکومتی خود بودند، اما قدرت واقعی در اختیار حزب کمونیست و رهبران منصوب یا مورد تأیید و حمایت مسکو قرار داشت. باقرف با رسیدن به این مقام به یکی از قدرتمندترین شخصیت‌های قفقاز جنوبی بدل گشت. او در مدت بیش از دو دهه توانست کنترل گسترده‌ای بر ساختار سیاسی، اقتصادی و امنیتی جمهوری آذربایجان پیدا کند.[۵]

باقرف و نظام استالینی

حکومت باقرف را نمی‌توان جدا از نظام استالینی نقد و بررسی کرد. او یکی از رهبران منطقه‌ای بود که سیاست‌های استالین را در جمهوری آذربایجان عملیاتی می‌کرد. دهه ۱۹۳۰م در تاریخ اتحاد شوروی به‌ عنوان یکی از سخت‌ترین دوره‌های سرکوب سیاسی شناخته می‌شود. در این دوره، پاکسازی‌های وسیعی در حزب کمونیست، ارتش، نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها و جامعه انجام شد. هزاران نفر در سراسر اتحاد شوروی به اتهام‌های مختلفی مانند ضد انقلاب یا جاسوسی متهم شدند و آذربایجان شوروی نیز از این روند مستثنی نبود. در دوران رهبری باقرف، بسیاری از شخصیت‌های سیاسی، روشنفکران، نویسندگان و حتی اعضای حزب کمونیست سرکوب شدند. منتقدان باقرف، او را یکی از مسئولان اصلی اجرای سیاست‌های سرکوبگرانه در آذربایجان می‌دانستند.[۶]

جنگ جهانی دوم و اهمیت نفت باکو

حمله آلمان نازی به اتحاد جماهیر شوروی در ژوئن ۱۹۴۱م، مرحله جدیدی در زندگی سیاسی باقرف ایجاد کرد. جنگ جهانی دوم به بزرگ‌ترین بحران تاریخ اتحاد شوروی تبدیل شد و منابع نفتی قفقاز اهمیت راهبردی بی‌مانندی پیدا کردند. آلمان نازی به رهبری آدولف هیتلر اهمیت نفت قفقاز را به‌خوبی دریافته بود. نفت باکو برای ماشین جنگی شوروی، اهمیت حیاتی داشت. هواپیماها، تانک‌ها، کامیون‌ها و سایر تجهیزات نظامی به سوخت نیاز داشتند و بخش مهمی از منابع نفتی شوروی در منطقه آذربایجان قرار داشت. به همین دلیل، جمهوری آذربایجان در دوران جنگ به یکی از مهم‌ترین مناطق پشتیبانی اقتصادی و صنعتی اتحاد شوروی تبدیل شد. باقرف در مقام رهبر جمهوری، مسئولیت مهمی در سازماندهی تولید، بسیج نیروی انسانی و تأمین نیازهای جنگی رهبران مسکو داشت. کارگران صنایع نفتی باکو نقش مهمی در تأمین انرژی شوروی ایفا کردند. پیشروی ارتش آلمان به سمت قفقاز در سال ۱۹۴۲م نگرانی‌های شدیدی ایجاد کرد. با این حال، آلمان نازی در نبرد استالینگراد شکست سختی خورد و به اهداف خود نرسید.
 
 نقش باقروف در اشغال آذربایجان ایران

یکی از رویدادهایی که جای پای باقرف در آن به خوبی دیده می‌شود حوادث منتهی به تحرکات شوم دو فرقه در آذربایجان و کردستان ایران بود. بعد از جنگ دوم جهانی و تلاش برای جدا کردن دو استان کردستان و آذربایجان از ایران، باقرف از حمایت جعفر پیشه‌وری دریغ نورزید. بسیاری هدف او را از این کار، افزایش دامنه‌ مرزهای جغرافیایی جمهوری آذربایجان می‌دانستند. البته او از حمایت قاطع رهبران شوروی و به صورت خاص استالین نیز برخوردار بود. عجب اینکه پس از مرگ استالین و برقراری دیکتاتوری خروشچف، تجاوز شوروی به آذربایجان ایران به وسیله ایجاد دولت پوشالی پیشه‌وری مورد نقد جانشینان او قرار گرفت و گفتند این کار باقرف و همدستانش بود که می‌خواست جمهوری آذربایجان خود را گسترش دهد.[۷]

برکناری، دستگیری، محاکمه و اعدام

تا زمانی که استالین در قید حیات بود باقرف از حمایت تمام‌قد مسکو برخوردار بود. با مرگ استالین در سال ۱۹۵۳م و روی کار آمدن خروشچف، این روند تغییر کرد به خصوص که رهبر جدید شوروی قول اصلاحات داده بود. در سال ۱۹۵۳م، باقرف از مقام خود در رهبری حزب کمونیست آذربایجان کنار گذاشته شد. این نخستین مرحله از سقوط سیاسی او بود. پس از کنار گذاشته شدن از قدرت، تحقیقات درباره عملکرد باقرف آغاز شد. او به مشارکت در سرکوب‌های سیاسی، سوء استفاده از قدرت و ایفای نقش در جنایات دوران استالین متهم شد. در فضای سیاسی جدید پس از مرگ استالین، حکومت شوروی به‌تدریج تلاش کرد بخشی از جنایات و سرکوب‌های گذشته را آشکار کند. رهبران جدید می‌خواستند مسئولیت برخی از اقدامات دوران استالین را متوجه افرادی کنند که در اجرای سیاست‌های سرکوب نقش داشتند. باقرف به دلیل سابقه طولانی در دستگاه امنیتی و رهبری آذربایجان، هدف مناسبی برای این جریان سیاسی در روسیه محسوب می‌شد.[۸]  

بر این اساس، او توسط حکومت مرکزی دستگیر و برای محاکمه راهی زندان شد. برخورد با او در بستری انجام شد که نظام شوروی در حال تغییرات ریز و درشت بود. نیکیتا خروشچف به‌تدریج قدرت بیشتری به‌دست می‌آورد و سیاستی که از آن با نام استالین‌زدایی تعبیر می‌شد گسترش یافت. در این روند، برخی از رهبران دوران استالین به عنوان مسئولان سرکوب و نقض حقوق اساسی مردم معرفی شدند. میرجعفر باقرف نیز در میان این افراد قرار گرفت. سرانجام میرجعفر باقرف پس از چند دور محاکمه به اعدام محکوم شد. حکم اعدام او در سال ۱۹۵۶م اجرا شد و زندگی یکی از قدرتمندترین رهبران تاریخ جمهوری آذربایجان شوروی به پایان رسید. مرگ باقرف پایان بسیار متفاوتی با دوران اوج قدرتش داشت. مردی که بیش از بیست سال بر یکی از مهم‌ترین جمهوری‌های اتحاد شوروی حکومت کرده بود، پس از تغییر ساختار قدرت در مسکو، حمایت سیاسی خود را به طور کامل از دست داد و به یکی از قربانیان تحول سیاسی پس از مرگ استالین بدل گردید.[۹]

پی‌نوشت‌ها:

[۱] https://prabook.com/web/mir_jafar.baghirov/۲۰۸۰۴۴۵

[۲] Ibid

[۳] Shalala Mammadova, Mirjafar Bagirov: Bolshevik, Musavatist, Proponent of the Nation, ۳۰ November ۲۰۲۴, https://bakuresearchinstitute.org/en/mircefer-bagirov-bolsevik-musavatci-milletin-teessubkesi/

[۴] Ibid

[۵] Samir Isayev, On the Mir Jafar Bagirov’s major role in Stalin’s Great Purge of ۱۹۳۰-s in Azerbaijan, ۱ May ۲۰۱۸, https://bakuresearchinstitute.org/en/azerbaycanda-boyuk-terror-ve-bagirovun-rolu/

[۶] Ibid

[۷]  ابوالحسن عمیدی‌ نوری،‌ یادداشت‌های یک روزنامه‌نگار،‌ به کوشش: مختار حدیدی ـ جلال فرهمند،‌ ج۲،‌ تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران،‌ ۱۳۸۴، ص۶۸.  

[۸] Samir Isayev, Ibid

[۹] “Azerbaijani Stalin”: what is it called Jafar Bagirov, ۶ February ۲۰۲۰, https://www.bakunetwork.org/en/news/other/۹۲۸۴

انتهای پیام

# ایسنا+

آخرین اخبار ایسنا+