مهران حسنی پژوهشگر و تحلیلگر سیاستهای توسعه گردشگری، عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران به مناسبت هفته کتاب، یادداشتی در اختیار ایسنا قرار داده است که به پیوند کتاب با گردشگری پرداخته است. از این منظر، پیوند کتاب با گردشگری را نباید تنها در انتشار راهنماهای سفر و معرفی جاذبهها جستوجو کرد؛ زیرا کتاب میتواند در عمیقترین لایههای توسعه گردشگری، از شناخت ظرفیتهای یک سرزمین تا سیاستگذاری، مدیریت مقصد، صیانت از میراث و خلق ارزش اقتصادی و فرهنگی، نقشآفرینی کند.
هفته کتاب فرصتی است تا به یکی از ابعاد کمتر مورد توجه توسعه گردشگری بپردازیم؛ اینکه چگونه میتوان با اتکا به کتاب، از داشتههای تاریخی، فرهنگی و طبیعی یک سرزمین، سرمایهای ماندگار از دانش و هویت ساخت. واقعیت آن است که مقصد گردشگری تنها مجموعهای از جاذبهها، تأسیسات و خدمات نیست؛ مقصد، مجموعهای از روایتها، خاطرات، هویتها و تجربههای انباشتهشده یک جامعه است.
کتاب، یکی از معتبرترین ابزارهای ثبت، تبیین و انتقال این سرمایه ارزشمند به شمار میرود. نخستین کارکرد راهبردی کتاب در گردشگری، تبدیل میراث به حافظه مکتوب و دانش قابل انتقال است. بسیاری از ظرفیتهای گردشگری کشور در دل زندگی جوامع محلی، آیینها، سنتها، معماری بومی، دانش زیستمحیطی، خوراک، صنایع دستی و روایتهای تاریخی نهفتهاند. این داشتهها اگر بهموقع شناسایی، پژوهش و مستند نشوند، در معرض فراموشی و گسست نسلی قرار میگیرند.
بنابراین، تألیف کتاب درباره میراث ملموس و ناملموس، صرفاً یک فعالیت فرهنگی نیست؛ اقدامی برای صیانت از هویت، حفظ سرمایه اجتماعی و فراهمکردن پشتوانه دانشی توسعه گردشگری است.
کارکرد دوم، نقش کتاب در ارتقای کیفیت حکمرانی و مدیریت مقصد است. گردشگری برای عبور از مدیریت مقطعی و حرکت به سوی توسعه پایدار، به دانش معتبر، مطالعات تطبیقی، تجربههای موفق و تحلیلهای تخصصی نیاز دارد. کتابهای پژوهشی و کاربردی میتوانند به مدیران، سرمایهگذاران و فعالان حرفهای کمک کنند تا تصمیمهای خود را بر پایه شناخت ظرفیتها، محدودیتها، مزیتهای رقابتی و نیازهای واقعی مقصد اتخاذ کنند.
به بیان دیگر، اگر زیرساختهای فیزیکی امکان حضور گردشگر را فراهم میکنند، زیرساخت دانایی است که کیفیت این حضور و اثربخشی آن را در توسعه منطقه تعیین میکند.
از سوی دیگر، کتاب ظرفیت تبدیلشدن به بخشی از زنجیره ارزش اقتصاد گردشگری را دارد. سفرنامهها، اطلسهای گردشگری، کتابهای راهنمای تخصصی، آثار تاریخی و مردمشناختی، روایتهای فرهنگی و کتابهای مرتبط با طبیعت و محیط زیست، علاوه بر تولید دانش، در معرفی مقصد، تقویت برند گردشگری و ایجاد انگیزه سفر مؤثرند.
در این چارچوب، کتاب میتواند میان میراث فرهنگی، صنایع خلاق، گردشگری ادبی، گردشگری تاریخی و اقتصاد محلی پیوند برقرار کند. حتی کتابخانهها، مراکز اسناد و فضاهای مرتبط با شخصیتهای علمی و ادبی نیز میتوانند با برنامهریزی مناسب به بخشی از جاذبهها و تجربههای گردشگری تبدیل شوند.
این موضوع برای استانهایی همچون مازندران اهمیت دوچندان دارد. مازندران تنها سرزمین جنگل و دریا نیست؛ بلکه مجموعهای غنی از تاریخ، تمدن، میراث علوی، فرهنگ روستایی، آیینهای بومی، صنایع دستی، خوراک محلی و دانش زیستمحیطی است.
تدوین اطلسهای گردشگری شهرستانی، ثبت تاریخ و هویت روستاها، مستندسازی میراث ناملموس، معرفی هنرهای سنتی و انتشار پژوهشهای مرتبط با جنگلهای هیرکانی، تالابها و سواحل میتواند زمینه شناخت عمیقتر مقصد و توزیع متوازنتر منافع گردشگری را فراهم سازد.
تجربه معرفی و ثبت جهانی روستای کندلوس نیز اهمیت مستندسازی هویت و روایت معتبر یک مقصد را بیش از پیش آشکار میکند. البته در عصر گسترش فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی، جایگاه کتاب نهتنها کمرنگ نشده، بلکه اهمیت منابع معتبر و مستند بیش از گذشته نمایان است.
فناوری میتواند دسترسی به محتوا را تسهیل کند، اما کیفیت محتوای تولیدشده همچنان به پژوهش، اعتبار علمی و غنای منابع مکتوب وابسته است.
آینده تولید محتوای گردشگری در گرو پیوند خلاقانه کتاب با نشر دیجیتال، بانکهای اطلاعاتی و فناوریهای نوین خواهد بود. از این رو، ضروری است تولید کتاب در حوزه گردشگری از فعالیتهای پراکنده و مناسبتی به یک جریان سازمانیافته و مستمر تبدیل شود؛ جریانی با مشارکت دانشگاهها، پژوهشگران، نویسندگان، تشکلهای حرفهای، جوامع محلی و دستگاههای اجرایی.
حمایت از تألیف و ترجمه آثار تخصصی، تدوین اطلسهای گردشگری، ثبت تجربههای موفق مدیریتی و مستندسازی میراث مناطق کمتر شناختهشده باید بخشی از سیاستهای توسعه فرهنگی و گردشگری کشور باشد.
در نهایت، باید پذیرفت که سرزمینی که روایت مکتوبی از هویت، تاریخ و ظرفیتهای خود ندارد، بخشی از سرمایه توسعهاش را به فراموشی میسپارد. کتاب فقط روایتگر گذشته یک مقصد نیست؛ ابزاری برای شناخت امروز، طراحی فردا و انتقال هویت و تجربه به نسلهای آینده است.
بنابراین، سرمایهگذاری در تولید کتاب و دانش گردشگری را باید سرمایهگذاری در حافظه تاریخی، قدرت رقابت، هویت فرهنگی و آینده پایدار مقصدهای گردشگری ایران دانست.
انتهای پیام