عباس جوارشکیان در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اینکه فلسفه، بنیادیترین بخش زندگی و اندیشه بشر است و برخلاف برخی دانشها که ممکن است در دورههایی مورد توجه قرار گیرند و در دورههایی دیگر اهمیت کمتری پیدا کنند، همواره در زندگی انسان حضور داشته است، اظهار کرد: حتی میتوان فلسفه را از نظر قدمت تاریخی، یکی از قدیمیترین دانشهای بشری دانست؛ چراکه در دورههایی که تفکر اسطورهای بر جوامع حاکم بوده نیز نوعی تعقل و تفکر فلسفی در ساختار اسطورهها خود را نشان میداده است.
دانشیار فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه تفکر فلسفی بهتدریج از قالب اسطورهای خارج شد و به تفکری انتزاعی و تخصصی تبدیل شد، افزود: در نهایت، فلسفه به معنای فنی و حرفهای خود شکل گرفت. هیچ تمدنی را نمیتوان یافت که از نظامهای فکری و اندیشههای فلسفی خالی باشد؛ چراکه در همه دورهها، اندیشههای فلسفی در شکلگیری و تداوم تمدنها نقش داشتهاند.
وی با اشاره به جایگاه فلسفه در میان دانشهای مختلف، تصریح کرد: برای درک بهتر این جایگاه میتوان به نسبت ریاضیات با علوم طبیعی توجه کرد. از ریاضیات بهعنوان مادر علوم یاد میشود؛ زیرا در حوزههای مختلف تلاش میکنیم واقعیتها را در قالب کمیت و روابط میان آنها را بر اساس فرمولها و محاسبات عددی شناسایی کنیم و به کار بگیریم. به همین دلیل، ریاضیات در عالیترین سطح فیزیک نظری و پیچیدهترین مباحث علمی حضور دارد و حتی در دانشهای انسانی که بیشتر با کیفیتها سروکار دارند نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
جوارشکیان با تأکید بر اینکه جایگاه فلسفه از این منظر حتی بنیادیتر از ریاضیات است، خاطرنشان کرد: فلسفه صرفا یکی از دانشها در کنار سایر دانشها نیست، بلکه دانشی است که بنیاد و هویت دانشهای دیگر را شکل میدهد. برای مثال، فیزیک درباره طبیعت و پدیدههای فیزیکی بحث میکند، اما خود این دانش دارای مبانی، مبادی، موضوع، روش و سازوکارهای اعتبارسنجی است که چگونگی شکلگیری نظریهها و اعتبار آنها را مشخص میکند.
دانشیار فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: مباحث مربوط به شناخت موضوع یک علم، روششناسی و بررسی اعتبار آن، از جمله مباحث فلسفی و در واقع مباحث درجه دوم هستند؛ درحالیکه خود آن علم بهصورت مستقیم با شناخت طبیعت و پدیدههای آن سروکار دارد. تا زمانی که این مباحث بنیادی مشخص نشوند، هویت یک دانش بهدرستی شکل نمیگیرد و هرگونه تحول در آن نیز به این مبانی وابسته است.
گسترش فلسفههای مضاف در حوزههای مختلف دانش
وی با اشاره به گستردگی فلسفههای مضاف بیان کرد: فلسفههای مضاف به یک یا دو حوزه محدود نمیشوند و امروزه در دانشگاهها با شاخههای متعددی از این دانش مواجه هستیم. فلسفه علم، فلسفه ریاضی، فلسفه فیزیک، فلسفه زیستشناسی و همچنین فلسفههای مرتبط با علوم انسانی از جمله حقوق، سیاست، اقتصاد، هنر و فرهنگ، نمونههایی از این حوزهها هستند.
جوارشکیان اضافه کرد: فلسفههای مضاف در حوزههایی مانند اخلاق و دین نیز توسعه پیدا کردهاند و فلسفه اخلاق و فلسفه دین از جمله این شاخهها به شمار میروند. در واقع، فلسفههای مضاف به بررسی مطالعات بنیادی و کلی هر حوزه از دانش میپردازند و هویت و اعتبار آن را مورد ارزیابی قرار میدهند. بیشترین توسعه فلسفه در دورههای اخیر نیز در همین حوزههای مضاف اتفاق افتاده است.
دانشیار فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه برخلاف تصور برخی افراد، فلسفه نهتنها به حاشیه نرفته، بلکه ضرورت حضور آن در متن زندگی بشر بیشتر شده است، گفت: دلیل این موضوع روشن است؛ بشر در نتیجه پیشرفتهای بسیار گسترده و شگفتانگیز فناوری، به امکانات و توانمندیهای عظیمی دست یافته که استفاده صحیح از آنها نیازمند مبانی فکری و ارزشی مشخص است.
وی با اشاره به اینکه بسیاری از معضلات امروز بشر به چگونگی استفاده از قدرت و امکانات بهدستآمده از فناوری بازمیگردد، افزود: قدرت تکنولوژیک، توان اقتصادی، امکان مداخله و تصرف در طبیعت و ثروتهای عظیمی که توسعه فناوری در اختیار انسان قرار داده، این پرسش اساسی را ایجاد میکند که این ظرفیتها را در چه مسیری باید به کار گرفت تا به انسانیت و هویت انسانی آسیب وارد نشود.
جوارشکیان ادامه داد: دانشهای طبیعی مانند فیزیک و شیمی، پدیدهها و سازوکارهای جهان را بررسی میکنند، اما صرف شناخت این پدیدهها مشخص نمیکند که دستاوردهای علمی چگونه باید در مسیر حیات انسانی به کار گرفته شوند. پرسش از ارزشهایی که باید مبنای استفاده از این دانشها قرار گیرند، موضوعی است که فلسفه به آن میپردازد.
دانشیار فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر اینکه فلسفه لزوما در تولید مستقیم دانش، ثروت، قدرت یا ابزارهای فناورانه نقش ندارد، اظهار کرد: اهمیت فلسفه در این است که مشخص میکند این ابزارها و توانمندیها چگونه باید مورد استفاده قرار گیرند. این موضوع یکی از مهمترین مسائل امروز بشر است؛ زیرا هرچه زندگی انسان پیچیدهتر شده، با بحرانها و مشکلات پیچیدهتری نیز مواجه شده و به همان نسبت نیاز به فلسفه افزایش یافته است.
وی با اشاره به نمونه هوش مصنوعی بهعنوان یکی از پیشرفتهترین دستاوردهای فناوری بشر، تصریح کرد: هوش مصنوعی پدیدهای شگفتانگیز است، اما مسائل و پرسشهای فراوانی را نیز به دنبال دارد که بسیاری از آنها ماهیت فلسفی دارند. نسبت هوش مصنوعی با انسان، اختیار و خودآگاهی انسان، امکان نسبت دادن هویت انسانی به این فناوری و همچنین پیامدهای اخلاقی و نتایج آن در زندگی بشر، از جمله موضوعاتی هستند که نمیتوان صرفا با روشهای علوم تجربی به آنها پاسخ داد.
جوارشکیان خاطرنشان کرد: با توجه به افزایش مسائل و بحرانهای انسانی و تحولات گسترده زندگی بشر، نیاز به تبیین و تدوین مبانی و جهتدهی به حوزههای مختلف بیشتر شده است. در چنین شرایطی، فلسفه باید نقش خود را ایفا کند تا ابعاد انسانی زندگی بشر تحتتأثیر قدرت و تحولات فناورانه قرار نگیرد و استفاده از این ظرفیتها در مسیری متناسب با ارزشهای انسانی انجام شود.
ضرورت نظریهپردازی فلسفی درباره مسائل جامعه
دانشیار فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نمونههایی از مسائل نیازمند بررسی فلسفی گفت: اختیار، دیانت، اخلاق، معنویت، کرامت انسانی و حقوق از جمله موضوعاتی هستند که ابعاد مختلف آنها نیازمند تأمل فلسفی است. همچنین موضوعاتی مانند عدالت و آزادی در جامعه، بدون برخورداری از نظریههای فلسفی نمیتوانند بهدرستی تبیین شوند.
وی افزود: تولید نظریه در حوزههایی مانند عدالت، آزادی و سایر مسائل بنیادین زندگی اجتماعی، صرفا در چارچوب دانشهای تخصصی امکانپذیر نیست و به پشتوانه فلسفی نیاز دارد. فلسفه در طول تاریخ نیز چنین نقشی داشته و از حوزههای مختلف زندگی بشر پشتیبانی فکری کرده است.
جوارشکیان با اشاره به نقش فیلسوفان بزرگ در شکلگیری تمدن معاصر بیان کرد: بخش مهمی از فرهنگ و تمدن کنونی بشر بر پایه اندیشههای فیلسوفان بزرگی مانند هگل، مارکس و کانت و دیگر متفکران شکل گرفته است. این اندیشهها در حوزههای مختلف، مبانی زندگی و قوانین اجتماعی را تحتتأثیر قرار دادهاند.
دانشیار فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: اندیشههای فلسفی در شکلگیری نهادها و ساختارهای زندگی اجتماعی، تعیین غایات و اهداف زندگی و همچنین معنا بخشیدن به ابعاد مختلف حیات انسانی نقش داشتهاند. بنابراین، نباید به فلسفه بهعنوان دانشی در کنار سایر دانشها نگاه کرد، بلکه باید جایگاه بنیادین آن در شکلگیری نظامات اجتماعی و فکری مورد توجه قرار گیرد.
وی با انتقاد از اینکه اهمیت فلسفه هنوز در جامعه ما بهدرستی شناخته نشده است، گفت: فلسفه در دانشگاههای معتبر جهان جایگاه مهمی دارد و در بسیاری از نظامهای علمی پیشرفته، بهعنوان یکی از حوزههای بنیادی مورد توجه قرار گرفته است، اما در جامعه ما هنوز آنگونه که باید به اهمیت این دانش پی نبردهایم.
جوارشکیان با اشاره به دلایل کمتوجهی به جایگاه فلسفه در جامعه ایران خاطرنشان کرد: یکی از دلایل این مسئله آن است که تمدنی که امروز از آن استفاده میکنیم، تا حد زیادی تمدنی وارداتی است. ما خودمان پایههای تمدنیمان را شکل ندادهایم تا پس از آن، ضرورت تحول در این بنیادها را احساس کنیم. به همین دلیل، نیاز به ورود اندیشههای فلسفی به عرصه زندگی و نظامات اجتماعی هنوز بهدرستی در جامعه ما احساس نشده است.
دانشیار فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه پس از انقلاب اسلامی، متفکران بزرگی در حوزههای مختلف به نظریهپردازی پرداختهاند، افزود: به برکت انقلاب اسلامی، چه پیش از انقلاب و چه پس از آن، آثار و اندیشههای ارزشمندی در این زمینه تولید شده است، اما این آثار هنوز به جایگاه شایسته خود نرسیدهاند و فلسفه نتوانسته است آنگونه که باید در نظامات اجتماعی و نظریههای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی نقشآفرینی کند.
وی تصریح کرد: بخش عمدهای از آنچه امروز در حوزههای مدیریت، اقتصاد، فرهنگ، سیاست و حقوق در اختیار داریم، متأثر از اندیشههای غربی است و هنوز نتوانستهایم به مرحلهای برسیم که فلسفه در شکلدهی به نظریهها و نظامات اجتماعی خودمان نقش محوری داشته باشد.
گفتوگوی فلسفی با غرب؛ فرصتی برای معرفی اندیشه اسلامی
جوارشکیان در پاسخ به پرسشی درباره چگونگی برجستهتر شدن فلسفه اسلامی در شرایط افول تمدن غرب و مکاتب فلسفی غربی اظهار کرد: در درجه نخست باید فلسفه غرب را بهخوبی بشناسیم و در یک گفتوگوی متقابل با فرهنگ و اندیشه فلسفی زنده و پویای غرب قرار بگیریم. ما باید ضمن تسلط و احاطه بر فرهنگ و اندیشههای فلسفی خودمان، بتوانیم در ارتباط با اندیشههای جدید، دیدگاههای خود را به جهان عرضه کنیم.
دانشیار فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر ضرورت شکلگیری گفتوگوی واقعی میان سنتهای فلسفی افزود: تا زمانی که در اندیشههای خودمان محصور باشیم و راه ارتباط و گفتوگو را ببندیم، امکان معرفی ظرفیتهای فلسفیمان را نخواهیم داشت. از سوی دیگر، اگر فلسفههای جدید غربی را بهدرستی نشناسیم، نمیتوانیم وارد یک گفتوگوی مؤثر با آنها شویم.
وی با اشاره به وجود دو مشکل اساسی در این زمینه بیان کرد: برخی از افراد با فلسفههای جدید غرب آشنایی کافی ندارند و برخی دیگر نیز با وجود آشنایی با این اندیشهها، از میراث عظیم فلسفی و معنوی اسلام شناخت و احاطه لازم را ندارند. در مقابل، افرادی هم که با فرهنگ و میراث فلسفی اسلامی آشنا هستند، کمتر وارد عرصه فلسفههای جدید شدهاند و نتوانستهاند بهصورت جدی در این حوزهها نقشآفرینی کنند.
جوارشکیان با اشاره به ظرفیتهای فلسفه اسلامی و بهویژه حکمت متعالیه خاطرنشان کرد: ما در حوزه فلسفه صدرایی و حکمت متعالیه ظرفیتهای شگفتانگیزی داریم که میتوانند برای بسیاری از معضلات و بحرانهای امروز بشر راهحل، الگو، مدل و نظریه ارائه دهند، اما به دلیل گسست ارتباطی و آشنایی ناکافی میان این دو حوزه فکری، هنوز نتوانستهایم از این ظرفیتها بهخوبی استفاده کنیم.
دانشیار فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: اگر ارتباط میان سنت فلسفی اسلامی و اندیشههای جدید برقرار شود، فلسفه اسلامی میتواند در مواجهه، نقد و تبیین تفکرات جدید نقشآفرینی کند و توانمندیهای خود را در سطح جهانی به نمایش بگذارد. این ارتباط باید بهگونهای باشد که اندیشههای فلسفی ما در عرصه جهانی عرضه شوند و بتوانند در رقابت علمی و معرفتی حضور پیدا کنند.
وی با تأکید بر اینکه ورود نظریههای فلسفی به عرصه زندگی نیازمند برخورداری از پشتوانه علمی و آموزشی است، گفت: اگر بخواهیم در برابر هر نظریه سیاسی، اجتماعی، مدیریتی و اقتصادی، نظریهای رقیب و جایگزین ارائه کنیم، این نظریهها باید اعتبار علمی و معرفتی لازم را به دست آورند تا بتوانند وارد عرصه زندگی و نظامات اجتماعی شوند.
جوارشکیان یادآور شد: تحقق چنین هدفی نیازمند وجود یک نظام علمی و آموزشی توانمند است؛ چراکه نظریههای فلسفی باید از طریق نهادهای علمی به حوزههای مختلف دانش راه پیدا کنند و زمینه تحول در آنها را فراهم آورند. در واقع، دانشهای مختلف نیز باید متناسب با این مبانی و نظریهها متحول شوند.
دانشیار فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به ضرورت تحول در نظام آموزشی کشور تصریح کرد: اگر نگاه تمدنی که در اندیشه رهبران انقلاب اسلامی، بهویژه رهبر شهید، مورد تأکید قرار گرفته است، مبنای حرکت ما باشد، باید نظام آموزشوپرورش، آموزش عالی و بهطور کلی نظام علمی کشور متحول شود. تحقق این نگاه نیازمند آن است که ظرفیتهای فلسفی و فکری موجود بهدرستی شناخته شوند و در ساختارهای علمی و آموزشی کشور به کار گرفته شوند.
انتهای پیام