چهارمحال و بختیاری، سرزمین کوهستانی و برخوردار از ارتفاعات و شیبهای طبیعی، هر سال با فرارسیدن فصل بارش، شاهد جاری شدن روانآبهایی است که از دامنه کوهها و ارتفاعات به سمت دشتها و مناطق پستتر سرازیر میشوند، آبهایی که گاه در خیابانها جاری میشوند، از معابر عبور میکنند، به شبکههای دفع آبهای سطحی میریزند و در نهایت، بدون آنکه بهرهبرداری مؤثری از آنها صورت گیرد، از دسترس خارج میشوند و این در حالی است که در استانی که سالهاست با خشکسالی، افت سطح آبهای زیرزمینی و محدودیت منابع آبی دستوپنجه نرم میکند، هر قطره آب میتواند فرصتی برای احیای طبیعت و جبران بخشی از خسارتهای ناشی از کمآبی باشد.
شهرکرد، بهعنوان مرکز چهارمحال و بختیاری و شهری محصور در ارتفاعات، به دلیل موقعیت توپوگرافی و شیب طبیعی زمین، ظرفیت قابلتوجهی برای هدایت روانآبهای ناشی از بارندگی به سمت دشت شهرکرد دارد، دشتی که امروز عنوان «ممنوعه بحرانی» را یدک میکشد و نشانههای آشکار فرونشست، افت منابع آب زیرزمینی و تخریب تدریجی ظرفیتهای طبیعی آن، زنگ خطر را برای آینده این منطقه به صدا درآورده است.
در چنین شرایطی، این پرسش جدی مطرح میشود که چرا با وجود برخورداری از ظرفیت طبیعی برای جمعآوری و هدایت آبهای سطحی، همچنان بخش قابلتوجهی از روانآبهای حاصل از بارندگی بدون برنامهریزی و بهرهبرداری مناسب از دست میروند؟ آیا نمیتوان با طراحی و اجرای زیرساختهای اصولی، به جای آنکه بارشهای فصلی صرفاً بهعنوان عاملی برای آبگرفتگی معابر و ایجاد خسارت دیده شوند، آنها را به فرصتی برای تغذیه مصنوعی آبخوان و احیای دشت شهرکرد تبدیل کرد؟
واقعیت این است که در روزگار تشنگی زمین، دیگر نمیتوان نسبت به عبور بیهدف آب از کنار شهر و دشت بیتفاوت بود، باران میبارد، روانآبها جاری میشوند و زمین تشنه همچنان در انتظار است، اما آنچه کمبود آن بیش از هر چیز احساس میشود، نه بارش، بلکه نگاه آیندهنگر، برنامهریزی علمی و عزم جدی برای مدیریت هر قطره از این نعمت خدادادی است. احیای دشت بحرانی شهرکرد، نیازمند عبور از مدیریت سنتی آب و تبدیل روانآبهای سطحی به فرصتی برای نجات منابع آب زیرزمینی است.
تغذیه مصنوعی آبخوانها با روانآبهای فصلی امکانپذیر است
اصغر احمدی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری در گفتوگو با ایسنا با اشاره به ضرورت همکاری دستگاههای اجرایی برای مدیریت روانآبهای سطحی شهرکرد، اظهار کرد: مدیریت روانآبهای سطحی شهر و هدایت آنها به سمت دشت شهرکرد، مستلزم خرد جمعی و همکاری بیندستگاهی است و ادارهکل منابع طبیعی بهتنهایی نمیتواند این اقدام را انجام دهد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری افزود: بر اساس برنامهریزیهای انجامشده در سالهای گذشته، قرار بود شهرداری، شرکت آب منطقهای و ادارهکل منابع طبیعی هرکدام بخشی از اجرای این طرح را بر عهده بگیرند، بهگونهای که شهرداری امکانات و ادوات مکانیکی را تامین کند، منابع طبیعی نسبت به احداث بندهای خاکی و اجرای طرحهای پخش سیلاب اقدام کند و شرکت آب منطقهای نیز انتقال آب از طریق لولهگذاری یا پمپاژ را انجام دهد، اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری نیز در حوزه مسئولیت منابع طبیعی قرار داشت، اما متأسفانه این همکاری شکل نگرفت و طرح در ادامه رها شد.
احمدی با تاکید بر اینکه اجرای طرح هدایت روانآبهای سطحی شهرکرد نیازمند تدوین برنامه مشترک و نقشه راه مشخص است، تصریح کرد: باید مطالعات لازم به صورت مشترک انجام و وظایف هر دستگاه متناسب با اختیارات و مسئولیتهای آن تعریف شود تا بتوان روانآبهای فصلی و آب حاصل از بارندگی را به سمت دشت شهرکرد هدایت کرد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری درباره امکان استفاده از روانآبهای سطحی برای تغذیه سفرههای آب زیرزمینی، گفت: اجرای این طرح امکانپذیر است و میتوان روانآبهایی را که در حال حاضر هدر میروند، در نقطهای متمرکز و از طریق پمپاژ و لولهگذاری به سمت دشت منتقل کرد تا با اجرای طرح تغذیه مصنوعی، به سفرههای آب زیرزمینی تزریق شوند، همچنین در کنار این اقدامات میتوان فعالیتهای آبخیزداری و طرحهای احیایی و اصلاحی را نیز در منطقه اجرا کرد تا به احیای دشت شهرکرد، توسعه پوشش گیاهی و افزایش تراکم پوشش گیاهی مرتعی کمک شود.
وی با اشاره به ظرفیت جغرافیایی دشت شهرکرد برای اجرای این طرح بیان کرد: به دلیل شیب طبیعی زمین، بخشی از آبهای فصلی در زمان بارندگی از ارتفاعات به سمت جنوب شهرکرد جریان پیدا میکنند و میتوان با مدیریت و انتقال این منابع، از آنها برای تغذیه دشت استفاده کرد، برای تحقق این موضوع، لازم است فرمانداری یا ستاد مدیریت بحران محوریت کار را بر عهده بگیرد و با ایجاد هماهنگی میان شهرداری، منابع طبیعی و شرکت آب منطقهای، وظایف هر دستگاه مشخص شود.
هدایت آبهای خارج از محدوده شهر شهرکرد نیازمند ورود دستگاههای متولی است
محمدحسین واحدیان شهردار شهرکرد در گفتوگو با ایسنا با تشریح اقدامات این مجموعه در مدیریت روانآبهای سطحی شهر، اظهار کرد: طی دو سال گذشته، با استفاده از مشاور متخصص، طرح جامع هدایت آبهای سطحی برای کل محدوده خدماتی شهرکرد تدوین شد که پس از ارسال به وزارت کشور، در کارگروه فنی مربوطه به تصویب رسید و برای اجرا ابلاغ شد، در حال حاضر، اقدامات عمرانی شهرداری از جمله اجرای جویها، اصلاح پیادهروها و ساماندهی کانالهای هدایت آبهای سطحی بر اساس این طرح جامع انجام میشود.
وی با اشاره به ضرورت اصلاح و بازنگری کانالهای موجود در شهرکرد تصریح کرد: بر اساس مطالعات انجام شده، در برخی نقاط شهر کانالهایی با مقطع بسیار بزرگ وجود دارد که متناسب با حجم آب عبوری نیست و باید کوچکسازی و اصلاح شود و در مقابل، در بعضی نقاط نیز مقطع کانالها ظرفیت عبور حجم آب را ندارد و باید افزایش پیدا کند، همچنین در برخی مناطق نیز اساسا نیازی به وجود کانال نیست و میتوان آن را حذف کرد، بنابراین مشاور طرح با بررسی وضعیت معابر شهری، میزان بارندگیهای سالهای گذشته، دورههای آماری و محاسبه دبی روانآبها، همچنین پیشبینی شرایط آتی، نقشه راهی برای مدیریت آبهای سطحی ارائه کرده است. این مطالعات در مناطقی مانند منظریه و میرآباد نیز انجام شده است.
واحدیان با اشاره به بررسی وضعیت مسیلهای شهری در شهرکرد، گفت: مسیلهایی مانند فارابی، حاشیه کمربندی ۱۵ خرداد، میرآباد و مسیل منظریه در این مطالعات مورد توجه قرار گرفتهاند و اقدامات مربوط به لایروبی، اصلاح و بهسازی آنها باید بر اساس برنامه و مطالعات انجامشده دنبال شود. این مسیلها در نهایت آبهای جمعآوریشده را به خارج از محدوده شهر هدایت میکنند.
شهردار شهرکرد با اشاره به مشکلات ناشی از ورود روانآبهای ارتفاعات شمالی به مناطق شهری در این شهر اظهار کرد: در مناطقی مانند منظریه و میرآباد، آب ناشی از بارندگی در کوهها و ارتفاعات به داخل شهر و معابر وارد میشود و در بعضی از خیابانهای این مناطق با این مسئله مواجه هستیم، همچنین همزمان با توسعه شهر و احداث مجتمعهای مسکونی در این مناطق، لازم بود اقدامات مربوط به کنترل روانآبها و اجرای طرحهای آبخیزداری در ارتفاعات و اراضی بالادست نیز انجام شود تا آب حاصل از بارش باران و برف به سمت شهر هدایت نشود، اما این اقدامات بهدرستی انجام نشده است.
واحدیان با بیان اینکه توسعه شهرکرد به سمت ارتفاعات نیز از منظر اصول شهرسازی نیازمند بررسی است، گفت: باتوجه به نیاز شهر به مسکن و توسعه جمعیت، این ساختوسازها انجام شده و ضروری بود همزمان با آن، تدابیر لازم برای کنترل سیلابهای بالادست نیز اندیشیده شود، بنابراین اجرای این اقدامات در خارج از محدوده شهری و در اراضی ملی، بر عهده دستگاههایی مانند منابع طبیعی و ادارهکل راه و شهرسازی است و در حال حاضر بخشی از آبگرفتگیها و خسارتهای ناشی از بارندگی در شهر نیز به ورود آب از ارتفاعات بالادست مربوط میشود و صرفا ناشی از روانآبهای داخل شهر نیست.
وی درباره مسیر طبیعی حرکت روانآبها و نحوه هدایت آنها در شهرکرد، توضیح داد: بر اساس توپوگرافی و شیب طبیعی زمین، روانآبهای این شهر عمدتا به سمت جنوب و شرق شهر جریان پیدا میکنند و امکان تغییر شیب طبیعی زمین وجود ندارد، شهرداری آبهای سطحی را جمعآوری و وارد مسیلها میکند و این مسیلها نیز آب را به خارج از محدوده شهری، در جهت خروجی شرقی شهر و محدودههایی مانند کهریز و نجفآباد هدایت میکنند.
واحدیان با بیان اینکه انتقال مجدد آبهای سطحی به بخشهای مشخص دشت و آبخوانها نیازمند مطالعات تخصصی است، تصریح کرد: شهرداری متولی مدیریت آبهای سطحی در محدوده شهری است و وظیفه دارد با ساماندهی مسیرها و کانالها از آبگرفتگی معابر جلوگیری کند و آب را بر اساس شیب طبیعی زمین به خارج از شهر هدایت کند، اما انتقال مجدد این آبها به آبخوانها و پهنههای آبگیر دشت شهرکرد، نیازمند اجرای طرحهای مطالعاتی از سوی دستگاههای متولی است.
شهردار شهرکرد در واکنش به برخی اظهارات درباره کنار کشیدن شهرداری از طرح انتقال روانآبها تاکید کرد: شهرداری وظایف خود را در محدوده شهری انجام میدهد و طرح جامع هدایت آبهای سطحی نیز با استفاده از اعتبارات داخلی شهرداری تهیه شده است، اکنون نیز اجرای پروژههای مرتبط با این طرح آغاز شده و در سالهای آینده ادامه خواهد داشت، زیرا وظیفه شهرداری حفظ و ساماندهی شهر، اصلاح کانالها و مسیرهای هدایت آبهای سطحی است و این اقدامات در حال انجام است.
واحدیان با تشریح دیگر اقدامات شهرداری برای مدیریت و استفاده از منابع آب در محدوده شهری، گفت: قناتهای شمالی و جنوبی شهرکرد طی دو سال گذشته احیا شدهاند و اکنون آب در این قناتها جریان دارد و بخشی از این آب نیز برای استفاده در فضای سبز به مخازن منتقل میشود، همچنین مطالعات مربوط به سیستم آبیاری فضای سبز شهری نیز انجام شده و شهرداری تلاش میکند تا حد امکان از ظرفیت آبهای موجود در محدوده شهر استفاده کند.
وی از آغاز اجرای طرح حفر چاههای جاذب در نقاط مختلف شهر شهرکرد خبر داد و گفت: هدف از اجرای این طرح، هدایت آبهای جمعآوریشده در کانالها به داخل چاههای جاذب و نفوذ آنها به لایههای زیرین زمین برای تغذیه سفرههای آب زیرزمینی است، همچنین از سازندگان ساختمانها در مناطقی که شرایط زمین امکان حفر چاه جاذب را فراهم میکند، خواسته میشود آب باران پشتبام و حیاط ساختمان را به این چاهها هدایت کنند تا ضمن جلوگیری از ورود حجم بیشتر آب به معابر و ایجاد آبگرفتگی، بخشی از آب بارندگی نیز به لایههای زیرزمینی منتقل شود.
شهردار شهرکرد با اشاره به محدودیت اجرای طرح هدایت روانآبهای سطحی شهرکرد در برخی نقاط شهر بیان کرد: در بعضی مناطق به دلیل وجود لایههای سنگی و شرایط نامناسب زمین، امکان حفر چاه جاذب وجود ندارد یا اثربخشی آن کافی نیست، اما در مناطقی از مرکز و جنوب شهر که شرایط خاک برای نفوذ آب مناسبتر است، این طرح قابلیت اجرا دارد، شهرداری در محدوده شهری اقدامات خود را برای ساماندهی کانالها، اصلاح آبروها، مدیریت روانآبها و استفاده از ظرفیت چاههای جاذب دنبال میکند، اما دستگاههای متولی نیز باید برای مدیریت آبهای خارج شده از شهر و استفاده از ظرفیت آنها در تغذیه آبخوانهای اطراف شهرکرد برنامهریزی و اقدام کنند.
در مجموع، باتوجه به شرایط اقلیمی و توپوگرافی کوهستانی چهارمحال و بختیاری، روانآبهای ناشی از بارندگی را باید فراتر از یک جریان فصلی و مقطعی آب، بهعنوان سرمایهای ارزشمند برای جبران بخشی از کمبود منابع آبی استان در نظر گرفت، شیب طبیعی زمین، بهویژه در محدوده شهرکرد و ارتفاعات پیرامونی آن، این امکان را فراهم میکند که با مطالعات دقیق آبخیزداری، احداث کانالهای هدایت آب، ایجاد حوضچههای جمعآوری و اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی، بخشی از روانآبها به سمت دشت شهرکرد هدایت شوند و به تقویت سفرههای آب زیرزمینی کمک کنند.
البته تحقق این هدف صرفاً با اجرای طرحهای مقطعی و پراکنده امکانپذیر نیست و به یک برنامه جامع، علمی و هماهنگ میان دستگاههای متولی آب، شهرداریها، منابع طبیعی و محیطزیست نیاز دارد. همچنین باید توجه داشت که هدایت روانآبها به دشت، بدون مطالعات هیدروژئولوژیکی، بررسی کیفیت آب و شناسایی مناطق مناسب برای تغذیه آبخوان، میتواند اثربخشی لازم را نداشته باشد.
اکنون که دشت شهرکرد با عنوان ممنوعه بحرانی، با فشار مضاعف بر منابع آب زیرزمینی و تهدیدهایی همچون فرونشست زمین مواجه است، دیگر فرصتی برای تعلل در مدیریت منابع آبی باقی نمانده است، مسئولان باید پیش از آنکه بارشهای فصلی به خاطرهای از آبهای عبور کرده از معابر تبدیل شوند، برای بهرهبرداری اصولی از این ظرفیت طبیعی چارهاندیشی کنند، زیرا در استانی تشنه، بیتوجهی به هر قطره آب، به معنای ازدستدادن فرصتی برای حفظ آینده است.
انتهای پیام