حسن جمشیدی خراسانی در گفتوگو با ایسنا با پرداختن به ریشههای فلسفی میل انسان به سفر و کشف مکانهای ناشناخته، اظهار کرد: سفر در عمیقترین معنای خود، نوعی خروج از وضعیت مألوف، مواجهه با امکانهای تازه و گشودن افقهایی است که پیش از آن در قلمرو تجربه و شناخت انسان حضور نداشتهاند. انسان هنگامی که سفر میکند، تنها مکان خود را تغییر نمیدهد، بلکه گاه نسبت خود را با جهان، دیگران و حتی خویشتن دگرگون میسازد.
وی با بیان اینکه میل به سفر را میتوان یکی از جلوههای بنیادی وجود انسان دانست، ادامه داد: انسان موجودی است که به وضع موجود بسنده نمیکند و در محدوده تجربههای پیشین متوقف نمیماند، بلکه همواره میخواهد بداند آن سوی افقهای ناشناخته چه چیزی وجود دارد. از این منظر، میل به سفر با کنجکاوی، آزادی، شناخت، تجربه، تخیل و حتی میل به معنا ارتباط دارد.
این معلم و پژوهشگر فلسفه و عرفان با اشاره به دیدگاه ارسطو درباره میل طبیعی انسان به دانستن، اضافه کرد: ارسطو در آغاز کتاب مابعدالطبیعه، میل به شناخت را امری طبیعی در انسان معرفی میکند. انسان میخواهد بداند، زیرا شناخت برای او تنها وسیلهای برای رفع نیازهای فوری نیست، بلکه خود ارزشمند است. اگر این اصل را به مسئله سفر تعمیم دهیم، میتوان گفت میل به سفر یکی از صورتهای عینی میل به دانستن است.
جمشیدی خراسانی بیان کرد: انسان گاهی سفر میکند تا چیزی را ببیند که نمیشناسد، با واقعیتی مواجه شود که در تجربه پیشین او وجود نداشته است و از نزدیک دریابد جهان تا چه اندازه وسیعتر و متنوعتر از محیط محدود زندگی اوست. البته میل به سفر را نباید تنها به انگیزههای معرفتی محدود کرد، نیاز به تنوع، آزادی، گریز از یکنواختی، لذت، استقلال و حتی فاصله گرفتن از فشارهای زندگی نیز در شکلگیری این میل نقش دارند.
سفر؛ راهی برای رهایی از عادتهای روزمره
وی با تأکید بر اینکه یکی از کارکردهای عمیق سفر، خارج کردن انسان از فضای عادت است، خاطرنشان کرد: محیط آشنا هرچند برای انسان آرامشبخش و ضروری است، بهتدریج به محیطی عادی تبدیل میشود. آنچه هر روز میبینیم، بهمرور از شگفتی نخستین خود تهی میشود و ممکن است دیگر به بسیاری از پدیدههای اطرافمان توجه نکنیم.
این پژوهشگر فلسفه و عرفان ادامه داد: سفر این عادت را مختل میکند. انسان هنگامی که از محیط مألوف خود خارج میشود، دوباره با جهان بهمثابه امری تازه مواجه میشود. خیابان، معماری، زبان، پوشش، رفتار مردم، طبیعت و حتی شیوه غذا خوردن در محیطی دیگر به موضوع توجه و پرسش تبدیل میشوند. بنابراین، سفر را میتوان نوعی بیدار شدن از خواب عادت دانست، فرصتی برای آنکه انسان بار دیگر جهان را نهفقط با چشم، بلکه با ذهنی پرسشگر ببیند.
تجربه مستقیم؛ مکمل شناخت نظری
جمشیدی خراسانی با اشاره به ارتباط سفر با کنجکاوی، شناخت و حقیقتجویی، اضافه کرد: کنجکاوی نوعی حساسیت نسبت به فاصله میان دانستهها و نادانستههاست. انسان هنگامی کنجکاو میشود که درمییابد میان آنچه میداند و آنچه میتواند بداند، فاصلهای وجود دارد. این فاصله برای او پرسش ایجاد میکند و پرسش، حرکت به سوی شناخت را برمیانگیزد.
وی با بیان اینکه سفر را میتوان تجسم بیرونی کنجکاوی دانست، بیان کرد: ممکن است فردی درباره یک تمدن تاریخی، شهر قدیمی یا فرهنگ متفاوت کتابهای فراوانی خوانده باشد، اما میان دانستن اطلاعات درباره یک مکان و حضور در آن تفاوت وجود دارد. در سفر، انسان با مجموعهای از واقعیتهای زنده، جزئیات پیشبینینشده، روابط انسانی و تجربههای حسی روبهرو میشود.
این پژوهشگر فلسفه و عرفان خاطرنشان کرد: البته نباید نتیجه گرفت که تجربه مستقیم همیشه از شناخت نظری برتر است، کتاب و پژوهش گاهی اطلاعاتی در اختیار انسان قرار میدهند که یک مسافر عادی هرگز در سفر به دست نمیآورد. شناخت نظری و تجربه مستقیم جایگزین کامل یکدیگر نیستند، بلکه میتوانند مکمل هم باشند. شناخت نظری به انسان امکان میدهد از سطح مشاهده فراتر برود و روابط و علت پدیدهها را دریابد و تجربه مستقیم نیز کمک میکند دانستههای انتزاعی خود را در متن واقعیت زندگی قرار دهد.
جمشیدی خراسانی ادامه داد: سفر هنگامی به تجربهای معرفتی تبدیل میشود که مشاهده به پرسش و پرسش به فهم بینجامد. همچنین حقیقتجویی مستلزم آن است، که انسان خود را در محدوده تصورات قبلیاش محصور نکند. کسی که تنها به دنبال تأیید دانستههای پیشین خود است، درواقع به دنبال کشف حقیقت نیست، بلکه در پی تثبیت باورهای خویش است.
مواجهه با فرهنگهای متفاوت؛ فرصتی برای خودشناسی
وی با تأکید بر اینکه سفر میتواند زمینه شناخت بهتر انسان از خویشتن را فراهم کند، اضافه کرد: شناخت خویشتن تنها از طریق تأمل درونی امکانپذیر نیست. انسان بخش مهمی از هویت خود را در نسبت با جهان پیرامون، دیگر انسانها، سنتها و ارزشهای اجتماعی به دست میآورد.
این پژوهشگر فلسفه و عرفان بیان کرد: بسیاری از باورها و عادتهای ما چنان با زندگی روزمره درآمیختهاند که هرگز بهعنوان باور یا عادت به آنها توجه نمیکنیم. ممکن است شیوه سخن گفتن، نوع پوشش، مناسبات خانوادگی، آداب معاشرت یا حتی برداشت خود از نظم و آزادی را اموری طبیعی و بدیهی بدانیم، اما مواجهه با جامعهای متفاوت نشان میدهد که بسیاری از این امور، ضرورتهای مطلق انسانی نیستند، بلکه صورتهای خاص تاریخی و فرهنگی زندگی ما به شمار میروند.
جمشیدی خراسانی با اشاره به اینکه مواجهه با فرهنگهای دیگر الزاماً به معنای پذیرش همه ارزشهای آنها نیست، خاطرنشان کرد: ممکن است انسان پس از مقایسه، همچنان به برخی از ارزشهای خود وفادار بماند، اما اکنون آن ارزشها را آگاهانهتر انتخاب میکند، نه صرفاً به دلیل اینکه از کودکی در محیطی خاص با آنها زندگی کرده است. در اینجا تفاوت مهمی میان داشتن یک باور و آگاهانه باور داشتن پدیدار میشود.
وی با اشاره به دیدگاه هانسگئورگ گادامر، فیلسوف آلمانی و از چهرههای برجسته فلسفه هرمنوتیک، ادامه داد: در فلسفه هرمنوتیک، هر انسان از درون افقی تاریخی و فرهنگی به جهان مینگرد و هیچکس از نقطهای کاملاً خنثی و بیرون از تاریخ به جهان نگاه نمیکند. با این حال، این افق بسته و تغییرناپذیر نیست و مواجهه با افقهای دیگر میتواند آن را گسترش دهد.
این پژوهشگر فلسفه و عرفان اضافه کرد: از این منظر، سفر میتواند نوعی گفتوگوی عملی میان افقهای فرهنگی باشد. البته شرط چنین تحولی آن است که مسافر به مردم یک سرزمین صرفاً بهعنوان بخشی از جاذبههای گردشگری نگاه نکند، بلکه بکوشد منطق زندگی، ارزشها و شیوه معنا بخشیدن آنان به جهان را بشناسد. در این صورت، سفر از تماشای جهان به فهم جهان تبدیل میشود.
هر سفری به تجربهای تحولآفرین تبدیل نمیشود
جمشیدی خراسانی درباره تفاوت سفر تفریحی با سفر معرفتی و معناجویانه، بیان کرد: باید میان هدف اولیه سفر و نتیجه نهایی آن تفاوت قائل شد. ممکن است هدف فردی از سفر صرفاً استراحت، تفریح، خرید یا فاصله گرفتن از فشارهای زندگی روزمره باشد. چنین هدفی فینفسه ناپسند نیست، زیرا انسان به شادی، آسایش و تجدید قوای جسمی و روانی نیاز دارد.
وی خاطرنشان کرد: با این حال، سفر میتواند هدفی فراتر از تفریح داشته باشد، ازجمله شناخت یک فرهنگ، آشنایی با تاریخ، تجربه طبیعت، مطالعه یک تمدن یا جستوجوی معنایی عمیقتر برای زندگی. تفاوت اصلی این دو نوع سفر را نباید در مکان مقصد، بلکه باید در نوع مواجهه مسافر با مقصد جستوجو کرد.
این پژوهشگر فلسفه و عرفان با بیان اینکه دو نفر ممکن است به یک شهر تاریخی سفر کنند، اما تجربههای کاملاً متفاوتی داشته باشند، ادامه داد: ممکن است یک نفر تمام تلاش خود را صرف بازدید از مراکز خرید، رستورانها و گرفتن عکسهای یادگاری کند و فرد دیگری در همان شهر به مطالعه تاریخ، معماری بناها، تحولات اجتماعی و زندگی مردم بپردازد. هر دو به یک مکان سفر کردهاند، اما از نظر تجربه انسانی، دو سفر متفاوت داشتهاند. هرکس با خودش سفر میکند، نه با دیگری.
جمشیدی خراسانی با تأکید بر اینکه هر سفری بهخودیخود تحولآفرین نیست، اضافه کرد: انسان ممکن است هزاران کیلومتر سفر کند، دهها کشور را ببیند و با فرهنگهای گوناگون مواجه شود، اما در پایان همان انسانی باشد که پیش از سفر بوده است. تحول زمانی رخ میدهد که تجربه بیرونی به تأمل درونی راه پیدا کند.
وی سه شرط را برای تبدیل سفر به تجربهای تحولآفرین ضروری دانست و افزود: نخست، آمادگی برای مواجهه با تفاوت، دوم، توانایی پرسیدن و اندیشیدن درباره آنچه مشاهده میشود و سوم، آمادگی برای بازنگری در برخی پیشفرضها. اگر انسان از ابتدا تصمیم گرفته باشد همه چیز را با معیارهای ثابت خود بسنجد و هیچ امکان تازهای را جدی نگیرد، سفر برای او چیزی بیش از انتقال بدن از مکانی به مکان دیگر نخواهد بود.
این پژوهشگر فلسفه و عرفان با اشاره به تغییر معنای سفر در جهان امروز بیان کرد: گسترش وسایل حملونقل، زیرساختهای گردشگری و فناوریهای ارتباطی، امکان سفر را برای گروههای بیشتری از مردم فراهم کرده است، با این حال، همین گسترش با نوعی دگرگونی در معنای سفر همراه بوده و در بسیاری از موارد، سفر به کالایی مصرفی تبدیل شده است که ارزش آن با تعداد مقصدها، امکانات اقامت، میزان خرید و حتی تعداد تصاویر منتشرشده در فضای مجازی سنجیده میشود.
جمشیدی خراسانی خاطرنشان کرد: گاهی مسافر بیش از آنکه در پی تجربه یک مکان باشد، در پی ثبت و نمایش حضور خود در آن مکان است. در چنین وضعیتی، مرکز ثقل سفر از تجربه به نمایش انتقال پیدا میکند و به جای آنکه فرد از خود بپرسد این مکان چه چیزی برای فهمیدن به من عرضه میکند، به این میاندیشد که چه تصویری از حضور خود در آنجا ارائه دهد.
وی با بیان اینکه عکاسی و ثبت خاطرات سفر فینفسه اشکالی ندارد، ادامه داد: مسئله زمانی ایجاد میشود که تصویر جای تجربه را بگیرد و نمایش جای فهم را. ممکن است انسان در زیباترین مکانهای جهان حضور داشته باشد، اما فرصت نکند لحظهای با آن مکان خلوت کند، به تاریخ آن بیندیشد یا با مردمش ارتباطی واقعی برقرار سازد. در این صورت، سفر از نظر تعداد و تنوع افزایش مییابد، اما از حیث عمق انسانی فقیر میشود.
این پژوهشگر فلسفه و عرفان برای بازگرداندن بُعد معرفتی، فرهنگی و انسانی سفر، چند راهکار پیشنهاد کرد و گفت: نخست، پیش از سفر باید درباره مقصد اندیشید و با تاریخ، جغرافیا، ادبیات، معماری و فرهنگ آن آشنا شد. دوم، در جریان سفر باید به جای شتاب برای دیدن همه چیز، فرصت مشاهده و تأمل فراهم کرد. گاهی یک گفتوگوی صمیمانه با یک انسان محلی، قدم زدن در یک محله قدیمی یا حضور در یک فضای عمومی، از بازدید شتابزده دهها جاذبه گردشگری آموزندهتر است.
جمشیدی خراسانی اضافه کرد: همچنین باید از نگاه مصرفی به فرهنگهای دیگر فاصله گرفت، چراکه فرهنگ یک جامعه صرفاً نمایشگاهی از لباسها، غذاها و رسوم نیست، بلکه نظامی از معناها، ارزشها، خاطرات و تجربههای تاریخی است. پس از سفر نیز باید برای بازاندیشی درباره تجربهها فرصت ایجاد کرد و از خود پرسید چه چیزی آموختهایم، کدام پیشفرض ما تغییر کرده و چه چیزی از این تجربه در زندگی ما باقی خواهد ماند.
برای کشف جهان، از اطراف خود سفر را آغاز کنیم
وی با تأکید بر اینکه سفر معرفتی الزاماً به سفرهای پرهزینه و دوردست وابسته نیست، بیان کرد: گاهی انسان با سفر به شهری نزدیک، روستایی ناشناخته، منطقهای تاریخی یا حتی محلهای متفاوت در شهر خود، تجربهای عمیقتر از سفرهای پرهزینه خارجی به دست میآورد. عمق سفر به فاصله جغرافیایی وابسته نیست، بلکه به کیفیت مواجهه انسان با جهان بستگی دارد.
این پژوهشگر فلسفه و عرفان با اشاره به ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی پیرامون مشهد، پیشنهاد کرد و افزود: سفر را از اطراف خود آغاز کنیم. دشت مشهد در زیر خروارها اطلاعات مدفون است و باید به سراغ آن رفت. عارفان بزرگی در همین اطراف مشهد مدفون هستند، که تعدادشان نیز کم نیست و شناخت این ظرفیتها میتواند زمینهساز تجربهای متفاوت از سفر باشد.
جمشیدی خراسانی خاطرنشان کرد: میل به سفر را میتوان از پیوند چند ویژگی بنیادی انسان، از جمله میل به دانستن، کنجکاوی، تنوعطلبی، آزادی، تجربهجویی و نیاز به خروج از محدودیتهای وضعیت موجود فهمید. انسان موجودی است که به آنچه در دسترس اوست محدود نمیماند و همواره میکوشد از افق حاضر فراتر رود.
وی ادامه داد: ارزش حقیقی سفر را نباید تنها با تعداد مکانهایی سنجید که انسان دیده است، بلکه باید پرسید این سفر چه چیزی به فهم او افزوده و چه تغییری در نسبت او با جهان ایجاد کرده است. سفر اصیل به انسان میآموزد که جهان بزرگتر از تجربه شخصی اوست و شیوه زندگی او تنها یکی از صورتهای ممکن زندگی انسانی است.
این پژوهشگر فلسفه و عرفان تصریح کرد: انسان در آغاز سفر تصور میکند میخواهد مکانی ناشناخته را کشف کند، اما در پایان درمییابد که جهان درون خود را نیز کشف کرده است. سفر در عمیقترین معنای خود، عبور از جغرافیای مکان به جغرافیای معنا و گذر از پوسته طبیعت به هسته معناست.
انتهای پیام