سید مهدی هاشمی، در گفت و گو با ایسنا با بیان اینکه فرش دستبافت تنها یک کالای تجاری نیست، اظهار کرد: این هنر حاصل سالها تجربه، ذوق، مهارت و دانش نسلهای مختلف است و هر نقش و نگارهای که در تار و پود یک قالی شکل میگیرد، بخشی از هویت فرهنگی و هنری منطقه تولید کننده را به نمایش میگذارد. به همین دلیل، نمیتوان فرش را صرفاً بر اساس قیمت تمام شده و سرعت تولید ارزیابی کرد، بلکه اصالت، کیفیت و ارزش هنری آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
هاشمی افزود: فرش دستبافت ایران در بازارهای داخلی و خارجی همواره به دلیل تنوع طرح، رنگ، کیفیت مواد اولیه و ظرافت بافت شناخته شده است. فرش خراسان رضوی نیز با برخورداری از پیشینه هنری و تجربه بافندگان، میتواند سهم مهمی در معرفی هنر ایرانی به جهان داشته باشد، اما حفظ این جایگاه نیازمند مراقبت از کیفیت تولید و حمایت از کسانی است که این هنر را زنده نگه داشتهاند.
وی با اشاره به اینکه یکی از مهمترین سرمایههای صنعت فرش، نیروی انسانی ماهر و باتجربه است، تصریح کرد: متأسفانه در سالهای اخیر، به دلیل پایین بودن صرفه اقتصادی قالیبافی و نبود حمایت کافی، بسیاری از افراد باتجربه از این حرفه فاصله گرفتهاند و در مقابل، افرادی وارد این حوزه شدهاند که شناخت و مهارت لازم را ندارند. اگر این روند ادامه پیدا کند، نه تنها کیفیت تولید کاهش مییابد، بلکه بخش مهمی از دانش و تجربهای که طی سالها در میان بافندگان شکل گرفته است، از بین خواهد رفت.
این پژوهشگر فرش دستبافت ادامه داد: قالیبافی حرفهای نیست که بتوان بدون آموزش و تجربه وارد آن شد و انتظار تولید محصولی باکیفیت داشت. بافنده باید با اصول نقشهخوانی، تناسب رنگها، نوع گره، کیفیت نخ و پشم و ظرافتهای بافت آشنا باشد. هرگونه ضعف در این بخشها میتواند نتیجه نهایی کار را تحت تأثیر قرار دهد و محصولی به بازار عرضه کند که با استانداردهای فرش اصیل ایرانی فاصله دارد.
هاشمی با انتقاد از ورود افراد فاقد تجربه به چرخه تولید گفت: متأسفانه گاهی افراد به دلیل نداشتن شغل و درآمد به قالیبافی روی میآورند، بدون اینکه آموزش کافی دیده باشند یا شناختی از ارزش واقعی این هنر داشته باشند. در چنین شرایطی، ممکن است برای افزایش سرعت کار یا کاهش هزینهها از مواد اولیه نامرغوب استفاده شود و محصولی تولید شود که تنها از نظر ظاهری به فرش اصیل شباهت دارد، اما از نظر کیفیت و ماندگاری قابل مقایسه با تولیدات استاندارد نیست.
وی با بیان اینکه کیفیت فرش از همان مرحله انتخاب مواد اولیه شکل میگیرد، اظهار کرد: استفاده از پشم مرغوب، رنگهای مناسب و روشهای صحیح رنگرزی، در کنار طراحی اصیل و بافت اصولی، از مهمترین ویژگیهای یک فرش باکیفیت است. نمیتوان انتظار داشت با استفاده از مواد اولیه نامناسب، محصولی ماندگار و ارزشمند تولید شود. کیفیت باید در تمام مراحل تولید مورد توجه قرار گیرد و نظارت بر این مراحل نباید به زمان عرضه فرش به بازار محدود شود.
مسائلی که میتواند به اعتبار فرش دستبافت آسیب وارد کند
این پژوهشگر فرش دستبافت با اشاره به برخی شیوههای غیراصولی تولید افزود: استفاده از پشمهای دباغی شده نامرغوب، مواد شیمیایی نامناسب و گرههای تقلبی با هدف افزایش سرعت بافت، از جمله مسائلی است که میتواند به اعتبار فرش دستبافت آسیب وارد کند. شاید چنین روشهایی در کوتاه مدت هزینه تولید را کاهش دهد، اما در بلندمدت اعتماد خریداران را از بین میبرد و نام و اعتبار تولیدکنندگان اصیل را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.

وی یکی دیگر از مشکلات این صنعت را تغییر نگاه به ارزش واقعی فرش دانست و گفت: در گذشته، خریداران و فعالان حرفهای بازار نسبت به نوع پشم، رنگ، نقشه و شیوه بافت حساسیت بیشتری داشتند، اما امروز در برخی بخشهای بازار، قیمت و سرعت تولید بر کیفیت و اصالت غلبه پیدا کرده است. وقتی خریدار تفاوت میان فرش اصیل و محصولی را که تنها ظاهری مشابه دارد تشخیص ندهد، تولید کننده نیز انگیزه کمتری برای رعایت استانداردهای کیفی خواهد داشت.
هاشمی با اشاره به اهمیت بازارهای خارجی در استمرار فعالیت این صنعت اظهار کرد: فرش دستبافت ایران در گذشته در کشورهای مختلف از جمله کانادا، آمریکا و کشورهای اروپایی مشتریان خاص خود را داشت و کیفیت و اصالت آن از عوامل مهم استقبال خریداران بود. با این حال، مشکلات صادراتی و موانعی که در مسیر فعالیت صادرکنندگان ایجاد شد، موجب شد بخشی از فعالان باتجربه این حوزه از چرخه تجارت خارج شوند.
وی افزود: خروج افراد باتجربه از بخش صادرات فقط به معنای کاهش تعداد صادرکنندگان نیست، بلکه ارتباط میان تولید کننده، بازار و خریدار خارجی را نیز تضعیف میکند. صادر کنندهای که شناخت کافی از ویژگیهای فرش و سلیقه مشتریان دارد، میتواند تولید را به سمت نیاز بازار هدایت کند و میان کیفیت محصول و تقاضای خریدار ارتباط برقرار سازد. با تضعیف این ارتباط، ممکن است محصولاتی تولید شوند که نه با نیاز بازار تناسب دارند و نه از نظر کیفیت و اصالت قابل دفاع هستند.
بازارهای صادراتی محلی برای عرضه محصولات ارزانقیمت نیستند
این پژوهشگر فرش دستبافت با تأکید بر اینکه بازارهای صادراتی نباید صرفاً به محلی برای عرضه محصولات ارزانقیمت تبدیل شوند، تصریح کرد: اگر هدف فقط فروش بیشتر باشد و کیفیت و هویت محصول نادیده گرفته شود، در نهایت اعتبار فرش ایرانی آسیب میبیند. برخی خریداران ممکن است به دنبال محصولی با کاربری ساده و قیمت پایین باشند، اما این موضوع نباید موجب شود تولیدکننده از اصول تولید فرش مرغوب فاصله بگیرد.
هاشمی ادامه داد: فرش دستبافت ایرانی در بازارهای جهانی با محصولات کشورهای دیگر رقابت میکند و برای حفظ جایگاه خود باید بتواند تفاوتهای کیفی و هنریاش را به خریدار نشان دهد. معرفی درست ویژگیهای محصول، شناخت بازارهای هدف، توجه به سلیقه مشتریان و عرضه فرش با مشخصات واقعی، از ضرورتهای توسعه صادرات است. نمیتوان تنها به شهرت گذشته تکیه کرد و انتظار داشت بازارهای جهانی همچنان بدون توجه به تغییرات، پذیرای تولیدات ما باشند.
اهمیت طرحها و نقشههای اصیل در حفظ هویت فرش
وی با اشاره به اهمیت طرحها و نقشههای اصیل در حفظ هویت فرش خراسان رضوی اظهار کرد: طرحهای سنتی حاصل ذوق و دانش طراحانی هستند که با شناخت فرهنگ و سلیقه مردم منطقه، نقشهایی ماندگار خلق کردهاند. طرحهای زیرخاکی، کاسهکوزه و لچکترنج از جمله نمونههایی هستند که در گذشته با تلاش طراحان و هنرمندان به شهرت رسیدند. این نقوش نباید صرفاً بهعنوان الگوهایی برای تکرار در تولید دیده شوند، بلکه باید اصالت و ویژگیهای هنری آنها حفظ شود.
این پژوهشگر فرش دستبافت افزود: حفظ طرحهای قدیمی به معنای متوقف کردن خلاقیت و نوآوری نیست، بلکه باید میان اصالت و نیازهای امروز بازار تعادل برقرار شود. طراحان میتوانند با شناخت سلیقه نسل جدید و بازارهای خارجی، طرحهایی متناسب با نیاز روز ارائه کنند، اما این تغییرات نباید به قیمت از بین رفتن هویت نقوش و ویژگیهای شناختهشده فرش ایرانی تمام شود.
هاشمی با تأکید بر ضرورت توجه به نام و نشان تجاری فرش مناطق مختلف خراسان رضوی گفت: ثبت نام تجاری و معرفی هویت منطقهای فرش اقدام ارزشمندی است، اما نباید تصور کرد که صرف ثبت یک نام یا نشان میتواند جایگاه محصول را در بازار تضمین کند. مهمتر از ثبت نام، این است که خریدار بتواند به اصالت و کیفیت فرشی که با آن نام عرضه میشود اعتماد کند.
وی تصریح کرد: زمانی یک نام تجاری اعتبار پیدا میکند که محصول عرضه شده با آن، از نظر مواد اولیه، نقشه، رنگرزی و کیفیت بافت دارای استاندارد مشخصی باشد. اگر محصولی با نام یک منطقه به بازار عرضه شود، اما ویژگیهای واقعی آن منطقه را نداشته باشد، نه تنها به توسعه بازار کمک نمیکند، بلکه به تدریج اعتماد خریداران را نیز از بین میبرد؛ بنابراین، نظارت تخصصی بر تولید و عرضه فرش باید در کنار اقدامات مربوط به ثبت و معرفی برند دنبال شود.
مشکلات اقتصادی یکی از عوامل اصلی کاهش تمایل به قالیبافی
این پژوهشگر فرش دستبافت با بیان اینکه مشکلات اقتصادی یکی از عوامل اصلی کاهش تمایل به قالیبافی است، اظهار کرد: وقتی درآمد حاصل از این فعالیت متناسب با زحمت و زمانی که بافنده صرف میکند نباشد، طبیعی است که افراد به دنبال مشاغل دیگر بروند. قالیبافی کاری زمانبر و نیازمند دقت و مهارت است و نمیتوان از بافنده انتظار داشت بدون برخورداری از درآمد مناسب، این حرفه را به صورت مستمر ادامه دهد.

وی افزود: حمایت از بافندگان نباید فقط به ارائه تسهیلات محدود شود، بلکه باید برای فروش محصول، تأمین مواد اولیه مرغوب، آموزش نیروهای تازهکار و ایجاد ارتباط میان تولید کننده و بازار نیز برنامهریزی شود. اگر بافنده اطمینان داشته باشد محصولی که تولید میکند مشتری دارد و درآمد حاصل از آن متناسب با تلاش اوست، انگیزه بیشتری برای ادامه فعالیت خواهد داشت.
هاشمی با تأکید بر ضرورت انتقال تجربه میان نسلهای مختلف گفت: یکی از نگرانیهای جدی این است که با خروج بافندگان قدیمی، مهارتهایی که به صورت تجربی و در طول سالها به دست آمدهاند، به نسل جدید منتقل نشوند. آموزش قالیبافی نباید صرفاً به یادگیری گره زدن و کار با دار محدود شود، بلکه شناخت مواد اولیه، نقشه، رنگ، اصول طراحی و تشخیص کیفیت نیز باید در برنامههای آموزشی قرار گیرد.
وی خاطرنشان کرد: اتحادیهها، تعاونیها، مراکز آموزشی و فعالان حوزه فرش باید در کنار یکدیگر برای حفظ این هنر و صنعت تلاش کنند. همچنین لازم است نظارت بر کیفیت تولید جدیتر گرفته شود تا محصولاتی که با نام و اعتبار مناطق مختلف عرضه میشوند، از استانداردهای لازم برخوردار باشند.
این پژوهشگر فرش دستبافت در پایان تأکید کرد: فرش دستبافت خراسان رضوی سرمایهای فرهنگی و اقتصادی است که برای رسیدن به جایگاه شایسته خود در کشور و بازارهای جهانی، بیش از هر چیز به حفظ اصالت، نیروی انسانی ماهر و حمایت از تولیدکنندگان واقعی نیاز دارد. اگر کیفیت فدای سرعت و کاهش هزینه شود و بافندگان باتجربه نیز به دلیل مشکلات اقتصادی از این حرفه فاصله بگیرند، احیای جایگاه گذشته بسیار دشوار خواهد شد. باید پیش از آنکه مهارتها و تجربههای ارزشمند این هنر از دست برود، برای حفظ نیروی انسانی، ارتقای کیفیت و بازگشت اعتماد به بازار فرش دستبافت اقدام کرد.
انتهای پیام