فروغ رحیمپور به مناسبت ۳۰ آبان، روز فلسفه و حکمت با اشاره به جایگاه فلسفه در زندگی امروز اظهار کرد: فلسفه نه رقیب علوم تجربی و فناوریهای نوین است و نه قرار است جایگزین آنها شود، بلکه از نگاه فلسفی، پیشرفت علمی و فنی با وجود اهمیت فراوان بهتنهایی نمیتواند راه زندگی سعادتمندانه انسانی را نشان دهد. علم و فناوری امکانات تازهای در اختیار انسان قرار میدهند، اما چگونگی استفاده از این امکانات و اهدافی که باید دنبال شوند پرسشهایی متفاوت هستند. برای مثال، هوشمصنوعی میتواند بسیاری از کارها را با سرعت و دقت انجام دهد، اما هر کاری که از نظر فنی امکانپذیر باشد بهطور حتم درست و اخلاقی نیست و پاسخ به چنین پرسشهایی به تأمل فلسفی نیاز دارد.
وی با بیان اینکه فلسفه قدرت داوری انسان را تقویت میکند، ادامه داد: فلسفه به ما کمک میکند درباره موضوعاتی که گاهی بدیهی فرض میکنیم، دوباره بیندیشیم و درباره معنای زندگی، آزادی، عدالت و مسئولیتی که در برابر خود و دیگران داریم، تأمل کنیم. ارزش فلسفه در این است که اجازه نمیدهد صرفاً به دلیل رواج یک اندیشه یا امکان انجام یک کار، آن را درست بدانیم.
میراث فلسفی باید در شیوه اندیشیدن جامعه زنده بماند
دانشیار فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه اصفهان درباره وضعیت تفکر فلسفی در جامعه ایران گفت: در جامعه ما علاقه به پرسشهای فلسفی وجود دارد، اما این علاقه هنوز به اندازه کافی به عادت اندیشیدن و پرسشگری در زندگی روزمره تبدیل نشده است. برخورداری از پیشینه فلسفی درخشان بهخودیخود تضمینکننده رویکرد فلسفی مردم یک جامعه در تصمیمها و رفتارهای روزانهشان نیست.
رحیمپور ادامه داد: میراث فلسفی زمانی زنده است که بتواند بر شیوه فکر کردن ما اثر بگذارد و اینکه فقط به آن افتخار کنیم کافی نیست. بخشی از این مسئله به نظام آموزشی بازمیگردد، چراکه در بسیاری از موارد بیش از تمرین استدلال و سنجیدن دیدگاههای مختلف، بر یادگیری مطالب و پاسخهای از پیش تعیینشده تأکید میشود.
وی با اشاره به اهمیت فرهنگ گفتوگو و پذیرش دیدگاههای مخالف خاطرنشان کرد: کمتر به گفتوگویی عادت کردهایم که در آن بتوانیم بدون نگرانی از مخالفت دیگران نظر خود را مطرح کنیم و احتمال بدهیم که شاید خودمان نیز اشتباه کنیم. یکی از نشانههای تفکر فلسفی این است که انسان بتواند باورهای خود را هم به پرسش بکشد، بنابراین باید میان میراث فلسفی ایران و مسائل واقعی جامعه پیوند برقرار کنیم.
فلسفه باید با دغدغههای نسل جوان ارتباط برقرار کند
دانشیار فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه اصفهان با اشاره به فاصله بخشی از جوانان با فلسفه اضافه کرد: این فاصله به معنای بیعلاقگی جوانان به اندیشیدن نیست، بلکه گاهی مشکل ناشی از شیوه معرفی فلسفه است. هنگامی که فلسفه در قالب اصطلاحات دشوار و شرح پیچیده دیدگاه فیلسوفان بدون ارتباط روشن با زندگی امروز عرضه شود، طبیعی است که جوان آن را دانشی دور از دغدغههای خود بداند. جوان امروز با پرسشهای عمیق فلسفی روبرو است، پرسشهایی مانند هویت فردی، چگونگی داشتن زندگی معنادار، حدود آزادی و تشخیص حقیقت از خطا در دنیای سرشار از اطلاعات، از جمله دغدغههای نسل جوان هستند.
رحیمپور گفت: درباره حکمت اسلامی نیز نباید فقط به معرفی آرای گذشتگان بسنده کنیم، بلکه باید نشان دهیم متفکرانی مانند فارابی، ابنسینا و ملاصدرا با چه پرسشهایی روبرو بودهاند و اندیشه آنان چه نسبتی با مسائل امروز ما دارد. استفاده از مثالهای ملموس، گفتوگوهای آزاد و رسانههای جدید در معرفی فلسفه به نسل جوان مؤثر است و مهمتر از همه باید به جوان اجازه پرسشگری و حتی مخالفت دهیم، چراکه فلسفه با تکرار پاسخهای آماده رشد نمیکند.
فلسفه اسلامی ظرفیت گفتوگو با علوم جدید را دارد
وی درباره نسبت فلسفه اسلامی با علوم جدید اظهار کرد: فلسفه اسلامی ظرفیتهای مهمی برای گفتوگو با علوم جدید دارد، اما باید مشخص کنیم این ظرفیتها در کجا قرار دارند. فلسفه قرار نیست یافتههای علمی را جایگزین کند یا درباره مسائلی که به آزمایش و مشاهده نیاز دارند بدون پشتوانه علمی حکم صادر کند، بلکه نقش مهمتر آن بررسی مبانی و پیامدهای فکری این یافتههاست. در این حوزه باید میان توانایی پردازش اطلاعات و حل مسائل از یک سو و آگاهی و فهم به معنای دقیق آن از سوی دیگر تفاوت قائل شد. اینکه ماشینی بتواند پاسخهای پیچیده تولید کند، بهخودیخود ثابت نمیکند که مانند انسان از آگاهی یا تجربه درونی برخوردار است.
دانشیار فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه اصفهان ادامه داد: در علوم شناختی نیز پرسشهایی درباره رابطه ذهن و بدن، حقیقت آگاهی و هویت شخصی همچنان ابعاد فلسفی مهمی دارند. در زیستفناوری نیز مسئله تنها میزان امکان مداخله در ساختار زیستی انسان نیست، بلکه باید درباره مرز مداخله مطلوب، نامطلوب و تصوری که از انسان بر مبنای این تصمیمها قرار میگیرد، پرسش کرد. مباحثی مانند حقیقت نفس، جایگاه عقل، اختیار، رابطه نفس و بدن و ارزش و کرامت انسان در فلسفه اسلامی میتوانند زمینهای برای ورود به این بحثها فراهم کنند. البته صرف استناد به آرای فیلسوفان گذشته کافی نیست و باید مفاهیم و استدلالهای آنان با توجه به یافتههای جدید بازخوانی و ارزیابی شوند، همچنین گفتوگوی جدی و دوطرفه میان فلسفه و علوم جدید یکی از زمینههای مهم پژوهش فلسفی در روزگار کنونی به شمار میرود.
نباید پرسشهای اعتقادی جوانان را نشانه ضعف ایمان دانست
رحیمپور اظهار کرد: پرسشهای اعتقادی جوانان را نمیتوان به چند شبهه مشخص محدود کرد. بخشی از این پرسشها درباره اصل وجود خدا، امکان شناخت او، مسئله شر و رنج انسان، عدالت الهی، اختیار و سرنوشت و نسبت دین با علم جدید است. پرسشهایی درباره اعتماد به یک تفسیر خاص از دین، امکان پذیرش تفسیرهای مختلف، تفاوت میان تعالیم دینی و برخی رفتارهای منتسب به دین و مبنای داوری در مواجهه با دیدگاههای متفاوت دینی و فکری نیز مطرح است.
وی با بیان اینکه فضای مجازی این پرسشها را بیشتر در معرض دید قرار داده است، گفت: مسئله فقط افزایش شبهات نیست، بلکه جوان امروز با انبوهی از پاسخهای متعارض روبروست و تشخیص پاسخ معتبر برای او اهمیت ویژهای دارد. علم کلام برای حفظ کارآمدی خود باید از محدود شدن به پاسخهای دفاعی و تکرار استدلالهای گذشته فاصله بگیرد. این دانش همچنان به استدلال عقلی نیاز دارد، اما باید مسائل جدید را بهدرستی بشناسد و زبان گفتوگو با مخاطب امروز را بیاموزد. نباید هر پرسشی را نشانه ضعف ایمان یا عناد تلقی کرد؛ گاهی یک پرسش جدی فرصتی برای فهم عمیقتر یک باور است. متکلم امروز باید بتواند میان آنچه با دلیل قابل اثبات است، آنچه نیازمند تأمل بیشتر است و آنچه هنوز پاسخ روشنی ندارد، تفاوت بگذارد. چنین صداقتی خود بخشی از اعتبار گفتوگوی دینی است.
حکمت اسلامی باید در تصمیمگیریهای اجتماعی نقش داشته باشد
دانشیار فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه اصفهان درباره نقش حکمت در حل مسائل اجتماعی اظهار کرد: یکی از مهمترین ظرفیتهای حکمت اسلامی این است که به ما کمک میکند مسائل اجتماعی را تنها از منظر منافع و خواستههای فردی نبینیم، بلکه نسبت میان حق فرد، مسئولیت اجتماعی و خیر عمومی را نیز در نظر بگیریم. فردگرایی زمانی به مسئله تبدیل میشود که توجه به حقوق فردی به بیاعتنایی نسبت به حقوق و منافع دیگران بینجامد. همچنین در تعارضات اجتماعی، هنگامی که هر گروه خود را مالک حقیقت بداند و حاضر نباشد دلایل طرف مقابل را بشنود، امکان تفاهم از میان میرود.
وی با تأکید بر اینکه تفکر فلسفی میتواند زمینه عبور از تعصب و داوریهای شتابزده را فراهم کند، گفت: مهمتر از طرح این مباحث در سطح نظری، وارد کردن آنها به شیوه اداره جامعه است. در تصمیمگیریهای عمومی باید به جای غلبه منافع گروهی، عدالت و مصلحت عمومی معیار باشد. در نظام آموزشی نیز گفتوگو و پذیرش نظر مخالف را باید تمرین کرد و در حل اختلافها به جای حذف یا تخطئه طرف مقابل، امکان تفاهم فراهم آورد.
آموزش فلسفه نباید به انتقال تاریخ اندیشه محدود شود
دانشیار فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه اصفهان در ارزیابی وضعیت آموزش و پژوهش فلسفه در دانشگاهها نیز اضافه کرد: یکی از چالشهای آموزش فلسفه در دانشگاههای ما این است که گاهی دانشجو با مجموعهای از نظریهها و آرای فیلسوفان آشنا میشود، اما فرصت کافی برای تمرین تفکر فلسفی پیدا نمیکند. دانستن اینکه ابنسینا یا ملاصدرا چه گفتهاند ضروری است، اما کافی نیست؛ دانشجو باید بتواند استدلالهای آنان را بازسازی کند، مقدمات آنها را بشناسد، با مسائل فکری روز مقایسه کند و در صورت امکان، صورتبندی نوآورانهای از آنها ارائه دهد. در غیر این صورت، آموزش فلسفه به انتقال تاریخ اندیشه محدود خواهد شد.
رحیمپور با اشاره به چالشهای حوزه پژوهش اظهار کرد: یکی از مشکلات، غلبه پژوهشهای توصیفی و شرحی بر پژوهشهای مسئلهمحور است. شرح و تحلیل متون اصیل ارزش فراوانی دارد، اما باید برای مواجهه با مسائل تازه نیز به کار گرفته شود، نه اینکه تمام فعالیت پژوهشی در همان مرحله متوقف بماند. ارتباط محدود میان فلسفه و رشتههایی مانند علوم شناختی، فیزیک، زیستشناسی، حقوق و علوم اجتماعی از دیگر موانع توسعه پژوهش فلسفی است. لازم است در آموزش دانشگاهی در کنار تسلط عمیق بر متون اصلی، بر مهارت استدلال، نوشتن، مناظره علمی و مواجهه با دیدگاههای مخالف تأکید بیشتری شود.
وی تأکید کرد: فضای دانشگاه باید بهگونهای باشد که دانشجو از طرح پرسشهای خود هراس نداشته باشد. رشد و تقویت اندیشههای تازه را نمیتوان فقط با توصیه به نوآوری ایجاد کرد، بلکه چنین امری به فضای علمی و فکری آزاد، آموزش مسئلهمحور و فرصت و امکانات کافی برای پژوهش مستقل نیاز دارد.
انتهای پیام