رضا سرحدی در گفتوگو با ایسنا در تشریح ریشه تاریخی و فلسفه نمادهای ملی، اظهار کرد: نظریهپردازان ملیگرایی، نمادهای ملی را صرفاً بازماندههای تاریخی نمیدانند، بلکه آنها را محصول ساخت آگاهانه و «ابداع سنت» تلقی میکنند. این نمادها توسط نخبگان سیاسی برای تقویت انسجام به کار گرفته میشود. در حقیقت، نمادهای ملی نوعی برساخت اجتماعی هستند و پرچم و سرود ملی به دلیل ظرفیت زبانی و نمادین خود، میتوانند افراد پراکنده را به یک «ما مشترک» تبدیل کنند. دولتهای ملی نیز همواره برای تحقق چنین هدفی تلاش کردهاند.
وی ادامه داد: بر اساس دیدگاه آنتونی دی اسمیت، جامعهشناس، نمادهای ملی زمانی از قدرت بسیجکنندگی برخوردار میشوند که با میراث قومی، فرهنگی و حافظه تاریخی جامعه پیوند داشته باشند، نه اینکه در خلأ ساخته شوند. اگرچه نمادهای ملی برساخته هستند، اما برای تبدیل شدن به بخشی از فلسفه زندگی و ایجاد احساس تعلق به یک اجتماع سیاسی، باید حلقههای اتصال ذهنی و عاطفی میان افراد جامعه ایجاد کنند بنابراین در خلأ ساخته نمیشود.
این جامعهشناس سیاسی با اشاره به نمادهای ملی ایران، بیان کرد: پرچم سهرنگ ایران با نشان الله و شعار اللهاکبر و همچنین سرود ملی، از دو منطق مورد اشاره پیروی میکنند؛ از یک سو با نمادهای کهن ایرانی پیوند دارند و از سوی دیگر در چارچوب هویت دینی و انقلابی بازتعریف شدهاند. این پیوند کمک میکند تا نمادهای ملی از نشانههایی صرفاً تشریفاتی به عناصری هویتساز تبدیل شوند. کشور ما پیشینه تاریخی دارد و زمانی که نمادهای مذهبی روی پرچم قرار میگیرند، پیوند عمیق با جامعه ایجاد کرده و جامعه نیز پذیرای آن میشود.
سرحدی در پاسخ به پرسشی درباره اینکه پرچم نماینده حکومت است یا سرزمین و ملت و اینکه مخالفت سیاسی چه نسبتی با فاصلهگیری از نمادهای ملی دارد، گفت: در نظریههای حقوقی و سیاسی، پرچم رسمی دو کارکرد متمایز دارد؛ از یک سو نشانه حاکمیت و نماینده دولت مستقر در عرصه بینالمللی است و از سوی دیگر، نماد سرزمین و ملت به عنوان یک اجتماع سیاسی پایدار محسوب میشود.
وی افزود: تفکیک این دو کارکرد همواره یکی از موضوعات مورد بحث در میان نظریهپردازان بوده است. اگر پرچم را صرفاً نماد حکومت بدانیم، ممکن است مخالفت سیاسی به فاصلهگیری از آن منجر شود، اما اگر آن را عصاره حافظه جمعی و هویت سرزمینی تلقی کنیم، اهانت به آن میتواند بهعنوان تعرض به هویت مشترک ملی تفسیر شود، نه صرفاً نقد یک دولت خاص.
این جامعهشناس سیاسی با اشاره به اصل ۱۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در مورد پرچم، بیان کرد: قانون اساسی، پرچم رسمی کشور را دارای مبنای فقهی و هویتی میداند و نمادهای اسلامی نیز در ساختار آن مورد توجه قرار گرفتهاند. از این منظر، نقد سیاستها در چارچوب قانون با حفظ حرمت پرچم قابل جمع است، اما اهانت به پرچم میتواند بهعنوان گسست از سرمایه مشترک ملی و نمادهای جمهوریت و اسلامیت نظام تفسیر شود. حفظ احترام پرچم بهعنوان نماد مشترک ملی، در همه نظامهای سیاسی اهمیت دارد.
آیینهای ملی چگونه به تقویت همبستگی اجتماعی کمک میکنند؟
سرحدی با اشاره به ارتباط پرچم و سرود ملی با همبستگی اجتماعی، اظهار کرد: آیینهای جمعی مانند برافراشتن پرچم و نواختن سرود ملی نوعی خروش جمعی است که هیجان مشترک را به احساس تعلق و همبستگی پایدار تبدیل میکند. در این چارچوب، نمادها در آیینهای جمعی، تجسم جامعه به عنوان یک واقعیت اخلاقی هستند و صرفاً اشیای مادی به شمار نمیروند. پژوهشهای جدید نیز نشان میدهد این آیینها با ایجاد همگامسازی عاطفی و تجربههای همزمان، مرزهای فردی را درهم میشکنند و زمینه شکلگیری یک «ما فراگیر» را فراهم میکنند.
وی با تأکید بر ضرورت مشارکت گروههای مختلف اجتماعی در آیینهای ملی، اضافه کرد: در ایران نیز کارکرد همبستگیبخش این آیینها زمانی تقویت میشود که امکان مشارکت اقشار و گروههای متنوع اجتماعی فراهم باشد. انسجام ملی پایدار از مسیر یکسانسازی اجتماعی به دست نمیآید زیرا این امر یک پروژه شکستخورده است، یکسانسازی با ایجاد یک هویت مشترک متفاوت است. «ما مشترک» حاصل بازتابیافتن اقشار مختلف در «ما نمادین» است. جامعه باید نوعی احساس تعلقی به این موارد داشته باشد و تجربه تاریخی ایران، نشان میدهد که یکسانسازی نمیتواند بهتنهایی ضامن انسجام اجتماعی باشد.
این جامعهشناس سیاسی ادامه داد: شکلگیری یک هویت مشترک مستلزم آن است که اقشار مختلف جامعه بتوانند خود را در نمادهای ملی بازتابیافته ببینند و نسبت به آنها احساس تعلق داشته باشند. اگر قرار باشد این یکسانسازی صرفاً از طریق اجبار صورت بگیرد، نمیتوان انتظار داشت که همبستگی اجتماعی پایدار شکل بگیرد.
سرحدی با اشاره به کارکرد نمادهای ملی در مواجهه با تهدیدات خارجی، اظهار کرد: در علوم سیاسی مفهومی با عنوان وحدت حول پرچم وجود دارد که جان مولر آن را صورتبندی کرده است. این مفهوم به گرایش شهروندان برای اتحاد نمادین و حمایت از نهادهای ملی در شرایط تهدید خارجی یا اضطراب جمعی اشاره دارد. این شرایط میتواند حتی باعث افزایش تابآوری جامعه شود و در جوامعی که در شرایط عادی با اختلافات سیاسی عمیقی مواجه هستند، زمینه تقویت همبستگی را فراهم کند. نظریه هویت اجتماعی نیز توضیح میدهد که تهدید مشترک، مرز میان «ما» و «آنها» را برجسته میکند و تعلق ملی را بهعنوان نوعی سپر روانی فعال میسازد.
وی با اشاره به نقش نمادهای ملی در مواجهه با بحرانهای داخلی، گفت: پرچم و نمادهای ملی میتوانند در برابر جنگ شناختی و روایتهای تجزیهطلبانه به سنگر هویت مشترک تبدیل شوند. البته این امر مشروط به آن است که حاکمیت، نمادهای ملی را نه بهعنوان ابزاری یکسویه، بلکه بهعنوان بستری برای بازتولید وفاداری متقابل و مشارکت جمعی در نظر بگیرد.
این جامعهشناس سیاسی با اشاره به سابقه طرح مباحث فدرالیسم و تجزیهطلبی در ایران، بیان کرد: یکی از موضوعات مهم در حفظ انسجام ملی، بازتولید وفاداری متقابل است؛ به گونهای که حتی افرادی با دیدگاهها و گرایشهای سیاسی متفاوت نیز ممکن است در دفاع از تمامیت ارضی و هویت تاریخی ایران موضع مشترکی داشته باشند. تجربه تاریخی ایران نشان میدهد که هویت ملی و احساس تعلق به سرزمین، از جمله مؤلفههایی بودهاند که در مقاطع مختلف به حفظ همبستگی اجتماعی کمک کردهاند.
سرحدی با اشاره به تجربه جمهوری اسلامی ایران در مقاطع مختلف تهدید خارجی، از جنگ تحمیلی تا تنشهای اخیر و جنگ رمضان، اظهار کرد: این تجربهها نشان میدهد که پرچم میتواند از یک نشانه رسمی به نقطه تمرکز احساسات جمعی و عاملی وحدتبخش تبدیل شود، البته به شرطی که این وحدت بر پایه اعتماد نهادی و پاسخگویی مستمر بازتولید شود، نه صرفاً بر هیجانهای مقطعی و لحظهای.
وی با اشاره به استمرار حضور پرچم و مردم در خیابانها در شرایط کنونی، افزود: پرچمگردانی و حضور نمادهای ملی در فضای عمومی که از ابتدای جنگ آغاز شده و همچنان ادامه دارد، نشاندهنده ظرفیت این نمادها برای تمرکز احساسات جمعی و تقویت وحدت اجتماعی است. حضور مردم در راهپیماییها و تجمعات مختلف، حتی در شرایط دشوار و زیر فشار حملات و بمباران، نشان میدهد که نمادهای ملی میتوانند زمینه بروز احساسات جمعی را فراهم کنند. استمرار این حضور در شرایط سخت و حتی روزهای بارانی نیز بیانگر ظرفیت نمادهای ملی برای تقویت احساس تعلق و مشارکت اجتماعی است.
این جامعهشناس سیاسی اضافه کرد: آنچه قبلا بیشتر در قالب نظریههای جامعهشناختی مطالعه میکردیم، اکنون در تجربه اجتماعی ایران نیز قابل مشاهده است و میبینیم که این نمادهای ملی و بهویژه پرچم تا چه اندازه میتواند در شرایط بحرانی به تقویت همبستگی، افزایش احساس تعلق و گسترش مشارکت اجتماعی کمک کند.
انتهای پیام