امین انصاری چهارسوقی -مترجم- در یادداشتی به کتاب «آیندۀ حقیقت» اثر ورنر هرتسوگ که در نشر کتاب تداعی منتشر شده، پرداخته است.
او در این یادداشت که برای انتشار در اختیار ایسنا قرار گرفته نوشته است:
فرض کنیم فردا صبح ویدئویی منتشر شود که در آن چهرهای آشنا جملهای هولناک بر زبان میآورد. صدا همان است، حرکت لبها طبیعی است و حتی مکثها و حالت صورت جایی برای تردید باقی نمیگذارند. چند ساعت بعد معلوم میشود ویدئو جعلی بوده است. آیا ماجرا تمام شده؟ گمان نمیکنم. اتفاق مهمتری افتاده است. از آن پس، اگر ویدئویی واقعی از همان شخص ببینیم، میتوانیم درباره آن هم بپرسیم: از کجا معلوم این یکی واقعی باشد؟ شاید بحران حقیقت از همینجا آغاز شود؛ نه وقتی دروغی را به جای حقیقت میپذیریم، بلکه وقتی دیگر نمیدانیم به چه چیزی میتوان اعتماد کرد.
ورنر هرتسوگ در کتاب آیندهٔ حقیقت از اخبار جعلی، هوش مصنوعی، دیپفیک، تبلیغات و تاریخ طولانی فریب سخن میگوید. اما پشت این موضوعات متنوع، پرسشی قدیمیتر وجود دارد؛ پرسشی که سالهاست در فیلمها و نوشتههای او حضور دارد: آیا آنچه واقعاً اتفاق افتاده، تمام آن چیزی است که حقیقت مینامیم؟
هرتسوگ مدتهاست میان فکت و حقیقت فاصله میگذارد. در سال ۱۹۹۹، در بیانیۀ مینهسوتا، به این تصور اعتراض کرد که با ثبت دقیق واقعیت میتوان الزاماً به حقیقت رسید. تعبیر طعنهآمیز او حقیقت حسابداران بود. از نظر او، ممکن است صدها واقعیت درست را کنار یکدیگر بگذاریم و هنوز چیزی اساسی را نفهمیده باشیم.
برای توضیح این فاصله، هرتسوگ از مفهومی استفاده میکند که به بخش مهمی از نگاه او به سینما تبدیل شده است یعنی حقیقت خلسهآمیز. منظور او حقیقتی نیست که در برابر واقعیت قرار گیرد. حرفش این است که گاهی واقعیت بهتنهایی نمیتواند تمام معنای یک تجربه را منتقل کند. تخیل، شعر، موسیقی و سینما ممکن است چیزی را آشکار کنند که گزارش دقیق وقایع از بیان آن ناتوان است.
این سخن چندان دور از تجربۀ روزمرۀ ما نیست. میتوان دربارۀ یک جنگ صدها صفحه آمار و سند خواند و هنوز ندانست زندگی در میان آن جنگ چگونه بوده است. گاهی خاطرۀ کوتاه یک بازمانده، یک عکس یا حتی چند ثانیه سکوت در یک فیلم چیزی را به ما نشان میدهد که در هیچ جدولی پیدا نمیشود. اما درست در همین نقطه، مشکلی پدیدار میشود. اگر میتوان واقعیت را تغییر داد تا حقیقتی را بهتر نشان داد، پس مرز میان تخیل و جعل کجاست؟
این پرسش امروز، در زمانۀ هوش مصنوعی، جدیتر از زمانی است که هرتسوگ نخستین بار دربارۀ حقیقت خلسهآمیز سخن گفت. نمیتوان به سادگی گفت هنر یک چیز است و دیپفیک چیز دیگری. خود هرتسوگ نیز در بعضی مستندهایش صحنه ساخته، واقعیت را جابهجا کرده و مرز میان واقعه و ابداع را عمداً مبهم نگه داشته است. اگر هنرمند اجازه دارد برای رسیدن به حقیقتی دیگر در واقعیت دست ببرد، چرا همین اجازه را به سازنده یک تصویر جعلی ندهیم؟
شاید تفاوت را باید در جای دیگری جستوجو کرد؛ در رابطهای که اثر با اعتماد ما برقرار میکند. وقتی رمان میخوانیم، نویسنده از ما نمیخواهد باور کنیم هر اتفاقی که روایت میکند در جهان واقعی رخ داده است. یک فیلم داستانی نیز خود را سند تاریخی معرفی نمیکند. تخیل میتواند ما را تکان دهد، چیزی را روشن کند و حتی نگاه ما به واقعیت را تغییر دهد، بیآنکه ادعا کند خودش واقعیت است.
جعل اما برای موفقشدن به چیز دیگری نیاز دارد. باید ساختگیبودن خود را پنهان کند. دیپفیک نمیخواهد ما از مهارت سازندهاش شگفتزده شویم. میخواهد باور کنیم اتفاقی که هرگز رخ نداده، واقعاً رخ داده است. در اینجا تخیل دیگر راهی برای فهم جهان نیست؛ خود را به جای شاهد جا میزند. و شاید مسئله اصلی امروز دقیقاً همین باشد؛ شاهدی که دیگر نمیتوان با آسودگی به او اعتماد کرد.
برای مدت طولانی، عکس و فیلم نوعی اعتبار ویژه داشتند. البته میدانستیم تصاویر میتوانند دستکاری شوند و دوربین همواره بخشی از واقعیت را انتخاب میکند و بخش دیگری را بیرون میگذارد. بااینحال، معمولاً فرض میکردیم چیزی در جایی مقابل دوربین وجود داشته است. کسی آنجا ایستاده، اتفاقی رخ داده و نوری از آن لحظه به دوربین رسیده است.
هوش مصنوعی این رابطه را تغییر داده است. اکنون میتوان تصویری ساخت که هیچ گذشتهای ندارد. چهرهای که هرگز وجود نداشته، خیابانی که هیچگاه ساخته نشده، سخنرانیای که هرگز انجام نشده است. تصویر میتواند کاملاً واقعی به نظر برسد، بیآنکه واقعهای پشت آن باشد. به همین دلیل یکی از عادتهای قدیمی ذهن ما دیگر چندان قابل اتکا نیست؛ دیدم، پس اتفاق افتاده است.
اما سوی دیگر ماجرا شاید مهمتر باشد. همان فناوری که میتواند امر جعلی را واقعی نشان دهد، این امکان را نیز فراهم کرده که امر واقعی را جعلی بخوانیم. وقتی همه میدانند ساختن یک ویدئوی باورپذیر ممکن است، دربارۀ هر ویدئوی واقعی هم میتوان تردید کرد. کسی که تصویری علیه او منتشر شده، دیگر همیشه مجبور نیست ثابت کند تصویر نادرست است. گاهی کافی است بگوید: با هوش مصنوعی ساخته شده.
در اینجا شکل تازهای از دروغ ظاهر میشود. دیگر لازم نیست حقیقت را با دروغی بهتر جایگزین کنیم؛ کافی است اعتماد مردم به خود حقیقت را از میان ببریم. این وضعیت شاید از جعل خطرناکتر باشد. دروغ هنوز به حقیقت احتیاج دارد. کسی که دروغ میگوید، چیزی را پنهان یا تحریف میکند و به همین دلیل وجود حقیقتی را که میخواهد پنهان کند پذیرفته است. حتی جعل هم به اصل نیاز دارد. اسکناس جعلی فقط در جهانی ارزش دارد که اسکناس واقعی هنوز معتبر باشد. اما اگر به مرحلهای برسیم که اصل و بدل دیگر قابل تشخیص نباشند، مسئله تغییر میکند. دیگر با انتخاب میان حقیقت و دروغ روبهرو نیستیم؛ با این تردید روبهرو هستیم که آیا اصلاً میتوان حقیقت را شناخت.
شاید مسئله اصلی آیندهٔ حقیقت همین باشد. انسان برای دروغگفتن منتظر هوش مصنوعی نمانده بود. تاریخ ما از جعل، شایعه، تبلیغات و تحریف خالی نبوده است. اتفاق تازه این نیست که میتوانیم دروغ بگوییم. تازگی ماجرا در این است که ساختن امر باورپذیر بسیار آسانتر شده و در همان حال، انکار هر سندی نیز آسانتر شده است. هر چیزی را میتوان ساخت؛ پس درباره هر چیزی هم میتوان گفت ساخته شده است.
بااینهمه، در این نقطه باید اندکی از هرتسوگ فاصله گرفت.
تمایز او میان فکت و حقیقت قابل تأمل است، اما اگر بیش از اندازه از فکت فاصله بگیریم، خود حقیقت نیز بیدفاع میشود. اگر بپذیریم برای رسیدن به حقیقتی بزرگتر میتوان واقعیت را تغییر داد، چه کسی تعیین میکند آن حقیقت بزرگتر چیست؟ یک هنرمند؟ یک حکومت؟ یک ایدئولوژی؟ تاریخ پر است از روایتهایی که واقعیتهای ناخوشایند را کنار گذاشتهاند، چون مدعی حقیقتی مهمتر بودهاند؛ حقیقت ملت، نژاد، انقلاب یا تاریخ. به همین دلیل فکت، با همه محدودیتهایش، هنوز ضروری است. شاید نتواند تمام حقیقت را به ما بگوید، اما مانع میشود هر روایتی بتواند خود را حقیقت اعلام کند.
دانستن تعداد کشتهشدگان یک جنگ نمیتواند رنج انسانها را توضیح دهد، اما این عدد را نمیتوان به این دلیل کنار گذاشت که قادر به بیان رنج نیست. برای فهم آن رنج شاید به خاطره، ادبیات، تصویر یا موسیقی نیاز داشته باشیم. اینها چیزی را به واقعیت اضافه میکنند، اما نباید جای آن را بگیرند.
از این منظر شاید بتوان حقیقت خلسهآمیز هرتسوگ را نیز دقیقتر فهمید. تخیل زمانی به حقیقت کمک میکند که چیزی را آشکار کند که داده به تنهایی قادر به بیانش نیست، نه زمانی که داده را حذف یا تحریف میکند. یکی میپرسد چه اتفاقی افتاده است؛ دیگری میپرسد آن اتفاق برای انسان چه معنایی داشته است. ما به هر دو نیاز داریم.

اما مسئله امروز فقط سند و تصویر نیست. حقیقت به چیزی شکنندهتر نیز وابسته است که آن اعتماد است. هیچ انسانی نمیتواند شخصاً صحت همه چیزهایی را که دربارۀ جهان میداند، بررسی کند. بسیاری از چیزهایی را که میدانیم هرگز ندیدهایم. به خبرنگاران، پژوهشگران، کتابها، شاهدان، نهادها و حافظه دیگران اعتماد میکنیم. بدون حدی از اعتماد، دانستن تقریباً ناممکن میشود. حتی تردید هم به اعتماد احتیاج دارد.
اگر به هیچ منبعی اعتماد نکنیم، دیگر انسانهایی نقاد نیستیم. فقط در جهانی زندگی میکنیم که در آن هر ادعایی میتواند درست یا نادرست باشد و هیچ راهی برای انتخاب میان آنها نداریم.
از همینجا پرسش هرتسوگ معنای دیگری پیدا میکند. شاید آینده حقیقت فقط به این بستگی نداشته باشد که چه ابزارهایی برای شناسایی تصاویر جعلی خواهیم ساخت. هر ابزار تشخیص ممکن است روزی در برابر ابزار جعل تازهای ناتوان شود. پرسش دشوارتر این است که در جهانی که جعل هر روز آسانتر میشود، اعتماد خود را چگونه حفظ و توزیع کنیم؟ به چه کسی اعتماد کنیم؟ چه چیزی را سند بدانیم؟ و مهمتر از همه، تا کجا تردید نشانه هوشیاری است و از کجا به بعد به ناتوانی در باورکردن تبدیل میشود؟
هرتسوگ در آیندهٔ حقیقت پاسخ نهایی نمیدهد. شاید اساساً چنین پاسخی وجود نداشته باشد. حقیقت در نگاه او چیزی نیست که روزی آن را به دست آوریم و پروندهاش را ببندیم. بیشتر شبیه جستوجویی است که باید ادامه پیدا کند.
اما امروز این جستوجو دشوارتر شده است. باید یاد بگیریم تردید کنیم، بیآنکه تردید را به خانه دائمی خود تبدیل کنیم. جهانی که هر چیزی را باور میکند، آماده فریبخوردن است. اما جهانی که دیگر هیچ چیز را باور نمیکند، حتی به فریبدادن هم نیازی ندارد.
انتهای پیام