محسن جوادی روز شنبه ۳۰ آبان در کنفرانس بینالمللی فلسفه زندگی در دانشگاه تبریز، با طرح این پرسش که آیا ممکن است برخی نظریهها در بحث معنای زندگی و عقلانیت با مشکلاتی مواجه شوند، اظهار کرد: بحث معنای زندگی در سنت فلسفی گذشته، با این عنوان مطرح نبوده است. شاید حدود ۲۵۰ سال پیش این واژه پیدا شد و در ۴۰ تا ۵۰ سال اخیر نیز بهویژه در ادبیات فلسفه تحلیلی بهطور جدی مورد توجه قرار گرفت.
وی افزود: اگرچه عنوان معنای زندگی در مباحث قدیمی وجود نداشت، اما خود مسئله مطرح بود. از زمانی که انسان متوجه شد میتواند به شکلهای مختلفی زندگی کند، این پرسش برای او به وجود آمد که کدام شیوه زندگی بهتر است. این همان پرسش اصلی فلسفی و اخلاقی است.
وی با اشاره به جایگاه سقراط در تاریخ فلسفه گفت: سقراط به این دلیل معروف است که فلسفه را از فلسفه طبیعی، که فیلسوفان پیش از او به دنبال اصل طبیعت، عالم و جهان بودند، به سمت انسان و زندگی انسان چرخش داد. مسئله اصلی این بود که کدام زندگی خوب است و انسان باید چگونه زندگی کند.
جوادی ادامه داد: خود ارسطو نیز زندگی خوب را زندگیای میدانست که در آن اعمال عقلانیت وجود داشته باشد؛ چراکه عقلانیت کارویژه انسان است و تنها انسان میتواند اعمال عقلانیت داشته باشد.
وی با بیان اینکه در دورههای بعد عنوان این مسئله تغییر کرد و بحث معنای زندگی مطرح شد، اظهار کرد: در این زمینه دو رویکرد عمده شکل گرفت؛ گروهی پاسخ مثبت به معناداری زندگی میدادند و گروهی دیگر پاسخ سلبی داشتند.
وی با اشاره به رویکرد فراطبیعتگرایان گفت: فراطبیعتگرایان معتقد بودند که جهان مادی بهتنهایی نمیتواند به زندگی معنا بدهد و اگر زندگی محدود به همین جهان مادی باشد، معنایی وجود نخواهد داشت. در مقابل، گروهی معتقد بودند هنر نیز میتواند به زندگی معنا بدهد و این مسئله لزوماً ارتباطی با آخرت، روح یا خدا ندارد؛ بلکه زیبایی و عشق میتوانند در همین دامنه طبیعت معنابخش زندگی باشند.
معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به دیدگاههای منکر معناداری زندگی افزود: گروهی از نیهیلیستها معتقد بودند زندگی معنا ندارد و نمیتواند معنادار باشد. برخی نیز معتقد بودند اگر خدا یا روحی وجود داشت، زندگی معنا پیدا میکرد، اما چون چنین واقعیتی وجود ندارد، زندگی فاقد معناست.
وی با اشاره به گروه دیگری از منکران عینیت ارزشها اظهار کرد: برخی معتقدند اساساً چیزی به نام ارزش و هنجار وجود ندارد و چیزی نیست که به انسان نشان دهد باید به کدام سمت حرکت کند. انسان در طبیعت و فراطبیعت، بدون وجود یک راهنمای ارزشی، مسیر خود را پیش میبرد.
وی ادامه داد: گروه دیگری نیز عینیت ارزشها را انکار میکنند و نظریه خطا را مطرح میکنند. از نظر این گروه، چیزهایی مانند عدالت و خوبی، واقعیت ندارند و در واقع دروغهایی هستند که برای پیشبرد اهداف و مقاصد انسانها ساخته شدهاند. همانطور که ممکن است برای کودکان دروغهایی گفته شود که ماندگار و اثرگذار باشند، این ارزشها نیز به اعتقاد آنان ساخته شدهاند تا اهداف و مقاصدی را پیش ببرند.
جوادی با اشاره به تبیین تکاملی این دیدگاهها گفت: در این رویکرد گفته میشود غرایز ما به دلیل مزایای زیستی و برای استمرار حیات، بر اساس نظریههای داروین و مانند آن، ما را فریب میدهند و به ما میگویند چه چیزی خوب و چه چیزی بد است؛ در حالی که چنین ارزشهایی وجود ندارند و ممکن است طبیعتاً داستان به شکل دیگری باشد.
وی در ادامه به نظریه اعتباریات علامه طباطبایی اشاره کرد و گفت: از زمانی که اثر ارزشمند نظریه اعتباریات منتشر شد، درباره این نظریه بحثهای مختلفی صورت گرفته است. بخشی از مباحث آن در رسائل و در دورهای که ایشان در تبریز اقامت داشتند، نوشته شده است. به نظر من، بخشی که بعدها در قم و در ذیل مباحث اصول فلسفه مطرح شده، پختهتر به نظر میرسد.
وی با اشاره به اختلافنظرها درباره ترجمه و اصطلاحگذاری این نظریه اظهار کرد: درباره ترجمه این نظریه ممکن است ترجمه دقیقی نداشته باشیم. برخی اصطلاح کاندیشنالیست و برخی کانستراکتوریسم را مناسبتر میدانند که هر کدام در فلسفه اخلاق داستان و بحث خاص خود را دارند.
معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای توضیح روشنتر نظریه اعتباریات گفت: اصل حرف علامه طباطبایی این است که سیستم باور ما همیشه به این شکل نیست که از حقیقت، باور بسازیم. گاهی چیزی را مشاهده میکنیم و بر اساس آن باور پیدا میکنیم، اما گاهی برای مقاصد عملی، باور میسازیم؛ یعنی باورهایی را ایجاد میکنیم تا بتوانیم کاری را انجام دهیم.
وی افزود: علامه طباطبایی به این باورهای ساختهشده برای انجام کار، ادراکات اعتباری میگوید. اعتبار کردن به معنای این است که چیزی را که در جایی وجود ندارد، اما میخواهیم وجود داشته باشد، اعتبار میکنیم تا بتوانیم به آن برسیم.
وی با اشاره به شباهتهایی که میان این نظریه و برخی دیدگاههای فلسفی جدید مطرح شده است، گفت: از دورهای که جان رالز تفسیری از کانت ارائه کرد، این شباهتسازیها بیشتر شد و برخی نظریه علامه طباطبایی را با دیدگاههای کانت مقایسه کردند؛ البته این بحث دامنه گستردهای دارد.
جوادی برای توضیح مفهوم اعتباریات، مثال ساخت یک ساختمان را مطرح کرد و گفت: وقتی میخواهید ساختمانی بسازید، نقشهای ترسیم میکنید. اگر به زمین نگاه کنید، این نقشه در آنجا وجود ندارد و از این جهت واقعیت ندارد؛ اما از جهت دیگر، این نقشه باید مبتنی بر واقعیتها باشد. اگر قرار است نقشه خوبی داشته باشید و ساختمان مناسبی ساخته شود، باید اصول مکانیک و زمینشناسی در آن رعایت شود.
وی تأکید کرد: این به آن معنا نیست که نمیتوانید هر چیزی را بسازید؛ بله، میتوانید بسازید، اما هر چیزی که ساخته شود، لزوماً ارزش درستی ندارد.
وی با اشاره به اشکال مطرحشده درباره نظریه اعتباریات مبنی بر اینکه پذیرش این نظریه میتواند موجب جزافی شدن بایدها و نبایدها، خوب و بد و بیمبنایی اخلاق شود، گفت: این اشکال درست نیست. هرچند علامه طباطبایی معتقد است اخلاق و معنا از سنخ اعتباریات هستند، اما این به معنای آن نیست که هر چیزی را بتوان اعتبار کرد و هر اعتباری، اخلاق یا معنا باشد.
معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خاطرنشان کرد: تا زمانی که انسان اعتبار نکند و خود را درگیر نکند، چیزی تغییر نمیکند؛ اما هر اعتباری اخلاق نیست و هر اعتباری معنا نیست. هر کس چیزی را اعتبار کرد، نمیتوان گفت آن چیز معناست. اعتباری معنا دارد که با نظام تکوین، واقعیتهای شکوفایی انسان و بسیاری از واقعیتهای دیگر همسو و همراه باشد.
انتهای پیام