تصویری از پیادهروی آوارگان لهستانی جنگ جهانی دوم لابهلای درختان بلند کاج، زنان، مردان و کودکان غمزدهای که در اثر گرسنگی جلوی ساختمانهای چوبی به زمین میافتند.
«وارش» زنبیلهای حصیری دست بافتهی خودش را همراه با ۲ فرزند یتیمش به بندر و روزبازار هفتگی میبرد تا بفروشد.
اما مکانهایی که برای فیلمبرداری سریال «وارش»، «خاتون» و «قورباغه» از تلویزیون ملی به روی آنتن رفت، دقیقا کجاست؟
تصاویر، نشان میدهد این مکان در شمال ایران و گیلان است ولی لوکیشن برای بسیاری از گیلانیهایی که جلوی لنز دوربین قرار گرفتهاند، ناشناخته است.
شاید این مکان برای مردم «بندر کیاشهر» آشنا باشد. این مجموعه که ویرانهاش هم اسرارآمیز به نظر میآید، قرنها پیش محلی برای تجمع صیادانی بود که جان خود را بر کف نهاده، دل به دریا میزدند اما از صید خود بینصیب بودند.
درب این مجموعه با ساختمانهای تاریخی در بندرکیاشهر، به روی مردم بسته است؛ مجموعهای که مردم کیاشهر نام اداره «خاویار» را برای آن برگزیدهاند.
چند دههای است ساختمانهای موسوم به «اداره شیلات کیاشهر» متروک و بلااستفاده رها شده است. ساختمانهایی که سال ۱۳۸۶ تک به تک در فهرست آثار ملی ثبت شد و باید به عنوان میراثی ماندگار حفظ شود اما پس از ثبت، رها شده است.
این مکان یک سند تاریخی است از غارت رزق مردم شمال ایران توسط همسایه شمالی. روسها نیک میدانستند «خاویار» بندر کیاشهر به دلیل مجاورت با رودخانه آب شیرین جزء بهترین خاویارهاست. بنابراین با قراردادی بهرهبرداری از ماهیان خاویاری تمام دریای کاسپین از آستارا تا اترک، به روسها واگذار شد.
بندرکیاشهر درست در نقطهای قرار گرفته که بزرگترین رودخانه گیلان یعنی «سپیدرود» از مصب آن به دریای کاسپین میرسد. روسها از اوایل روی کارآمدن سلسله قاجار خوب میدانستند که ماهیان استخوانی برای زاد و ولد در فصل بهار دوباره به سمت رودخانه باز میگردند. بنابراین «استپان لیازانُف» پایگاه استخراج خاویار را در بندرکیاشهر ساخت.
در سال ۱۲۸۳ هجری امتیاز انحصاری ماهیگیری در سواحل جنوب دریای کاسپین، به یک تبعه روسیه به نام لیازانُف (Lianazoff) داده می شود. وی صنعتی را تاسیس کرد که پیش از جنگ جهانی اول، سالانه حداکثر ۵۴۰.۰۰۰ پوند خاویار (نزدیک به ۲۳ تن) تولید میکرد.
اگرچه انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ روسیه این ماشین بزرگ صنعتی در حال پیشرفت را برای مدتی متوقف و امتیاز لیازانُف موقتا مسکوت ماند اما دوباره با اندکی تغییرات در مفاد قرارداد، بهرهبرداری از «ماهیان اوزون برون» که از عصر یخبندان نسلشان در این دریا بهجامانده به فرزندان لیازانُف رسید.
در سریال «خاتون» خانه چوبی به رنگ آبی، به روی آنتن رفت که سبک معماری آن با تمام خانههای تاریخی گیلان متفاوت است. این خانه تنها یکی از بناهای مجموعه تاریخی موجود در شیلات بندرکیاشهر است. این مجموعه، با قدمتی بالغ بر ۱۵۰ سال در زمینی به وسعت تقریبی هشت هکتار ساخته شده است. در این مجموعه ۲۴ بنای قدیمی قرار دارد و شامل؛ مهمانسرا، بنای صید و خاویار سازی، ساختمان سردخانه، کارگاه سریشمسازی، کارگاه نجاری، ساختمان ریاست، بناهای اداری و مالی، ساختمانهای مسکونی برای کارگران، موزه خاویار، گورستان روسها و خانه استپان لیازانُف است و خانه چوبی دو طبقه آبی رنگی که همه مردم ایران در سریال خاتون دیدهاند خانه شخصی خود «استپان لیازانٌف» است که در انتهای این مجموعه بزرگ ساخته شده است.
سازهای کاملا چوبی، خانهای دو طبقه با ایوانهای کتابی شیشهبند شده، راه پلههای چوبی، تراسی در طبقه دوم رو به باغ که کاجهای بلند آن را محصور کرده و بخاریهای چدنی بسیار بلندی که از طبقه اول تا دوم کشیده شده است.
تنها بخش تغییر کاربری یافته در این مجموعه ساختمان بزرگی است که اخیرا به عنوان «موزه ماهیان خاویاری» مورد بازدید برخی از مقامات مسئول قرار گرفته و در این ساختمان برخی از ملزومات ویژه استحصال خاویار و ابزارهای سنتی ماهیگیری در دریای کاسپین به نمایش درآمده است.
میرزایی، نگهبان مجموعه میگوید: این وسایل قبلا در اداره شیلات بندرانزلی نگهداری میشد. قبل از سال نوی ۱۴۰۰ قرار بود آقای ضرغامی- وزیر میراث فرهنگی- از این مجموعه بازدید کند تا این مجموعه تاریخی را تبدیل به یک مجموعه گردشگری کنند، ولی نشد.
وی میافزاید: تاکنون بازدید برای عموم ممنوع بود. فعلا مدیرکل میراث فرهنگی گیلان با رایزنیهایی که با اداره شیلات انجام داده، به ما اعلام کردند در ۱۳ روز تعطیلات نوروز اجازه دهیم مردم از این مجموعه بازدید کنند. بعد از تعطیلات دوباره معذوریم و من که در همین فرصت کوتاه توانسته بودم از این مجموعه بازدید کنم مرتب مورد عتاب و خطاب نگهبان بودم که داخل بناها نروم.
راست میگفت راه پلهها فرسوده، دیوارها ترک خورده و پل کوبیهای چوبی که در اثر رطوبت بالای ساحل پوسیدهاند، همه خطر سقوط را گوشزد میکردند و نگهبانی که میترسید بی پرواییهای یک خبرنگار کار دستش بدهد.
اما خانه لیازانُف بسیار سالمتر از بقیه بود. آن هم نه بهخاطر مرمت برای فیلمبرداری سریال خاتون، بلکه به دلیل چوبهای بسیار محکم روسی که در سازه به کار رفته است.
میرزایی میگوید: برای این سریال نمای ظاهری ساختمان از نو رنگ شد و در حیاط مجموعه هم چند سازه جدید چوبی نزدیک به گورستان روسها ساختند. بعد از پایان فیلمبرداری میخواستند این سازهها را نگه دارند ولی میراث فرهنگی گفت چون الحاقی است حتما باید برچیده شود.
شهردار بندرکیاشهر، میگوید: این مجموعه تاریخی که اکنون بلااستفاده رها شده پتانسیل خوبی برای توسعه گردشگری منطقه دارد و اکنون مالکیت آن بر عهده «شرکت مادر تخصصی ماهیان خاویاری گیلان» وابسته به جهاد کشاورزی است.
مرتضی عاطفی میافزاید: مردم کیاشهر با این مکان خاطره دارند. برق شهر کیاشهر را اداره شیلات تامین میکرد. در این مجموعه سالها، سینمایی برای مردم برپا بود که برخی از اقلام آن هنوز در مجموعه موجود است. افزون بر آن نخستین راهآهن کشور در همین مجموعه ساخته شد.