معصومه رجبی نایینی در سیونهمین نشست از سلسله نشستهای تخصصی «در میدان» با عنوان «پیشگیری از مخاطرات سلامت روانی و جسمانی بانوان باردار در شرایط بحرانی» که به همت جهاد دانشگاهی قم با همکاری مرکز مشاوره و مددکاری معاونت اجتماعی فرماندهی انتظامی استان البرز و کانون روان شناسان استان قم امروز ۷ اردیبهشت به صورت مجازی برگزار شد، گفت: استرس در دوران بارداری در زمان بحران، نه تنها باعث افزایش خطرات جسمی مانند فشار خون بالا و زایمان زودرس میشود، بلکه بر سلامت روانی مادران و آینده نوزادان نیز تأثیر منفی دارد. بنابراین شناخت و اجرای روشهای موثر برای مدیریت استرس زنان باردار در بحران از ضرورتهای مهم است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی البرز افزود: در جریان وقوع بحران، اولین اتفاقی که در بدن رخ میدهد، ترشح هورمون آدرنالین است که به تبع آن، انقباضات عضلانی وسیعی در بدن ایجاد میشود. علاوه بر آدرنالین، سطح هورمون کورتیزول نیز در زمان بحران افزایش مییابد؛ این هورمون در حالت طبیعی باعث افزایش قند خون میشود تا فرد را برای «فرار یا مقابله» آماده سازد.
رجبی ادامه داد: در واقع با بالا رفتن قند خون و افزایش ضربان قلب، عضلات آمادگی لازم را پیدا میکنند تا فرد بتواند از صحنه بحران فرار کرده یا با آن مقابله کند که البته نوع این واکنش بستگی به شرایط فرد دارد؛ برای مثال یک سرباز به گونهای مقابله میکند و یک مادر باردار با محافظت از خود واکنش نشان میدهد.
وی با بیان اینکه با این مقدمه، باید به تغییرات فیزیولوژیکی که در یک مادر باردار طی این فرآیند رخ میدهد، دقت ویژهای داشت، گفت: همانطور که اشاره شد، در زمان بحران عضلات دچار انقباض میشوند که این موضوع شامل عضلات جدار عروق نیز میشود.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی با اشاره به اینکه با انقباض جدار عروق، اولین پیامد فیزیکی، افزایش فشار خون است، پدیدهای که در بسیاری از افراد هنگام مواجهه با بحران مشاهده میشود، تصریح کرد: در مادر باردار نیز به تبع این اتفاق، فشار خون بالا میرود که این مسئله خود سرآغاز چالشهای بعدی است.
رجبی اضافه کرد: بالا رفتن فشار خون به معنای منقبض شدن رگهاست که در نتیجهی آن، امر خونرسانی دچار اختلال جدی میشود. در دوران بارداری، جفت حیاتیترین عضوی است که وظیفه خونرسانی را بر عهده دارد، زیرا جنین هیچ راهی برای تغذیه و دریافت اکسیژن، به غیر از خون مادر ندارد. بنابراین، افزایش فشار خون در مادر منجر به کاهش خونرسانی به جنین میشود؛ پیامد مستقیم این نقص در خونرسانی، عدم رشد کافی جنین است که در نهایت منجر به کاهش وزن جنین و ایجاد اختلال در روند تکامل او میشود.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی با اشاره به پیامدهای فشار خون بالا در مادران باردار بیان کرد: هنگامی که فشار خون مادر باردار بالا میرود، اولین پیامد فیزیکی آن بروز سردردهای مداوم است؛ مشابه آنچه در افراد عادی نیز هنگام افزایش فشار خون مشاهده میشود.
وی با بیان اینکه اتفاق دیگر ناشی از انقباض عضلات و استرس، اختلال در الگوی خواب مادر است، اظهار کرد: این بیخوابی میتواند به شکلهای مختلفی ظاهر شود؛ از جمله دشواری در خواب شبانه، ممتد نبودن خواب و بیداریهای مکرر، و یا سبک بودن خواب که باعث میشود فرد با وجود چرت زدن در طول روز، همچنان احساس خستگی مفرط داشته باشد.
رجبی در ادامه اضافه کرد: باید توجه داشت که این انقباضات عضلانی تنها محدود به عضلات بیرونی نیست، بلکه دستگاههای داخلی بدن را نیز درگیر میکند. برای نمونه، انقباض در دستگاه تنفسی منجر به ایجاد تنگینفس در مادر میشود و وقوع این انقباضات در دستگاه گوارش میتواند مشکلاتی نظیر اسهال و دردهای گوارشی را به همراه داشته باشد.
وی گفت: علاوه بر این، گرفتگی عضلات در نواحی گردن، کمر و قسمتهای پایینتنه در خانمهای باردار با شدت بیشتری بروز میکند؛ چرا که مادر باردار به دلیل افزایش وزن و فشار فیزیکی رحم، مستعد این دردها هست و انقباضات ناشی از استرس نیز مزید بر علت شده و دردهای ناحیه کمر، پا، لگن و کشاله ران را به شدت تشدید میکند.
دردهای زایمان و تمایز آن از دردهای کاذب
این استاد داشگاه علوم پزشکی با تاکید براینکه نکته حائز اهمیت این است که بروز این علائم در زمان بحران، ریشه در استرس دارد و لزوماً به معنای وجود یک خطر فوری زایمانی نیست، گفت: برای مثال، بسیاری از مادران نگران هستند که کمردرد ناشی از استرس منجر به زایمان زودرس شود. اگرچه احتمال زایمان زودرس در شرایط بحرانی برای زنان باردار وجود دارد، اما باید میان دردهای ناشی از گرفتگی عضلانی (مانند درد کمر و کشاله ران) با دردهای واقعی شروع زایمان تفکیک قائل شد و منشأ آنها را به درستی تشخیص داد.
وی با اشاره به اینکه در مسیر مدیریت سلامت بارداری، بهویژه برای بانوانی که در آستانه فرزندآوری هستند، شناخت دقیق دردهای زایمان و تمایز آن از دردهای کاذب اهمیت بالایی دارد، بیان کرد: دردهای واقعی زایمان، ماهیتی پیوسته، مرتبط و پیشرونده دارند؛ به این معنا که با فواصل زمانی منظم تکرار شده، به تدریج فاصله میان آنها کمتر و بر شدت درد افزوده میشود.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی افزود: بنابراین، مادران باردار نباید دردهای ناشی از زایمان زودرس را با دردهای پراکنده، موضعی و ناپیوستهای که ممکن است بر اثر استرس در بخشهای مختلف بدن ایجاد شود، اشتباه بگیرند. با این مقدمه، اولویت اصلی در مواجهه با بحران، هماهنگی برای مدیریت وضعیت مادر است که اولین گام آن، تداوم مراقبتها و معاینات مکرر است.
رجبی با اشاره به شرایط جنگی تاکید کرد: در شرایطی مانند جنگ که امکان مراجعه حضوری سلب میشود، این مراقبتها باید از طریق بسترهای مجازی، خطوط تلفنی گویا و ارتباط با پزشک یا ماما پیگیری شود تا توصیههای پیشگیرانه و درمانهای لازم به صورت غیرحضوری ارائه شود.
وی گفت: بخش حیاتی دیگری که باید به تمامی مادران باردار یادآوری شود، شناخت دقیق «علائم هشدار» است تا فرد بداند در چه زمانی نباید در خانه بماند و باید فوراً به مراکز درمانی مراجعه کند. این علائم شامل خونریزی، دردهای ممتد و شدید، و بهویژه «تب» است.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی با بیان اینکه تب در دوران بارداری یک نشانه بسیار خطرناک محسوب میشود، تصریح کرد: چرا که اگر در سه ماهه اول رخ دهد، میتواند روند تشکیل اندامهای جنین را با اختلال مواجه سازد و اگر در ماههای بالاتر اتفاق بیفتد، احتمال وقوع زایمان زودرس را به شدت افزایش میدهد.
رجبی بیان کرد: همچنین، توجه به حرکات جنین یک شاخص کلیدی است؛ اگر مادری متوجه شود جنینی که پیش از این چندین بار در روز حرکت میکرد، اکنون هیچ حرکتی ندارد، باید سریعاً اقدام نماید. در صورت مشاهده هر یک از این نشانهها، تأکید بر مراجعه به «مراکز درمانی و بیمارستانها» است و نه صرفاً مراکز بهداشتی؛ زیرا شرایطی مانند خونریزی یا دردهای شدید نیازمند بررسیهای تخصصی و عملیات درمانی فوری هستند که تنها در محیطهای بیمارستانی تحت نظارت مستقیم پزشکان امکانپذیر است.
بیتوجهی مادران باردار به برنامه واکسیناسیون و مصرف مکملهای ضروری
وی با بیان اینکه در زمان وقوع بحران و جنگ، یکی از اولین پیامدهای نگرانکننده، بیتوجهی مادران باردار به برنامه واکسیناسیون و مصرف مکملهای ضروری است، گفت: اگر مادر باردار در فصل زمستان باشد، تزریق واکسن آنفولانزا برای او ضرورت مییابد و همچنین اگر مراحل واکسیناسیون کزاز وی ناقص مانده باشد، حتماً باید برای تزریق آن اقدام کند.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی ادامه داد: اهمیت واکسن کزاز در دوران بارداری بهویژه برای پیشگیری از ابتلا به «کزاز بند ناف» در نوزاد است؛ چرا که نوزادِ مبتلا به کزاز بند ناف عموماً جان خود را از دست میدهد و این واکسن در واقع راه ایمنسازی نوزاد محسوب میشود.
رجبی افزود: طبق برنامه کشوری، واکسن کزاز باید هر ده سال یکبار تمدید شود و اگر این موعد ده ساله در دوران بارداری فرا برسد، مادر حتماً باید نسبت به تزریق آن اقدام کند، زیرا نوزاد خود هیچگونه ایمنی اکتسابی در برابر این بیماری ندارد.
وی با اشاره به بیماری آنفلوانزا گفت: در مورد بیماری آنفولانزا نیز باید توجه داشت که زنان باردار در فصل سرما یا باید به طور کامل ایزوله شده و از حضور در تجمعات پرهیز کنند و یا با تزریق واکسن، سطح ایمنی بدن خود را افزایش دهند.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی اضافه کرد: به دلیل تغییرات هورمونی در دوران بارداری، عملکرد ریهها و تخلیه آنها دچار محدودیت شده و فضای تنفسی کاهش مییابد؛ از این رو، عوارض ناشی از ابتلا به آنفولانزا در یک مادر باردار بسیار شدیدتر و خطرناکتر از سایر افراد عادی است.
رجبی با اشاره به اینکه علاوه بر موضوع واکسیناسیون، مدیریت بیماریهای زمینهای در شرایط بحران اغلب مورد غفلت قرار میگیرد، اظهار کرد: به عنوان مثال، مادری که پیش از این دچار فشار خون بالا بوده و دارو مصرف میکرده است، ممکن است در شرایط جنگی به دلیل عدم دسترسی به دارو یا با تصور اینکه فشار خونش در یک لحظه مطلوب است، مصرف دارو را قطع کند. اما باید بر این نکته تأکید کرد که در زمان بحران، فشار خون تحت تأثیر تنشهای محیطی بالاتر میرود و پایش مداوم آن حتی در صورت طبیعی بودن مقطعی، حیاتی است.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی با بیان اینکه مسئله حیاتی دیگر، مدیریت دیابت در دوران بارداری است که بیتوجهی به آن خطرات جدی به همراه دارد؛ افزایش قند خون مادر میتواند منجر به رشد بیش از حد و درشتی غیرطبیعی جنین شود، گفت: این وضعیت برای مادرانی که از قبل دچار دیابت بودهاند یا در طول بارداری به آن مبتلا شدهاند، در زمان بحران حساستر میشود؛ زیرا همانطور که پیشتر اشاره شد، ترشح هورمون کورتیزول در اثر استرس باعث بالا رفتن قند خون میشود و میتواند فرد را در معرض شوک «هایپرگلیسمی» (افزایش شدید قند خون) قرار دهد.
رجبی در ادامه افزود: بنابراین، مادران دیابتی باید قند خون ناشتا و قند خون دو ساعت بعد از غذا را به صورت مرتب اندازهگیری کنند تا از بروز شوکهای ناگهانی پیشگیری شود. در چنین شرایطی، اگر دسترسی به مشاوره مجازی یا تلفنی میسر نبود، مراجعه به نزدیکترین بیمارستان یک ضرورت مطلق است.
وی در خصوص پیشگیری از «پرهاکلامپسی» یا همان مسمومیت بارداری، بیان کرد: پزشکان معمولاً برای مادرانی که دارای ریسکفاکتورهایی نظیر چاقی، سابقه فشار خون بالا یا سابقه سقط هستند، مصرف «آسپرین» را تجویز میکنند.
رجبی گفت: در نهایت، باید توجه داشت که بروز هرگونه علامت غیرطبیعی، از جمله نوسانات شدید قند و فشار خون یا تغییرات در حجم مایع آمنیوتیک (که در سونوگرافی مشخص میشود)، نیازمند مداخله فوری بیمارستانی است. به طور کلی، مراقبتهای دوران بارداری در زمان بحران نه تنها نباید کاهش یابد، بلکه با توجه به فشارهای محیطی، نیاز به پایش و دقت بیشتری دارد تا سلامت مادر و جنین حفظ شود.
وی با بیان اینکه در حوزه تغذیه دوران بارداری، بر مصرف غذاهای غنی از پروتئین تأکید ویژهای میشود، زیرا پروتئین عامل اصلی رشد مطلوب جنین است، تصریح کرد: در شرایط بحرانی که ممکن است دسترسی به منابعی نظیر گوشت، مرغ و ماهی دشوار باشد، تخممرغ به عنوان یک منبع پروتئینی بسیار ارزشمند و قابل دسترس معرفی میشود که میتواند به وزنگیری بهتر جنین کمک کند؛ همچنین استفاده از سبزیجات برگدار، عدس و حبوبات نیز در اولویتهای بعدی قرار دارند.
وی با تاکید بر اینکه در کنار تغذیه، مصرف منظم مکملها یک ضرورت مطلق است و نباید مورد بیتوجهی قرار گیرد، بیان کرد: برای نمونه، مصرف اسید فولیک، بهویژه در سه تا چهار ماه نخست بارداری، برای تکامل سیستم قلب و لوله عصبی جنین حیاتی است و عدم مصرف آن میتواند منجر به بروز اختلالات تکاملی شود.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی افزود: همچنین مکمل آهن که معمولاً از هفته شانزدهم بارداری (و در موارد کمخونی از همان ابتدا) تجویز میشود، باید تحت هر شرایطی مصرف گردد؛ حتی اگر مادر به دلیل استرس و انقباضات عضلانی ناشی از بحران دچار حالت تهوع باشد، باید آهن را به همراه آب، آبمیوه یا پیش از خواب میل کرده و به هیچ عنوان مصرف آن را قطع نکند، چرا که کمخونی مادر مستقیماً بر سلامت و رشد جنین تأثیر منفی میگذارد.
رجبی ادامه داد: مکمل کلسیم و منیزیم نیز از دیگر موارد ضروری هستند که علاوه بر کمک به رشد استخوانهای جنین، نقش مهمی در کنترل و تنظیم فشار خون مادر ایفا میکنند. در مورد ویتامین D، مصرف روزانه ۱۰۰۰ واحد از آن برای تمامی خانمهای باردار (صرفنظر از اینکه کمبود داشته باشند یا خیر) یک «واجب عینی» تلقی میشود.
وی با اشاره به اهمیت مصرف ویتامین D در دوران بارداری گفت: این ویتامین علاوه بر تقویت سیستم ایمنی و کاهش افسردگی مادر، در رشد استخوانی جنین و پیشگیری از زایمان زودرس یا سقط جنین نقشی کلیدی دارد. لازم به ذکر است که در صورت عدم دسترسی به داروخانهها در شرایط بحرانی، این مکملها معمولاً در مراکز بهداشتی و درمانی به صورت رایگان در اختیار مادران قرار میگیرند.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی اضافه کرد: در نهایت، مادران باردار باید از مصرف غذاهای بسیار چرب، شیرین و فرآوریشده مانند کنسروها و غذاهای آماده پرهیز کنند؛ چرا که در شرایط استرس، دستگاه گوارش دچار انقباض شده و توانایی هضم مناسب این غذاها را ندارد که این مسئله منجر به مشکلاتی نظیر ترش کردن، احساس سنگینی و افزایش ناگهانی قند خون میگردد. بنابراین توصیه میشود در این دوران از غذاهای سبک و آبپز استفاده شده و از مصرف قندهای ساده خودداری شود.
رجبی گفت: در زمینه مراقبتهای گوارشی و حفظ سلامت عمومی، اکیداً توصیه میشود که مادران باردار از مصرف قندهای ساده پرهیز کرده و نحوه نوشیدن آب را اصلاح کنند. بهترین روش برای نوشیدن آب، استفاده از آب لولهکشی ولرم (نه خیلی سرد و نه خیلی گرم) است که باید به صورت آرام و جرعهجرعه میل شود.
وی افزود: چرا که با پیشرفت بارداری و فشار جنین به دستگاه گوارش، معده مادر کوچکتر شده و مصرف حجم زیادی از مایعات به صورت ناگهانی میتواند منجر به بروز مشکلات گوارشی گردد. مصرف آب کافی و سالم در این دوران حیاتی است، زیرا فشار رحم بر مثانه، مادران باردار را مستعد عفونتهای ادراری میکند و این عفونتها خود یکی از عوامل اصلی پیشزمینه برای وقوع زایمان زودرس محسوب میشوند. بنابراین، نوشیدن آب کافی علاوه بر رفع عفونتهای ادراری، از کمآبی بدن جلوگیری کرده، به کاهش اضطراب کمک میکند و مانع از تحریک زایمان زودرس ناشی از عفونت میشود.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی بیان کرد: در مواجهه با استرسهای ناشی از بحران، ممکن است پیشنهادهای نادرستی نظیر مصرف الکل، دخانیات یا مقادیر زیاد قهوه مطرح شود که تمامی این موارد از منظر علمی کاملاً مردود هستند. طبق پروتکلهای سازمان بهداشت جهانی (WHO)، مصرف الکل از شش ماه پیش از بارداری برای هر دو والد ممنوع است، زیرا بر کیفیت DNA اسپرم و تخمک تأثیر منفی میگذارد.
وی گفت: همچنین در خصوص دخانیات، باید توجه داشت که مصرف سیگار و قلیان باعث میشود مونوکسید کربن جایگزین اکسیژن در هموگلوبین خون شده و ترکیب «کربوکسیهموگلوبین» شکل بگیرد که فرآیند حمل اکسیژن را مختل میکند.
رجبی با بیان اینکه در شرایط بحران، به دلیل انقباض عروق، خونرسانی به جنین خودبهخود با چالش مواجه است؛تصریح کرد: حال اگر مصرف دخانیات نیز به این شرایط اضافه شود، اکسیژنرسانی به جنین به شدت کاهش یافته و سلامت و رشد او با تهدیدی جدی و مضاعف روبرو میگردد. بنابراین، حذف کامل این مواد برای حفظ سلامت جنین در دوران بحران امری غیرقابلانکار است.
وی افزود: در خصوص مصرف مواد مخدر و محرک، باید با قاطعیت تأکید کرد که هیچیک از این مواد (از جمله انواع سنتی یا صنعتی) نه تنها باعث آرامش مادر باردار نمیشوند، بلکه با افزایش شدید استرس بیولوژیک، خونرسانی به جنین را مختل کرده و منجر به حرکات غیرطبیعی یا توقف حرکت جنین میگردند.
این روانشناس گفت: حتی اگر مادری تصور کند با مصرف موادی نظیر تریاک به آرامش رسیده، این صرفاً یک حالت تخدیر و خوابآلودگی کاذب است که مانع از درک واقعی استرس شده و آسیبهای جبرانناپذیری به سلامت جسمی و روانی مادر و جنین وارد میکند؛ لذا مصرف هرگونه مواد مخدر، محرک، دخانیات و الکل در هر مرحله از بارداری و تحت هر شرایطی (بحران یا غیربحران) مطلقاً ممنوع است.
رجبی در ادامه اضافه کرد: در مورد مصرف قهوه نیز باید توجه داشت که زنان باردار در شرایط بحرانی معمولاً دچار اختلال در خواب و بیخوابی میشوند؛ مصرف قهوه به دلیل داشتن کافئین زیاد، این وضعیت را تشدید کرده و نه تنها کمکی به آرامش نمیکند، بلکه باعث افزایش سطح اضطراب و فشار عصبی مادر میشود. بنابراین توصیه میشود در این دوران از مصرف قهوه خودداری شود.
وی با اشاره به مراقبتهای فیزیکی بیان کرد: در بخش مراقبتهای فیزیکی، لازم است مادران باردار از انجام کارهای سنگین پرهیز کرده و فعالیتهای سبک را جایگزین کنند. پوشیدن لباسهای راحت و آزاد بسیار اهمیت دارد، زیرا در شرایط استرسزا، متابولیسم بدن افزایش یافته و مادر دچار احساس گرما و به اصطلاح «گُرگرفتگی» میشود؛ لذا پوشش باید متناسب با فصل، راحت و با قابلیت تنظیم دمای بدن باشد.
وی اظهار کرد: در نهایت، تأکید مؤکد میشود که مادران باردار از مصرف خودسرانه هرگونه دارو، اعم از داروهای شیمیایی یا دمنوشهای گیاهی و طب سنتی، به توصیه افراد غیرمتخصص جداً خودداری کنند. هرگونه مداخله دارویی باید صرفاً تحت نظر پزشک انجام شود، چرا که عوارض برخی داروها و گیاهان دارویی بر سلامت مادر و جنین میتواند غیرقابل بازگشت باشد.
رجبی با بیان اینکه در مدیریت شرایط بحرانی، آموزش روشهای کاهش استرس به کادر بهداشت، روانشناسان و متعاقباً انتقال این آموزشها به مادران باردار و خانوادههای آنان (بهویژه همسران) اهمیت کلیدی دارد، گفت: همراهان مادر باید نسبت به «علائم هشدار» کاملاً آگاه باشند تا در صورت بروز هرگونه وضعیت غیرطبیعی، سریعاً او را به مراکز درمانی منتقل کنند.
وی تصریح کرد: از منظر طب ایرانی و نوین، مصرف موادی که منجر به اختلال در خواب میشوند، نظیر چای پررنگ، قهوه و همچنین ادویههای تند (مانند فلفل زیاد و زنجبیل)، در دوران بارداری و بهویژه در زمان بحران که خواب مادر خودبهخود دچار اختلال است، به هیچ عنوان توصیه نمیشود.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی با اشاره به آروماتراپی بیان کرد: برای ایجاد آرامش و بهبود وضعیت روحی، استفاده از روشهای رایحهدرمانی (آروماتراپی) با استفاده از میوهها و گلهای خوشبو بسیار مؤثر است؛ بوییدن سیب، به، نارنج و گلهایی نظیر مریم و گلمحمدی میتواند به تسکین اعصاب کمک کند.
رجبی افزود: همچنین برای پاسخ به تمایل مادران باردار به مصرف خوراکیهای شیرین در زمان استرس، پیشنهاد میشود به جای استفاده از شیرینیهای مصنوعی و قندهای ساده، از مقادیر کمی کمپوت خانگی سیب (با شکر بسیار کم) استفاده کنند. این جایگزین علاوه بر تأمین نیاز مادر، به کاهش اضطراب او نیز کمک میکند؛ البته تأکید میشود که مصرف هر نوع ماده شیرین، حتی کمپوت سیب، باید در حجم بسیار کم و در حد چند برش کوچک باشد.
وی ادامه داد: در زمینه نوشیدنیهای آرامبخش، دمنوش «سیب و به» به همراه مقدار اندکی گلمحمدی، جایگزین بسیار مناسبی برای چای محسوب میشود. همچنین برای تسکین بیقراری، ترکیبی شامل یکسوم استکان عرق بهارنارنج، مقدار بسیار ناچیزی عسل (در حد نوک قاشق چایخوری) و کمی گلاب میتواند احساس بهتری در مادر ایجاد کرده و به آرامش او کمک کند.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی با بیان اینکه علاوه بر مراقبتهای تغذیهای و جسمی، بهرهگیری از محرکهای شنیداری آرامبخش نقش بهسزایی در تلطیف روحیه مادر باردار دارد،بیان کرد: گوش دادن به موسیقیهای ملایم، اصوات دلنشین طبیعت و همچنین قرائت اذکار و عبادات، از جمله روشهای مؤثری هستند که به کاهش سطح اضطراب و ایجاد آرامش درونی کمک میکنند.
رجبی اضافه کرد: در کنار این موارد، داشتن خواب کافی و باکیفیت برای حفظ سلامت مادر و جنین ضروری است. همچنین توصیه میشود مادران باردار با انجام فعالیتهای سرگرمکننده و آرامبخش نظیر مطالعه کتاب یا سایر سرگرمیهای سبک، ذهن خود را از عوامل استرسزای محیطی دور نگه دارند. این دست فعالیتها به عنوان ابزارهای کمکی، توانمندی مادر را در مدیریت هیجانات دوران بارداری، بهویژه در شرایط بحرانی، افزایش میدهند.
وی با بیان اینکه یکی از موثرترین فعالیتهای فیزیکی، پیادهروی منظم است، تصریح کرد: پیادهروی با بهبود کیفیت تنفس و افزایش اکسیژنرسانی به جنین، تأثیر مثبتی بر رشد او دارد. از سوی دیگر، فعالیت بدنی ملایم باعث ترشح هورمونهای اندورفین و سروتونین در بدن مادر میشود که به طور طبیعی سطح اضطراب و استرس را کاهش داده و احساس شادی و آرامش ایجاد میکند.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی در ادامه با اشاره به اینکه در کنار فعالیت فیزیکی، مدیریت ورودیهای ذهنی نیز حیاتی است، اظهار کرد: در دوران بارداری باید حجم اخبار ناگوار و تنشزا (بهویژه از طریق تلویزیون، رادیو و شبکههای اجتماعی) به حداقل برسد. دوری از مشاجرات لفظی و مکالمات تلفنی اضطرابآور، به حفظ ثبات روانی مادر کمک شایانی میکند.
رجبی در ادامه گفت: همچنین، تمرینات تنفسی آگاهانه یکی از بهترین روشها برای کاهش فوری تنش است. یک الگوی پیشنهادی، تمرین تنفس ۸-۷-۴ است؛ به این صورت که مادر در وضعیتی راحت (با پشتی بلندتر برای جلوگیری از فشار به کمر) قرار میگیرد و مراحل را انجام میدهد.
وی ادامه داد: به مدت ۴ ثانیه دم عمیق از بینی انجام میدهد، نفس خود را به مدت ۷ ثانیه حبس میکند، در نهایت، به مدت ۸ ثانیه بازدم را به آرامی خارج میکند.انجام این تمرین به تعداد ۳ تا ۵ بار در روز، به شکل چشمگیری سطح اضطراب را کاهش داده و آرامش را به سیستم عصبی بازمیگرداند.
این استاد دانشگاه عاوم پزشکی بیان کرد: در نهایت، توصیه میشود مادران باردار از انجام فعالیتهای تنشزا همزمان با صرف غذا (مانند تماشای اخبار) پرهیز کنند تا سلامت گوارشی و روانیشان حفظ شود.
رجبی با اشاره به علائم نیازمند مراقبت ویژه دوره بارداری که فوری باید به مراکز درمانی مراجعه شود، گفت: خونریزی واژینال، سردرد و تاری دید، درد شکم و پهلوها و درد سر دل، عفونت آبسه و درد دندان مواردی آن که با اقدام اورژانسی دارند.
وی در ادامه با تاکید بر پیشگیری از سقط های احتمالی افزود: حمایت همه جانبه از زنان باردار، چه از نظر جسمی و روانی نه تنها به کاهش مرگ و میر و سقطهای احتمالی کمک میکند، بلکه آینده جامعه را تضمین مینماید.پیشگیری از سقط جنین در شرایط بحران نیازمند رویکردی چند جانبه است. مراقبت پزشکی، تغذیه مناسب، حمایت روانی و اجتماعی و آگاهی از عوامل خطر، آموزش مادران نقش مهمی را ایفا میکنند.
در ادامه نشست، ناهید مجیدی، روانشناس اظهار کرد: در دوران بارداری، مسائلی که شاید در حالت عادی برای فرد اهمیتی نداشته، به سادگی میتواند باعث رنجش، عصبانیت یا واکنشهای تند شود. این پدیده که به آن «خلق تحریکپذیر» گفته میشود، پاسخی است به محرکهای محیطی مانند صداها، رفتارها یا صحبتهای دیگران.
وی با اشاره به اینکه ریشه این تغییرات خلقی در چندین عامل نهفته است، گفت: تغییرات هورمونی که با افزایش شدید هورمونهای استروژن و پروژسترون به طور طبیعی سطح اضطراب را در خانمهای باردار نسبت به سایرین بالاتر میبرد.
این روانشناس با اشاره به عامل دوم دغدغههای ذهنی که باعث نگرانی از سلامت جنین، روند زایمان و مسئولیتهای آینده، ذهن مادر را به شدت درگیر و حساس میکند، افزود: تأثیر بحرانهای محیطی که سومین عامل است، وقتی استرس ناشی از یک بحران بیرونی به تغییرات هورمونی اضافه شود، فشار مضاعفی به روان مادر وارد شده و زودرنجی او را دوچندان میکند.
مجیدی گفت: متأسفانه در شرایط بحرانی، آمار تعارضات خانوادگی و زوجی افزایش مییابد؛ در این شرایط، نقش همسر بسیار حیاتی است. آقایان باید آگاه باشند که پرخاشگری یا زودرنجی همسرشان در این دوران، نه یک رفتار ارادی، بلکه نتیجه فشار ترکیبی هورمونها، استرس بارداری و شرایط بحرانی است.
وی ادامه داد: اگر این عوامل وجود نداشت، همسر شما احتمالاً چنین واکنشی نشان نمیداد. بنابراین، اطرافیان باید با درک این موضوع، صبوری بیشتری به خرج دهند و محیطی حمایتگر و آرام فراهم کنند تا از بروز تنشهای بیشتر جلوگیری شود. در واقع، پذیرش این وضعیت از سوی خانواده، اولین قدم برای آرام کردن مادر باردار است.
این روانشناس با بیان اینکه سه ماهه نخست بارداری، زمان طلایی شکلگیری سیستم عصبی است، تصریح کرد: در این دوران، عوامل آسیبزا (تراتوژنها) که «اضطراب شدید مادر» یکی از جدیترین آنهاست، میتوانند بیشترین صدمه را به «رویان» (تا ۲ ماهگی) و «جنین» (بعد از ۲ ماهگی) وارد کنند. استرس مادر مستقیماً بر تکامل شبکه عصبی جنین اثر گذاشته و میتواند باعث نقص در سیستم عصبی شود.
مجیدی بیان کرد: تحقیقات نشان میدهند که اضطرابهای کنترلنشده مادر میتواند منجر به مواردی از قبیل توقف یا کندی رشد جسمی، که جنین ممکن است با وزن پایین متولد شده یا دچار مشکلات رشدی شود. خطرات بارداری، که استرس شدید در هر ماهی از بارداری ریسک سقط را افزایش داده و در سه ماهه اول میتواند عامل زایمان زودرس باشد.
وی با بیان اینکه نکته بسیار تکاندهنده، تأثیر استرس بر ضریب هوشی (IQ) و تواناییهای شناختی کودک است، تصریح کرد: جنینهایی که در محیطی مملو از اضطراب رشد میکنند، در آینده ممکن است در فعالیتهای ذهنی و هوش آموزشگاهی، عملکرد پایینتری نسبت به همسالان خود نشان دهند. بنابراین، تلاش برای پرورش فرزندی باهوش، نه از بدو تولد، بلکه از ماهها پیش از بارداری آغاز میشود.
این روانشناس با بیان اینکه سلامت روان کودک در آینده ارتباط مستقیمی میان اضطراب مادر در دوران بارداری و بروز اختلالات روانی در آینده فرزند وجود دارد، گفت: سه اختلال اصلی که احتمال بروز آنها بیشتر است شامل؛ افسردگی و اختلالات اضطرابی در سنین بالاتر، اختلال ADHD (نقص توجه و بیشفعالی) که ریشههای آن میتواند در تنشهای دوران جنینی باشد و حتی برخی پژوهشها حتی از ارتباط میان استرسهای شدید مادر و احتمال بروز اوتیسم خبر میدهند.
چکاپ سلامت روان پیش از بارداری
مجیدی با تأکید بر اهمیت «آمادگی پیش از بارداری» است، تصریح کرد: اضطراب بارداری معمولاً ناگهانی ایجاد نمیشود، بلکه اغلب ریشه در اختلالات درماننشده قبلی دارد که در شرایط بحرانی (مانند بارداری یا حوادث محیطی) خود را نشان میدهد.
وی افزود: همانطور که چکاپ جسمی (آزمایش خون، سونوگرافی) انجام میشود، مراجعه به روانشناس برای چکاپ سلامت روان پیش از اقدام به بارداری ضروری است. شناسایی و درمان افسردگیهای مزمن، وسواس یا اختلالات اضطرابی پنهان، بهترین هدیهای است که والدین میتوانند پیش از تولد به فرزند خود بدهند تا او در محیطی امن و آرام، سالمترین رشد ممکن را تجربه کند.
این روانشناس در ادامه با بیان اینکه تنفس دیافراگمی (عمیق و شکمی) این تمرین، سادهترین و سریعترین راه برای متعادل کردن سطح اکسیژن و دیاکسید کربن در خون و آرام کردن سیستم عصبی است، روش انجام را توضیح داد و بیان کرد: دهان را ببندید، از بینی یک نفس عمیق بکشید (حداقل ۴ ثانیه)، اجازه دهید شکم بالا بیاید، نفس را ۲ ثانیه حبس کنید. سپس با دهان نیمهباز (مانند فوت کردن شمع)، هوا را آرام و طولانی خارج کنید (حدود ۶ تا ۱۰ ثانیه) د دفعات تکرار هم روزانه ۷ تا ۸ نوبت و هر بار به مدت ۳ تا ۴ دقیقه؛ این کار اکسیژنرسانی به جنین را به حداکثر میرساند.
مجیدی با بیان اینکه این یک تمرین تصویرسازی ذهنی است که به عضلات اجازه میدهد از تنش رها شوند، ادامه داد: روش انجام بدین شکل است که در وضعیتی راحت (نشسته یا درازکش) قرار بگیرید و چشمها را ببندید. یک هاله نور گرم و آرامبخش را تصور کنید که دور سر شما میچرخد. این گرمای ملایم را حس کنید که آرامآرام پایین میآید؛ از صورت، قفسه سینه، شکم (محل قرارگیری جنین)، دستها و در نهایت پاها عبور میکند. هر عضوی که نور از آن میگذرد، کاملاً شل و رها میشود.
ذهنآگاهی و رهایی از بند گذشته و آینده
وی با اشاره به چالش ذهن اینکه ذهنآگاهی یعنی تمرین بودن در «اینجا و اکنون»، بیان کرد: چالش ذهن ما مدام یا به گذشته سفر میکند که نتیجهاش حسرت و تاسف است یا به آینده میرود که نتیجهاش نگرانی و ترس از اتفاقات نیفتاده است. اشتباه در قضاوت که ما معمولاً با عقل و تجربه امروز، تصمیمات دیروز»خود را قضاوت میکنیم که این عادلانه نیست. فکر کردن به گذشته فقط زمانی مفید است که بخواهیم از آن درس بگیریم (آسیبشناسی)، نه اینکه در آن غرق شویم و خودمان را سرزنش کنیم.
این روانشناس با اشاره به نحوه تمرین افزود: هرگاه متوجه شدید ذهنتان به گذشته یا آینده پرتاب شده، بدون سرزنش خود، دوباره توجهتان را به زمان حال، به تنفستان، یا به فعالیتی که در همان لحظه انجام میدهید (مثل غذا خوردن یا راه رفتن) برگردانید.
وی بیان کرد: هدف از ذهنآگاهی این است که به جای غرق شدن در افکاری که باعث افسردگی (نشخوار گذشته) یا اضطراب (نگرانی از آینده) میشوند، افسار ذهنمان را در دست بگیریم و آن را به لحظه حال برگردانیم. برای این کار، بهترین ابزار ما حواس پنجگانه هستند، چون حواس ما همیشه در «لحظه حال» عمل میکنند.
مجیدی با بیان اینکه مادر باردار در هر وضعیتی (نشسته یا درازکش) میتواند این تمرین را انجام دهد تا ذهن خود را از آشوب اخبار و نگرانیها جدا کند، ادامه داد: اول اینکه در شنوایی، ۱۰ تا ۱۲ ثانیه تمام تمرکز خود را روی صداهای محیط بگذارید. از دورترین صدا (مثل صدای باد یا ترافیک) تا نزدیکترین صدا (مثل صدای نفسهای خودتان). فقط بشنوید، بدون قضاوت. مرحله بعد تنفس میانی با دو یا سه بار تنفس دیافراگمی (همان الگوی ۴-۲-۶ که قبلاً ذکر شد) انجام دهید تا بدن آرام شود.
مدیریت هیجانات ناگهانی (در لحظه)
این روانشناس با اشاره به اینکه وقتی در معرض یک خبر بد یا یک موج اضطراب قرار میگیرید، این چهار گام را به ترتیب انجام دهید، گفت: گام اول؛ تنفس دیافراگمی: اولین واکنش شما باید برگرداندن تعادل اکسیژن به بدن باشد (همان تمرین ۴-۲-۶) و گام دوم؛ پذیرش هیجان: به خودتان بگویید: «طبیعی است که الان مضطرب یا غمگین باشم.» جنگیدن با احساسات و سرزنش خود («چرا من اینقدر ضعیفم؟»، «چرا میترسم؟») فقط یک هیجان منفی دوم ایجاد میکند و حال شما را بدتر میکند. هیجان، بخش جداییناپذیر انسان بودن است.
مجیدی ادامه داد: گام سوم؛ ردیابی و آرامسازی جسمی: ببینید استرس کجای بدنتان نشسته است؟ اگر قفسه سینه سنگین شده، آن را به آرامی ماساژ دهید، اگر سردرد دارید، بین دو ابرو و شقیقهها را با حرکات دایرهای ملایم ماساژ دهید. اگر معدهدرد دارید یا عضلات دست و پایتان منقبض شده، با ماساژ ملایم و تمرکز بر رها کردن عضله، تنش را تخلیه کنید. در نهایت گام چهارم؛ انحراف توجه: برای چند دقیقه ذهن خود را به کاری کاملاً متفاوت مشغول کنید (مثل حل یک جدول ساده، تماشای یک گل، یا صحبت درباره موضوعی غیرمرتبط).
این روانشناس با بیان اینکه برخی مواد مغذی مستقیماً بر توانایی سیستم عصبی برای مقابله با استرس اثر میگذارند، گفت: برای مادران باردار، دریافت کافی مواد زیر (تحت نظر پزشک) حیاتی است، تصریح کرد: ویتامینهای گروه B؛ برای پایداری خلقوخو و سلامت اعصاب، امگا ۳؛ برای رشد مغزی جنین و کاهش التهاب و اضطراب مادر و منیزیم؛ که به عنوان «ماده معدنی آرامبخش» شناخته میشود و به رفع انقباضات عضلانی و بهبود خواب کمک میکند.
مجیدی با اشاره به اهمیت پیاده روی گفت: حتی اگر امکان خروج از خانه نیست، ۵ دور پیادهروی ۱۰ قدمی در فضای اتاق یا پذیرایی، جریان خون را بهبود داده و به ترشح سروتونین کمک میکند. اگر این کار همراه با همسر و در فضایی صمیمانه باشد، اثر درمانی دوچندانی دارد.
انتهای پیام
