مصطفی فتاحی، تهیه‌کننده و کارگردان مستند «تشییع بزرگ» (سال ساخت ۱۳۹۵) در آستانه ۱۴ خرداد ماه، سالروز درگذشت امام خمینی (ره) با حضور در استودیو ایسنا با تشریح دقیق این مستند درباره مراسم تشییع و خاکسپاری بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران سخن گفت. 

وی متولد سال ۱۳۶۶ است و علاقه خود به این موضوع را حاصل خاطرات پدرش (خلبان هوانیروز) دانست که در ایام رحلت امام خمینی، مأموریت انتقال پیکر را برعهده داشته است.

فتاحی با اشاره به اینکه در زمان رحلت امام راحل دو سال بیشتر نداشته است به ایسنا گفت: هر سال در ایام ۱۴ و ۱۵ خرداد ماه تصاویر را نشان می‌دادند و خاطرات پدرم برایم جذاب بود. حدود شش یا هفت سال پیش، قبل از اینکه ایده را با کسی مطرح کنم، یک سال و نیم به گشت و گذار در آرشیوها پرداختم. از بچه‌هایی که قبلاً کار کرده بودند، از موسساتی که می‌دانستم می‌توانم مراجعه کنم، از آرشیوهای شخصی آدم‌هایی که آن موقع دست به دوربین بودند و مستندهایی که همان موقع ساخته شده بود. وقتی به یک قالب مشخص رسیدم که قابلیت تبدیل شدن به فیلم را داشت، رفتم سراغ راضی کردن خلبان‌ها و پیدا کردن اسپانسر که زحمت خلبانان برعهده پدر بود.

خلبان‌ها محور اصلی مستند

وی با بیان اینکه خلبان‌ها از ارگان‌های مختلف (هوانیروز، کمیته و...) با فرماندهی یگان هوایی کمیته در این عملیات حضور داشتند، افزود: با آقای ساعتچی(فرمانده عملیات انتقال پیکر امام راحل) جلسه گذاشتیم و بعد تک‌تک خلبان‌ها را پیدا کردیم. ما توانستیم گفت‌وگوهای خوبی بگیریم. هم خلبان هلی‌کوپتری که پیکر امام (ره) را در اتوبان قم برمی‌دارد، هم خلبانی که تصویربرداری هوایی انجام داده (کاپیتان علمی که مربوط به هلی‌کوپتر صدا و سیما بوده)، همه در مستند هستند.

این مستندساز درباره آرشیو مستند تأکید کرد: پلان‌های خیلی بیشتری وجود دارد. الان اگر کسی به من مراجعه کند، تقریباً برای همه چیز تصویر دارم. ولی چون نگاهم نگاه گروه پروازی در تشییع بوده، خیلی‌ از تصاویر به خط داستان مستند من نمی‌خورد. مثلاً جمعیت در برخی پلان‌ها خیلی دیده می‌شود. برخی از پلان‌ها هم کیفیت قابل قبولی ندارند و باید بازسازی بشوند.

روایت لحظه به لحظه از تشییع تا خاکسپاری

فتاحی جزئیات مراسم تشییع امام راحل را اینگونه روایت کرد: اول تلویزیون اعلام می‌کند امام خمینی(ره) فوت کردند. مردم خیلی خودجوش به سمت جماران می‌آیند و کنترل از دست کمیته و سپاه خارج می‌شود، در حالی که هنوز پیکری نیست. سپس تصمیم می‌گیرند پیکر را کجا به خاک بسپارند. یک زمین نزدیک بهشت زهرا(س) انتخاب می‌شود که ظرف ۲۴ ساعت آماده می‌شود. یک مکان را در مصلی (که آن موقع پارکینگ بیهقی بوده و خاکی بوده) معین می‌کنند. پیکر امام سه روز آنجا قرار می‌گیرد تا وداع با امام و مقدمات خاکسپاری فراهم شود.

وی ادامه داد: سیل جمعیت از شهر می‌آید. تصاویر واقعا آخرالزمانی است. بعد از نماز، پیکر را سوار دو کامیون می‌کنند(برای اینکه مردم متوجه نشوند پیکر در کدام ماشین است) و به سمت بهشت زهرا می‌روند، اما می‌بینند ورودی بهشت زهرا به شکلی بسته است که اصلاً کامیون نمی‌تواند وارد شود. مردم از قبل آنجا جمع شده‌اند و باوجود اینکه فضایی با کانتینر برای محل دفن درست شده‌ اما جمعیت قابل کنترل نیست. 

فتاحی ابراز کرد: به دلیل هجوم جمعیت کامیون از بهشت زهرا عبور می‌کند و وارد جاده قم می‌شود. یک جای از جاده قم کامیون می‌ایستد و هلیکوپتر می‌آید، می‌نشیند. پیکر از ماشین به هلیکوپتر منتقل می‌شود. هلیکوپتر از عوارضی تهران-قم می‌رود بیراهه تا برسد به همان محوطه‌ای که کانتینر چیده بودند(محل خاکسپاری).

هجوم جمعیت و «زمین‌گیر شدن» هلی‌کوپتر

این کارگردان با توصیف لحظات بحرانی گفت: هلی‌کوپتر می‌نشیند، اما مردم از روی کانتینرها می‌آیند و هجوم می‌آورند. قبل از اینکه پاسدار و کمیته برسند، مردم خودشان را می‌رسانند و می‌روند سمت تابوت. هلی‌کوپتر دیگر نمی‌تواند بلند شود، اصطلاحاً «گران» (زمین‌گیر) می‌شود. تابوت می‌افتد در داخل جمعیت و در جمعیت می‌چرخد.اصلاً شرایط دفن ایجاد نمی‌شود. در این شرایط پیکر را از میان جمعیت بیرون می‌آورند و یک هلی‌کوپتر دیگر پیکر را مجددا می‌برد.

فتاحی تأکید کرد: به نظر من اگر این بچه‌های خلبان ایرانی نبودند، هیچکس در هیچ جای دنیا چنین کاری نمی‌کرد که بنشیند روی فضایی که یک عالمه جمعیت آنجاست. اگر ملخ هلی‌کوپتر به کسی می‌خورد چیزی ازش باقی نمی‌ماند، در این‌ شرایط پیکر را با همان تابوت شکسته منتقل می‌کنند. در این فضا یک نفر هم آویزان به هلی‌کوپتر است که موقع رفتن با هلی‌کوپتر می‌رود.آقای ناطق نوری بعداً تعریف می‌کرد که تا رسیدیم، هلی‌کوپتر نشست من با کمربند افتادم دنبال آن فردی که آویزان هلی‌کوپتر بود.

ایده پخش کردن جمعیت با چهار تابوت نمادین

وی درباره ایده پایانی عملیات خاکسپاری بیان کرد: باتوجه به هجوم جمعیت و عدم امکان تشییع و خاکسپاری، آقای ساعتچی (فرمانده یگان هوایی وقت کمیته) یک ایده به ذهنش می‌رسد که چهار هلی‌کوپتر دور تا دور محوطه بنشینند و چهار تابوت بیرون بدهند تا مردم بروند سمت آنها و ما سریع یک هلی‌کوپتر را که پیکر اصلی در آن است ببریم کنار محل خاکسپاری. 

این کارگردان خاطرنشان کرد: پس از انتقال پیکر امام راحل به جماران در بهشت زهرا اعلام می‌شود که مراسم تشییع روز دیگری خواهد بود و مردم به خانه‌ها و حسینیه‌هایشان بروند و مراسم‌های خودشان را بگیرند، ولی با این وجود هم خیلی جمعیت خالی نمی‌شود. به قول خودمان گول نمی‌خورند. البته که جمعیت کمتر می‌شود، ولی هنوز مردم هستند. 

فتاحی یادآور شد: همان روز بعدازظهر عملیات را انجام می‌دهند. چهار هلی‌کوپتر می‌آیند می‌نشینند. اول آقای آیت‌الله هاشمی رفسنجانی می‌آید می‌نشیند (تا مردم توجهشان به ایشان جلب شود)، بعد هلی‌کوپتری که حاج احمد آقا در آن است می‌نشیند، و بعد آخرین هلی‌کوپتر که پیکر امام در آن است می‌آید کنار قبر. یک بار یا دو بار هلی‌کوپتر بلند می‌شود و می‌نشیند تا نزدیک‌ترین جای ممکن به محل تدفین و سریع ماجرا را تمام می‌کنند. البته که راه دیگری نداشتند. به نظر من هنوز هم بهترین ایده‌ای که می‌توانسته به ذهنشان برسد، همین بود.

وضعیت خانواده امام و حاضران در هلی‌کوپتر

فتاحی درباره خانواده امام در روز تشییع هم گفت: حاج احمد آقا در همان پارکینگ بیهقی(مصلی تهران) حالشان بد می‌شود. بعدازظهر آن روز که دفن پیکر انجام می‌شود، خانواده امام با هلی‌کوپتر می‌روند یک نظارتی می‌کنند، نه اینکه بروند بنشینند آنجا. پاسدارها هم تا شب آنجا ماندند. البته آقای ساعتچی تعریف می‌کنند که با کاپیتان محمدی، خانواده حضرت امام را بعدازظهر به محل دفن می‌برند تا زیارتی بکنند و برگردند.

این مستندساز با اشاره به اینکه فیلم «تشییع بزرگ» را شش، هفت سال پیش ساخته و هر سال از شبکه‌ها پخش مختلف می‌شود، اظهار کرد: ما خیلی سراغ این اتفاق بزرگ نرفتیم. من از نگاه خلبان‌ها به آن پرداختم، می‌شود از نگاه خبرنگارها، بچه‌های کمیته، بچه‌های سپاه به این موضوع پرداخت. این موضوعات جانبی مغفول مانده است. بالاخره بزرگترین تجمع با موضوع تشییع پیکر یک شخص در کل تاریخ است و می‌شود از زوایای مختلف به آن پرداخت.

برای مراسم تشییع رهبرشهید چه کنیم؟

وی گفت: امروز به لحاظ امکانات جلوتر از آن موقع هستیم. یک تفاوت‌هایی هم دارد. بالاخره زیرساخت آن موقع با الان متفاوت است. همین مصلی برای تشییع حضرت آقا قابلیت خیلی بهتری دارد. بالاخره امکاناتش هست. الان شما هر مسیری که بخواهید می‌توانید انتخاب کنید، می‌توانید برایش امکانات در نظر بگیرید. 

وی افزود: جمعیتی که دارد برای تشییع می‌آید نیاز به یک سری امکانات رفاهی اولیه دارد، قابل مقایسه با آن موقع نیست. از یک طرفی هم خیلی ما شبیه بعضی از کشورها و نمی‌توانیم مراسم‌هایمان را برگزار کنیم.بالاخره ما روضه داریم، اشک داریم، سینه‌زنی داریم. عزاداری خاص خودمان را داریم. یک ذره سبکش فرق می‌کند. ولی می‌شود کنترلش کرد. یعنی قطعاً احتمالاً تدابیری هم اندیشیده‌اند.

فتاحی در عین حال بر لزوم تشکیل یک قرارگاه رسانه‌ای از هم اکنون برای پوشش حداکثری و منسجم چنین مراسمی تأکید کرد.

مصطفی فتاحی در پایان این مصاحبه از شهادت پدرش (خلبان فتاحی) در سال ۱۳۹۷ در یک سانحه پروازی در عملیات امدادی خلیج فارس یاد کرد و گفت: ایشان بعد از بازنشستگی همچنان در گروه امداد پروازی مشغول بودند که در یک ماموریت برای نجات یک‌ بیمار قلبی اقدام به پرواز می‌کنند که به دلیل شرایط طوفانی هلی‌کوپتر به محض بلند شدن از باند پرواز واژگون می‌شود و پدرم به شهادت می‌رسند. البته به شرایط جوی آگاه بودند اما ظاهرا بیمار در شرایط اضطراری بوده و ترجیح می‌دهند برای نجات، شانس خودشان را امتحان کنند.

 

انتهای پیام