محرم که از راه میرسد، چهارمحال و بختیاری رنگ دیگری به خود میگیرد، گویی زمان برای لحظاتی در کوچه پس کوچههای شهرها و روستاهای این سرزمین کوهستانی آرامتر حرکت میکند تا مردمانش بار دیگر عهد دیرینه خود با کربلا را تازه کنند، در این دیار، محرم تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه بخشی جداییناپذیر از هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی مردمی است که قرنها عشق به امام حسین (ع) را در قالب آیینها و سنتهای ماندگار به نسلهای بعد سپردهاند.
چهارمحال و بختیاری، به عنوان استانی با تنوع قومیتی و فرهنگی و زیست مشترک سه قوم فارس، ترک و بختیاری، در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی به نمادی باشکوه از وحدت و همدلی تبدیل میشود، جایی که تفاوت زبانها، گویشها و آداب محلی، نهتنها مرزی میان مردم ایجاد نمیکند، بلکه در سایه نام و یاد سیدالشهدا (ع) به نقطهای مشترک برای همدلی، همبستگی و ارادت بدل میشود.
در این روزها، از نخستین ساعات صبح تا پاسی از شب، صدای نوحهها و مرثیههای سوزناک در سراسر استان طنینانداز میشود، بیرقهای سیاه بر سر در خانهها و مساجد نصب میشوند، هیئتهای عزاداری در خیابانها به حرکت درمیآیند و مردم، فارغ از هر جایگاه اجتماعی، دوشادوش یکدیگر در مراسم سوگواری شرکت میکنند. از روستاهای دورافتاده تا قلب شهرهای استان، هر منطقه با حفظ سنتهای خاص خود، روایت متفاوتی از عشق و دلدادگی به امام حسین (ع) را به نمایش میگذارد.
آیینهای نذری، علمگردانی، تعزیهخوانی، سینهزنی و زنجیرزنی، پخت غذاهای سنتی و حضور پررنگ خانوادهها در مراسم عزاداری، تنها بخشی از جلوههای فرهنگی و مذهبی این ایام به شمار میروند، آیینهایی که در گذر زمان نه تنها کمرنگ نشدهاند، بلکه به میراثی ارزشمند و هویتساز برای مردمان این دیار تبدیل شدهاند.
محرم در چهارمحال و بختیاری، روایت پیوند عمیق فرهنگ و اعتقاد است، روایتی که نشان میدهد چگونه سه قوم فارس، ترک و بختیاری با وجود تفاوتهای فرهنگی، زیر یک پرچم و با یک هدف مشترک گرد هم میآیند و عشق به سالار شهیدان را به زبان وحدت ترجمه میکنند، این آیینهای کهن، امروز فراتر از یک مراسم مذهبی، سرمایهای فرهنگی و اجتماعی محسوب میشوند که ضمن حفظ اصالتهای بومی، پیام ایثار، آزادگی و همدلی را به نسلهای آینده منتقل میکنند.
در روزهایی که محرم بر این سرزمین سایه میافکند، چهارمحال و بختیاری به موزهای زنده از فرهنگ عاشورایی تبدیل میشود، سرزمینی که در آن، صدای «یا حسین (ع)» نهتنها از حنجره عزاداران، بلکه از عمق تاریخ، فرهنگ و هویت مردمانش به گوش میرسد و همچنان زنده و ماندگار، نسل به نسل ادامه پیدا میکند.
آیینهای مذهبی در چهارمحال و بختیاری با ماه محرم پیوند دارد
عباس قنبری عدیوی، رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه چهارمحال و بختیاری در گفتوگو با ایسنا در خصوص آیینهای عزاداری در این استان، اظهار کرد: یکی از سنتهای بسیار ماندگار و تاریخی در این استان، برگزاری آیینها، مراسم و آداب و رسومی است که با ماه محرم پیوند خورده است.
وی افزود: چهارمحال و بختیاری به سبب آنکه تمامی مردمانش شیعه مذهب هستند، جایگاه ویژهای در آیینهای مذهبی دارد، حتی این باور نیز وجود دارد که امام رضا(ع) در مسیر حرکت از مدینه به توس از این منطقه عبور کردهاند و وجود امامزادهها، قدمگاهها و مراکز مذهبی متعدد در استان، نشان دهنده این باور است، در حوزه ایرانشناسی و ایرانپژوهی مذهبی نیز اعتقاد بر این است که مردمان این منطقه از آیین زرتشتی به تشیع گرایش پیدا کردند.
قنبری عدیوی با اشاره به برگزاری آیینهای محرم در چهارمحال و بختیاری و پیوند عمیق این آیینها با مردم این استان،گفت: یکی از دلایل این امر ولایتپذیری و ولایتدوستی عمیقی است که در میان مردم این استان ریشه دارد، محرم در این استان بهعنوان یک سنت مذهبی و یک سنت عمیق فرهنگی در تمام ایران فرهنگی و تاریخی شناخته میشود.
وی ادامه داد: مردم چهارمحال و بختیاری پیش از آغاز ماه محرم، خود را برای این ماه پرمعنا و باعظمت آماده میکنند، افرادی که در آیینهای علمگردانی، سنجزنی، زنجیرزنی و سینهزنی حضور دارند، از شب نخست محرم علمها را در کوچهها و گذرگاهها برافراشته میکنند و وسایل تعزیه و دستههای عزاداری را در تکایا، مساجد و امامزادهها آماده میسازند، همچنین در مناطق مختلف استان، برای هر روز محرم تعزیهای متناسب با همان روز اجرا میشود، برای مثال تعزیه حضرت قاسم(ع)، حضرت رقیه(س)، حضرت ابوالفضل(ع) در تاسوعا و تعزیه امام حسین(ع) در عاشورا برگزار میشود.
وی گفت: در این ایام بر سردر کوچهها و محلهها علم و پارچههای سیاه و چهل قرآن نصب میشود و مجالس عزاداری، سخنرانیها و مراسم سوگواری در سایه این چهل قرآنها برگزار میشود و این موضوع پیوند آیینهای محرم با قرآن کریم را به نمایش میگذارد.
رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه چهارمحال و بختیاری افزود: بسیاری از مردم استان نام فرزندان خود را از نامهای شهدای کربلا و شخصیتهای واقعه عاشورا انتخاب میکنند، نامهایی مانند حسین، ابوالفضل، امیرحسین، قاسم، زینب و رقیه در میان دختران و پسران استان بسیار رایج است، همین موضوع سبب میشود خانوادهها در ایام محرم و صفر فرزندان خود را با لباس مشکی در هیئتها و مراسم عزاداری حاضر کنند، مکانهایی که با پارچههای منقش به شعر محتشم کاشانی در محرم و صفر رنگ عاشورایی میگیرند.
وی ادامه داد: خانوادههایی که پس از سالها انتظار برای فرزنددار شدن، با توسل به امام حسین(ع) و نذر کردن صاحب فرزند شدهاند و از همین رو فرزندان خود را نذر امام حسین(ع) میدانند و از کودکی آنان را در آیینهای عزاداری شرکت میدهند، سنتی که نسل به نسل منتقل شده است، بسیاری از مداحان و ذاکران اباعبدالله، نذر محرم دارند و تمام مراسم عاشورا و تاسوعا یا دیگر مجالس را داوطلبانه و افتخاری انجام می دهند.
قنبری عدیوی گفت: دادن ولیمه و نذریهایی مانند شله زرد، آش، کاکولی( نوعی نان محلی) و دیگر خوراکیها با آشامیدنیها که در فرهنگ مردم چهارمحال و بختیاری رواج دارد، بخشی از آیینهای نذری ماه محرم به شمار میرود، مردم نیز این نذریها را برای تبرک، سلامتی و ابراز ارادت به اهل بیت(ع) در مجالس روضه خوانی و نشستهای زنانه یا مردانه مصرف میکنند.
وی با اشاره به اینکه امروزه ایستگاههای مختلفی برای عزاداری محرم به شیوههای نوین برپا میشود، گفت: همچنین در هر روستا، شهر و مناطق عشایری چهارمحال و بختیاری، عزاداری محرم به شیوهها و سنتهای خاص آن منطقه همراه با سینهزنی اجرا میشود.
رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه چهارمحال و بختیاری بیان کرد: از دیگر آیینهای شاخص محرم در استان میتوان به آیین فروبردن علم در گرداب بن اشاره کرد که یادآور تشنگی امام حسین(ع) و یاران ایشان است، همچنین آیین خیمهسوزان در شهر طاقانک نیز برگزار میشود و در بسیاری از مناطق استان نیز تعزیههای مخصوص به آن منطقه اجرا میشود. پردهخوانی و مصیبتخوانی همراه با بیان رشادتها و مظلومیتهای خاندان امام حسین(ع) نیز اجرا میشود.
وی ادامه داد: در بسیاری از روستاها و شهرستانهای دوازدهگانه استان، مراسمی همچون تعزیهخوانی، مجالس سخنرانی، نذری دادن، سینهزنی و زنجیرزنی تا روزهای تاسوعا و عاشورا و حتی تا اربعین حسینی ادامه دارد که بیانگر اعتقاد عمیق مردم استان به فرهنگ عاشورا است.
قنبری عدیوی گفت: از گذشتههای دور نیز بسیاری از شخصیتهای برجسته استان نذر داشتهاند در عتبات عالیات به خاک سپرده شوند، عمان سامانی، شاعر نامدار این استان در عتبات به خاک سپرده شده است، همچنین برخی بزرگان و عاشقان اهل بیت(ع) مسیر کربلا را به صورت پیاده طی میکردند.
وی افزود: امروزه نیز بسیاری از مردم استان هر ساله در پیادهروی اربعین شرکت میکنند و این حضور را بخشی از ارادت خود به اهل بیت(ع) میدانند، همچنین نام تیپ سپاه پاسداران چهارمحال و بختیاری برگرفته از نام مبارک حضرت قمر بنی هاشم (ع) است، علاوه بر این، بسیاری از خیابانها، میدانها، محلهها، مدارس و مراکز مختلف استان به نام امام حسین(ع)، حضرت قمر بنیهاشم(ع)، حضرت زینب(س) و حضرت رقیه(س) نامگذاری شدهاند.
وی خاطرنشان کرد: آیینهای عزاداری امام حسین(ع) و یاران باوفایش در استان تا پایان ماه صفر و رحلت پیامبر اکرم(ص) و شهادت امام رضا(ع) در پایان صفر ادامه دارد و مردم تا این ایام لباس عزا بر تن دارند، در این دو ماه هیچ برنامهای که با حرمت و جایگاه اهل بیت(ع) منافات داشته باشد برگزار نمیشود و این آموزهها به صورت نسل به نسل انتقال پیدا میکند.
قنبری عدیوی تصریح کرد: بسیاری از شهدای استان نیز در وصیتنامههای خود از نهضت عاشورا و امام حسین(ع) یاد کردهاند، همچنین شاعرانی همچون عمان سامانی، دهقان سامانی، داراب افسر بختیاری، داراب رئیسی، ملازلفعلی کرانی، اصف قهفرخی و بسیاری دیگر آثار ارزنده ای در حوزه ادبیات عاشورایی خلق کردهاند.
قنبری در پایان گفت: در گونههای نوین فرهنگ مردم مانند ماشین نوشتهها، پارچهنوشتهها و دیوارنویسیها نیز از فرهنگ و هنر عاشورایی استفاده میشود.
آئینهای محرم در چهارمحال و بختیاری
فریده احمدی، کارشناس ثبت میراث فرهنگی ناملموس و طبیعی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی چهارمحال و بختیاری در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: آیینهای خیمهسوزان طاقانک، تعزیه در روستای چلیچه، فرو بردن علم در قدمگاه گرداب بن، آیین گلزنی در شهر بن، آیین آقاسلام در شهر بن، آیین چاقچاقو در شهر سامان، هنر اجرایی تعزیه حضرت قاسم(ع) در طاقانک، سنت ختم قرآن و اطعام حسینی در روستای شوراب صغیر بر پایه وقفنامه کدخدا میرزا محمد زمانی، مراسم عربها در مرغملک و مراسم سینهزنی کیچه در شهرستان فارسان از جمله آیینهای محرمی استان هستند که به ثبت ملی رسیدهاند.
وی در خصوص اجرای آیین سینهزنی کیچه در فارسان بیان کرد: در این آیین، عزاداران با پوشیدن لباس محلی بختیاری شامل دامن مشکی، دبیت بختیاری، گیوه و دیگر پوششهای سنتی، در دو صف موازی همانند یک کوچه در مقابل یکدیگر قرار میگیرند و با نوحهخوانی به سینهزنی میپردازند، در این آیین تمامی اقشار جامعه حضور پیدا میکنند.
احمدی با اشاره به سنت ختم قرآن در روستای شوراب صغیر، گفت: این سنت به فردی به نام میرزا محمد زمانی برمیگردد، وی از سال ۱۲۹۹ هجری شمسی، با توجه به حضور عزاداران از روستاهای همجوار در مراسم عاشورا، تصمیم گرفت غذایی برای پذیرایی از عزاداران حسینی تهیه کند، برای تأمین هزینههای این نذر، یک باغ وقف شد و وقفنامه آن نیز همچنان موجود است، در این وقفنامه قید شده درآمد حاصل از این زمین باید صرف عزاداران حسینی شود، این نذر و سنت مذهبی نسل به نسل ادامه یافته و بر اساس وقفنامه مقرر شده که این آیین تا زمان ظهور امام زمان(عج) استمرار داشته باشد.
کارشناس ثبت میراث فرهنگی ناملموس و طبیعی ادارهکل میراث فرهنگی چهارمحال و بختیاری در خصوص مراسم آئینی عربها در روستای مرغملک ، گفت: در تعداد افرادی که این آئین را اجرای میکنند بین ۵۰ یا ۶۰ نفر هستند، این افراد با پوشیدن لباس عربی و مدیحه سرایی مداحان در غم ماتم سرور و سالار شهیدان در سطح خیابانهای روستا با برپایی دسته جات عزاداری میکنند.
وی یادآور شد: لباس عربی مورد استفاده در مراسم عربهای روستای مرغملک شامل یک دشداشه عربی سفید رنگ و چفیه و ... است و در سالهای اخیر رواج پیدا کرده و در قدیم فقط سرگروه این عزادارن این لباس را به تن داشت و بقیه گروه از چوقا که پوشش سنتی منطقه استفاده می کردند، در حال حاضر نیز بعضی از افراد این گروه هنوز همان پوشش سنتی را دارند، برای این مراسم چند پیکر را به عنوان شهدای کربلا بر روی تخته چوبی با لباس های جنگی قدیمی و بدون سر آماده کرده و به همراه دستهجات سینهزنی و زنجیرزنی در کوچهها و خیابانهای روستا به عزاداری میپردازند و در حین مراسم نفراتی وظیفه حمل این پیکرها را بر روی دستها را دارند و چند نفر هم در جلوی آنها با در دست داشتن بیل و کلنگ نقش کندن قبر را اجرا میکنند، افرادی نیز نقش ماموران حکومتی ابن زیاد، با لباسهای متفاوت جنگی و قرمز رنگ را دارند، سایر اعضای گروه به صورت دو صف منظم و موازی روبه روی هم به عزاداری مشغول هستند، همچنین یک نفر به عنوان سردسته و مداح با لباس عربی رنگی و با کیفیت بالاتر و کاملتر و با در دست داشتن ماکت سر بریده شده در وسط قرار گرفته و نوحه سرایی میکند، در این بین گهگاهی به صورت دایره وار میایستند و به صورت چرخشی به نوحه سرایی و عزاداری خود ادامه می دهند، پیکرها را بر زمین می گذارند و گروهی که نقش کندن قبر را بر عهده دارند به صورت نمادین شروع به کندن زمین میکنند و گروهی که نقش ماموران حکومتی ابن زیاد را دارند در این صحنه حضور پیدا میکنند و از ادامه کار ( قبر کندن و تدفین) ممانعت میکنند.
انتهای پیام
