میر مهرداد میرسنجری در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: این پدیده تنها به گسترش بیابانها محدود نمیشود، بلکه شامل کاهش توان تولیدی خاک، افت پوشش گیاهی، فرسایش خاک، کاهش منابع آب و در نهایت کاهش کیفیت زندگی جوامع محلی است.
میرسنجری با اشاره به اینکه بر اساس تعریف کنوانسیون مقابله با بیابانزایی سازمان ملل متحد، بیابانزایی به تخریب سرزمین در مناطق خشک، نیمهخشک و خشک نیمهمرطوب در نتیجه عوامل مختلف از جمله تغییرات اقلیمی و فعالیتهای انسانی گفته میشود، تصریح کرد: بیابانزایی تنها یک پدیده طبیعی نیست، بلکه محصول تعامل پیچیده عوامل طبیعی و انسانی است. بیابانزایی در ایران تحت تأثیر مجموعهای از عوامل طبیعی و مدیریتی قرار دارد.
میرسنجری یکی از دلایل بیابانزایی را کاهش بارندگی و خشکسالیهای مکرر دانست و گفت: ایران طی دهههای اخیر با کاهش میانگین بارندگی و افزایش فراوانی و شدت خشکسالیها روبهرو بوده است. تداوم خشکسالی موجب کاهش رطوبت خاک، از بین رفتن پوشش گیاهی و افزایش فرسایش بادی و آبی میشود. بسیاری از مناطق کشور که در گذشته دارای پوشش گیاهی مناسب بودند، امروزه در معرض تخریب قرار گرفتهاند.
وی اظهار کرد: ایران به دلیل قرار گرفتن در کمربند خشک جهان، محدودیت منابع آب، نوسانات اقلیمی و فشارهای انسانی، از جمله کشورهایی است که با روند فزاینده تخریب سرزمین و بیابانزایی مواجه است.
عوامل انسانی بیابانزایی
وی برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی را یکی از عوامل انسانی بیابانزایی در ایران دانست و گفت: بهرهبرداری بیش از ظرفیت از آبخوانها، حفر گسترده چاههای عمیق و نیمهعمیق باعث افت شدید سطح آب زیرزمینی شده و در بسیاری از مناطق فرونشست زمین، خشک شدن چشمهها و کاهش پوشش گیاهی را به دنبال داشته است.
او با اشاره به اینکه بخش قابل توجهی از مراتع کشور تحت فشار چرای بیش از ظرفیت قرار دارد، تصریح کرد: ورود دام بیش از توان اکولوژیک مرتع باعث نابودی گیاهان، فشردگی خاک و افزایش فرسایش میشود. در نتیجه توان بازسازی طبیعی مراتع کاهش یافته و روند بیابانزایی تسریع میشود. تبدیل مراتع و اراضی طبیعی به زمینهای کشاورزی، صنعتی و مسکونی یکی دیگر از عوامل مهم تخریب سرزمین است. در بسیاری از مناطق، توسعه ناپایدار و بدون توجه به ظرفیت محیطی باعث از بین رفتن پوشش گیاهی و افزایش آسیبپذیری زمین شده است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه ملایر استفاده نادرست از منابع آب، شخم نامناسب، کشت محصولات پرمصرف در مناطق کمآب و عدم رعایت اصول حفاظت خاک در کاربری کشاورزی را از عوامل تشدید فرآیند بیابانزایی عنوان کرد و گفت: ایران از نظر میزان فرسایش خاک در شمار کشورهای دارای نرخ بالای فرسایش قرار دارد. فرسایش آبی در مناطق کوهستانی و فرسایش بادی در مناطق خشک موجب از دست رفتن لایه حاصلخیز خاک و کاهش توان تولیدی زمین میشود.
افت شدید سطح آب در دشتهای همدان، کبودرآهنگ، رزن و فامنین
میرسنجری با بیان اینکه استان همدان به دلیل موقعیت کوهستانی خود معمولاً در ذهن برخی از افراد به عنوان منطقهای نسبتاً برخوردار از منابع طبیعی شناخته میشود، اما این استان نیز در سالهای اخیر با نشانههای نگرانکننده تخریب سرزمین مواجه شده است، تصریح کرد: کاهش بارندگی، افت شدید سطح آبهای زیرزمینی، خشک شدن چشمهها، کاهش دبی قنوات و فشار فزاینده بر منابع آب کشاورزی از مهمترین چالشهای محیطزیستی استان محسوب میشوند. دشتهای همدان، کبودرآهنگ، رزن و فامنین در سالهای اخیر با افت قابل توجه سطح آب زیرزمینی مواجه بودهاند.
وی ادامه داد: گسترش کشاورزی مبتنی بر برداشت بیش از حد آب، بهویژه در برخی محصولات آببر، موجب فشار مضاعف بر منابع طبیعی استان شده، علاوه بر این، چرای بیرویه در مراتع و کاهش پوشش گیاهی در برخی مناطق باعث افزایش خطر فرسایش خاک شده است. پدیده گردوغبار نیز در سالهای اخیر به یکی از مشکلات محیطزیستی استان تبدیل شده که بخشی از این گرد وغبار منشأ خارجی دارد، اما بخشی دیگر نتیجه تخریب پوشش گیاهی و خشکی اراضی در مناطق داخلی کشور است. تداوم این روند میتواند امنیت غذایی، سلامت عمومی و توسعه پایدار استان را با چالشهای جدی مواجه کند.
اثر تغییر اقلیم بر بیابانزایی
میرسنجری به نقش تغییر اقلیم در بیابانزایی نیز پرداخت و گفت: تغییر اقلیم امروزه به عنوان یکی از مهمترین عوامل تشدیدکننده بیابانزایی شناخته میشود. افزایش غلظت گازهای گلخانهای در جو زمین باعث افزایش دمای متوسط کره زمین و تغییر الگوهای بارندگی شده است. در ایران، تغییر اقلیم خود را از طریق افزایش میانگین دما، افزایش تعداد روزهای گرم سال، کاهش بارش برف در ارتفاعات، تغییر زمان و الگوی بارندگی، کاهش بارش برف در ارتفاعات، تغییر زمان و الگوی بارندگی، افزایش وقوع خشکسالیهای طولانی و افزایش تبخیر و تعرق نشان میدهد. این شرایط موجب کاهش منابع آب در دسترس و افزایش فشار بر اکوسیستمهای طبیعی میشود.
وی ادامه داد: به اعتقاد بسیاری از پژوهشگران، تغییر اقلیم به تنهایی عامل بیابانزایی نیست، اما میتواند اثر عوامل انسانی را چند برابر کند. هنگامی که مدیریت نادرست منابع آب و خاک با شرایط اقلیمی نامساعد همراه شود، روند تخریب سرزمین با سرعت بیشتری پیش میرود. در استان همدان نیز افزایش دما و کاهش بارندگیهای مؤثر طی سالهای اخیر سبب کاهش ذخایر آب زیرزمینی، افت تولیدات کشاورزی و افزایش آسیبپذیری اکوسیستمهای طبیعی شده است. این موضوع ضرورت سازگاری با تغییر اقلیم را بیش از گذشته آشکار میکند.
مقابله با بیابانزایی نیازمند رویکردی جامع و چندبخشی
عضو هیئت علمی دانشگاه ملایر با تأکید بر اینکه مقابله با بیابانزایی نیازمند رویکردی جامع و چندبخشی است، گفت: مدیریت پایدار منابع آب از طریق اصلاح الگوی مصرف آب، افزایش بهرهوری آبیاری، توسعه سامانههای نوین آبیاری و جلوگیری از برداشت غیرمجاز آب زیرزمینی از مهمترین اقدامات در مقابله با بیابانزایی است. همچنین احیای پوشش گیاهی با کاشت گونههای بومی مقاوم به خشکی، توسعه جنگلکاری و مرتعکاری، حفاظت از رویشگاههای طبیعی و جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی نقش مهمی در کنترل فرسایش و تثبیت خاک دارد.
میرسنجری مدیریت اصولی مراتع، حفاظت خاک، اصلاح الگوی کشت، سازگاری با تغییر اقلیم و توسعه آموزش و مشارکت مردمی را از دیگر راهکارهای مقابله با بیابانزایی مطرح کرد و گفت: تجربه جهانی نشان داده است که موفقیت برنامههای بیابانزدایی بدون مشارکت مردم محلی امکانپذیر نیست. آموزش کشاورزان، دامداران و جوامع محلی باید در اولویت قرار گیرد.
وی ضمن اشاره به اینکه استان همدان از سابقه غنی تاریخی، فرهنگی، کشاورزی و منابع طبیعی ارزشمند برخوردار است، تأکید کرد: تنها با اتخاذ رویکرد توسعه ایران گرایانه پایدار و مشارکت همه ذینفعان و به ویژه بهرهگیری از دانش بومی هزاران ساله جوامع محلی میتوان از تشدید بیابانزایی جلوگیری کرد و زمینه حفظ منابع طبیعی برای نسلهای آینده را فراهم ساخت.
به گزارش ایسنا، استان همدان دارای ۱۰۴ هزار هکتار اراضی بیابانی بوده که بر اساس مطالعات انجام شده از این میزان اراضی حدود ۲۶ هزار هکتار آن جز اراضی بیابانی ملی است.
انتهای پیام
