به گزارش ایسنا، چند روز مانده به آغاز محرم، شهرها و روستاهای ایران سیاه‌پوش می‌شوند و تکایا، حسینیه‌ها و هیئت‌های عزاداری برای برگزاری مراسم آماده می‌شوند. امروز نورافکن‌ها و چراغ‌های برقی، روشنایی مجالس سوگواری را تأمین می‌کنند، اما تا پیش از ورود برق، شب‌های محرم با نور مشعل‌ها، چراغ‌های نفتی، فانوس‌ها، شمعدان‌ها و چلچراغ‌های فلزی روشن می‌شد؛ اشیائی که افزون بر کارکرد روشنایی، بخشی از هنر و صنایع دستی ایران را به نمایش می‌گذاشت.

در ایران قدیم، روشنایی تنها یک نیاز کاربردی نبود. نور شمع‌ها و مشعل‌ها بخشی از فضای معنوی مراسم را شکل می‌داد و انعکاس آن بر کتیبه‌ها، علم‌ها و پارچه‌های سیاه، جلوه‌ای ویژه به مجالس عزاداری می‌بخشید. از همین رو، چراغ‌ها و ابزار روشنایی به تدریج جایگاهی فراتر از یک وسیله ساده پیدا کردند و به بخشی از فرهنگ مادی آیین‌های محرم تبدیل شدند.

با رونق تکایا و حسینیه‌ها، به‌ویژه در دوره قاجار، استفاده از انواع چراغ‌ها و چلچراغ‌های فلزی نیز گسترش یافت. تکیه دولت تهران که یکی از مهم‌ترین مراکز برگزاری تعزیه و مراسم سوگواری به شمار می‌رفت، با پارچه‌های سیاه، آذین‌بندی‌ها و چراغ‌های فراوان شناخته می‌شد. در سفرنامه‌ها و گزارش‌های تاریخی نیز بارها به شکوه این مراسم و روشنایی گسترده آن اشاره شده است.

در بسیاری از تکیه‌ها، چراغ‌های نفتی و شمعدان‌های چندشاخه فضای مراسم را روشن می‌کردند و چلچراغ‌های آویخته از سقف، بخشی از تزئینات مجالس بودند. انعکاس نور شمع‌ها بر فلزات صیقلی، حال و هوایی خاص به شب‌های محرم می‌بخشید؛ فضایی که امروز تنها در برخی تکایای تاریخی می‌توان نشانه‌هایی از آن را مشاهده کرد.

بخش مهمی از چراغ‌ها، شمعدان‌ها و چلچراغ‌های مورد استفاده در مراسم مذهبی، حاصل هنر استادکاران فلزکار، مسگر، برنج‌کار و قلم‌زن بود. این اشیا با استفاده از مس، برنج و گاه نقره ساخته می‌شدند و در بسیاری از موارد، با نقوش اسلیمی، گل و بوته، کتیبه‌های مذهبی و خطوط خوشنویسی تزئین می‌شدند.

برخی از شمعدان‌ها و چراغدان‌ها به اندازه‌ای ظریف و هنرمندانه ساخته می‌شدند که امروز در شمار آثار ارزشمند فلزکاری ایران قرار می‌گیرند. به همین دلیل، کارشناسان میراث فرهنگی، این اشیا را تنها ابزار روشنایی نمی‌دانند، بلکه آن‌ها را نمونه‌ای از پیوند صنایع دستی با آیین‌های مذهبی به شمار می‌آورند.

وقف چراغ، شمعدان و چلچراغ یکی از سنت‌های رایج در میان دوستداران اهل بیت (ع) بود. بسیاری از خیرین و واقفان، اشیای روشنایی را برای استفاده در حسینیه‌ها، تکایا و بقاع متبرکه وقف می‌کردند و نام آنان یا تاریخ وقف روی این آثار حک می‌شد. برخی از این آثار هنوز در اماکن مذهبی و مجموعه‌های تاریخی نگهداری می‌شوند و نشان می‌دهند که تأمین روشنایی مراسم مذهبی، نوعی مشارکت در برگزاری آیین‌های سوگواری محسوب می‌شد.

چلچراغ‌ها و شمعدان‌ها تنها ابزارهایی برای روشن کردن شب‌های محرم نبودند؛ در فرهنگ ایرانی و اسلامی، نور همواره با مفاهیمی چون هدایت و معنویت پیوند داشته است. از همین رو، وقف چراغ و تأمین روشنایی تکیه‌ها و حسینیه‌ها نوعی خدمت ماندگار به شمار می‌رفت. اگرچه چلچراغ‌ها مختص محرم نبودند و در مساجد، بقاع متبرکه و خانه‌های اعیانی نیز کاربرد داشتند، اما تکایا و حسینیه‌ها از مهم‌ترین مکان‌هایی بودند که نور شمع‌ها و انعکاس آن بر بدنه فلزی چراغ‌ها، جلوه‌ای ویژه به شب‌های عزاداری می‌بخشید.

با ورود برق و تجهیزات جدید، بسیاری از مشعل‌ها، چراغ‌های نفتی و شمعدان‌های قدیمی از چرخه استفاده خارج شدند. اگرچه این تحول، برگزاری مراسم را آسان‌تر کرد، اما به تدریج بخشی از اشیای سنتی نیز به فراموشی سپرده شد.

امروز در برخی تکیه‌ها و حسینیه‌های قدیمی، همچنان می‌توان نمونه‌هایی از چراغدان‌ها، فانوس‌ها و شمعدان‌های قدیمی را مشاهده کرد و برخی هیئت‌ها نیز برای حفظ حال و هوای گذشته، از چراغ‌های سنتی در کنار تجهیزات مدرن استفاده می‌کنند.

اگرچه مشعل‌ها و چلچراغ‌های قدیمی دیگر نقش گذشته را در روشنایی مراسم محرم ندارند، اما همچنان بخشی از حافظه تاریخی عزاداری ایرانیان به شمار می‌روند. این اشیا، رد پای هنر فلزکاران، مسگران، قلم‌زنان و صنعتگرانی را بر خود دارند که هنرشان را در خدمت آیین‌های مذهبی قرار داده بودند.

امروز هنگامی که نور پروژکتورها و چراغ‌های مدرن، شب‌های محرم را روشن می‌کند، کمتر کسی به روزگاری می‌اندیشد که شعله‌های مشعل‌ها و انعکاس نور شمع‌ها بر بدنه شمعدان‌ها و چلچراغ‌های فلزی، بخشی از هویت بصری عزاداری ایرانیان را شکل می‌داد؛ میراثی کمتر دیده‌شده که در پس روشنایی شب‌های سوگواری، هنر فلزکاران و باورهای مذهبی را در هم آمیخته و امروز نیز رد پای آن در تکایا، حسینیه‌ها و مجموعه‌های تاریخی کشور باقی مانده است.

انتهای پیام