به گزارش ایسنا، آیینهای عاشورایی ایران، تنها مناسک مذهبی نیستند، بلکه بخشی از میراث فرهنگی ناملموس کشور را تشکیل میدهند؛ میراثی که در بستر باورهای دینی، مشارکت اجتماعی و دانش بومی شکل گرفته و نسل به نسل تداوم یافته است. «آیین و مراسم برپایی قارقارا» در شهرستان خلخال استان اردبیل، یکی از همین سنتهای ارزشمند است که با آغاز ماه محرم برگزار میشود و به دلیل اصالت، استمرار و جایگاه آن در فرهنگ مردم منطقه، در بهمنماه سال ۱۳۹۹ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت ملی رسید.
«قارقارا» در فرهنگ مردم خلخال، نام درختی بلند و تنومند است که به عنوان مهمترین عنصر این آیین انتخاب و برای آغاز مراسم سوگواری ماه محرم برپا میشود.
در آخرین جمعه ماه ذیالحجه یا یکی دو روز مانده به آغاز ماه محرم، مردم با تشریفاتی ویژه به محل درخت نذری میروند و پس از اجرای آیینهای مذهبی، آن را قطع میکنند. سپس درخت بر دوش دهها نفر از اهالی قرار میگیرد و در میان دستههای عزاداری و با همراهی مردم به سوی میدان یا مساجد تاریخی شهر حمل میشود. تمامی مراحل آیین، از انتخاب درخت تا انتقال و نصب آن، بر پایه سنتهایی استوار است که طی سالیان متمادی بدون گسست، در میان مردم منطقه حفظ شده است و همچنان با مشارکت مستقیم جامعه محلی اجرا میشود.
یکی از مهمترین ویژگیهای آیین قارقارا، رسم نذر درخت است؛ رسمی که جایگاه ویژهای در نظام اعتقادی و اجتماعی مردم خلخال دارد. درخت قارقارا از سوی یکی از اهالی به نیت برگزاری این آیین اهدا میشود و گاه سالها در باغ یا زمین شخصی صاحب نذر باقی میماند تا زمان مناسب برای استفاده از آن فرا برسد. در این مدت، صاحب درخت آن را همچون امانتی ارزشمند نگهداری میکند تا در موعد مقرر، درخت برای اجرای آیین قطع و به محل عزاداری منتقل شود.
تداوم این سنت، خود آیینی مستقل را شکل داده است. بر اساس رسمی که همچنان در میان مردم خلخال رواج دارد، همزمان با بریدن درخت سال جاری، فرد یا خانوادهای دیگر درخت سال آینده را به عنوان «قارقارا» نذر و معرفی میکند. به این ترتیب، چرخه برگزاری آیین هیچگاه متوقف نمیشود و مسئولیت حفظ آن از یک خانواده به خانوادهای دیگر منتقل میشود. درخت معرفیشده، تا سال بعد در باغ یا زمین صاحب نذر باقی میماند و به عنوان امانتی برای اجرای آیین سال آینده نگهداری میشود. این سنت، یکی از جلوههای کمنظیر مشارکت مردمی و انتقال مسئولیت اجتماعی در حفظ یک میراث فرهنگی ناملموس به شمار میآید.
با فرارسیدن موعد برگزاری مراسم، اهالی، معتمدان، ریشسفیدان و خادمان هیئتهای مذهبی در محل درخت گرد هم میآیند. پس از انجام آیینهای سنتی، درخت با احترام و تشریفات خاص قطع شده و با مشارکت جمعی مردم به سوی محل برگزاری مراسم حمل میشود. انتقال قارقارا، صرفاً جابهجایی یک درخت نیست، بلکه نمادی از همدلی، همکاری و انسجام اجتماعی است؛ آیینی که حضور مردم در آن، ضامن استمرار سنتی چند صد ساله است.
در روز اجرای آیین، عزاداران با نوحهخوانی، سینهزنی و ذکر مصیبت، قارقارا را همراهی میکنند و آن را در میان احترام و شور حسینی به حرکت درمیآورند یا در محل مشخصی برپا میدارند. پس از انتقال، درخت در محل تعیینشده برپا و با پارچههای مشکی، شالهای نذری و دیگر نمادهای عزاداری آذین میشود.
برپایی قارقارا، آغاز رسمی آیینهای سوگواری ماه محرم در خلخال را اعلام میکند و این درخت تا پایان ایام عزاداری به عنوان شاخصترین نماد آیینی شهر باقی میماند.
هرچند از نظر محیط زیست این آیین محل بحث است، اما از منظر میراث فرهنگی، قارقارا نمونهای شاخص از میراث ناملموسی است که تمامی عناصر آن بر پایه حضور جامعه محلی استوار است.
در این آیین، تنها یک مراسم مذهبی برگزار نمیشود، بلکه مجموعهای از دانشها، مهارتها، باورها، آداب اجتماعی و نظام مشارکت مردمی بازتولید میشود. شیوه انتخاب درخت، نذر آن، انتقال مسئولیت نگهداری به سال بعد، نحوه حمل و برپایی و مشارکت گروههای مختلف اجتماعی، همگی بخشی از دانش بومی مردم خلخال را تشکیل میدهد که طی نسلهای متوالی به صورت شفاهی منتقل شده است.
ثبت ملی آیین و مراسم برپایی قارقارا، گامی مهم در شناسایی و صیانت از یکی از شاخصترین آیینهای عاشورایی استان اردبیل بود. این ثبت، افزون بر مستندسازی و حفاظت از سنتی دیرینه، بر اهمیت نقش جوامع محلی در حفظ میراث فرهنگی ناملموس تأکید دارد؛ میراثی که همچنان با همان اصالت گذشته در خلخال زنده است و هر سال، با نذر یک درخت، زندگی دوباره مییابد.
انتهای پیام
