محمد موذنی، رئیس سابق دانشگاه شیراز، در گفتوگو با ایسنا در خصوص مفهوم «جهاد علمی» در اندیشه رهبر شهید و مؤلفههایی که آن را از فعالیتهای پژوهشی معمول متمایز میکند، اظهار کرد: برای تبیین مؤلفههای جهاد علمی، ابتدا باید به واژگان سازنده آن توجه کرد. جهاد در ادبیات رهبر شهید، به معنای تلاش مؤمنانه، خستگیناپذیر و هدفمند در میدان مواجهه با نیازهاست. بنابراین جهاد علمی صرفاً تولید مقاله یا افزایش شاخصهای کمی نیست، بلکه علمی است که مسئلهمحور، متعهد به رفع نیازهای کشور و در تراز گرهگشایی از مشکلات جامعه باشد.
وی افزود: تفاوت اصلی این رویکرد با فعالیتهای پژوهشی معمول در غایتمندی آن است. در پژوهشهای معمول، ممکن است هدف اصلی، ارتقای مرتبه علمی یا چاپ مقاله باشد، اما در جهاد علمی، هدف نهایی «حل مسئله» و ایجاد قدرت نرم و سخت برای کشور است.
موذنی در مورد چرایی تأکید ایشان بر نقش علم در ستون فقرات اقتدار کشور، گفت: رهبر شهید علم و فناوری را ستون فقرات اقتدار میدانستند، چرا که معتقد بودند پیشرفت بدون پشتوانه علمی، یا اساساً شکل نمیگیرد و یا اگر شکل بگیرد، وابسته و ناپایدار است. ایشان بر این باور بودند که اگر پیشرفت بر پایه دانش بومی و توانمندی داخلی استوار نباشد، کشور در بزنگاههای تاریخی آسیبپذیر میشود. بنابراین از دیدگاه ایشان، علم صرفاً ابزار رفاه نیست، بلکه ابزار اعتبار ملی، خودکفایی و بازدارندگی است. علمی که نتواند نیازهای اساسی کشور را حل کند، از نظر رهبر شهید نمیتواند اقتدارآفرین باشد.
کمبود بودجه پژوهشی و غلبه مدرکگرایی، مانع نقشآفرینی دانشگاههاست
رئیس سابق دانشگاه شیراز درباره موانع تبدیل دانشگاه به «کانون جهاد علمی» نیز گفت: موانع در این زمینه متعدد است، اما یکی از نخستین مشکلات، کمبود امکانات، تجهیزات و زیرساختهای آزمایشگاهی و پژوهشی است. وقتی دانشگاه از حداقل ابزارهای لازم برای انجام پژوهشهای کاربردی محروم باشد، طبیعتاً در ایفای نقش مؤثر خود با دشواری مواجه میشود.
وی افزود: ریشه بخشی از این مشکلات، به پایین بودن سهم پژوهش از بودجه سالانه کشور بازمیگردد. از سوی دیگر، افزایش بیرویه تعداد دانشگاهها و ایجاد مراکز آموزش عالی کمکیفیت نیز باعث شده اعتبارات پژوهشی به جای تمرکز بر دانشگاههای معتبر در مجموعههایی توزیع شود که بازدهی علمی بالایی ندارند.
موذنی در ادامه به موانع رویکردی اشاره کرد و گفت: در کنار مشکلات ساختاری، غلبه مدرکگرایی نیز یک چالش جدی است. در برخی موارد، برای بخشی از دانشجویان تحصیلات تکمیلی، اصل دریافت مدرک مهمتر از ایفای نقش در حل یک مسئله واقعی کشور شده است.
سد تبدیل پایاننامهها به راهحل، هم ساختاری است و هم رویکردی
وی در پاسخ به این پرسش که بزرگترین مانع تبدیل خروجیهای دانشگاه، از جمله پایاننامهها و مقالات، به راهحل مسائل کشور چیست، اظهار کرد: این مانع هم ساختاری است و هم رویکردی. از حیث ساختاری، آییننامهها و دستورالعملهای ارتقای اعضای هیئت علمی بهگونهای تنظیم نشدهاند که حل مسائل اساسی کشور را بهعنوان یک شاخص اصلی تشویق کنند.
موذنی افزود: وقتی چارچوبهای ارتقا بیشتر بر کمیت تولیدات علمی یا شاخصهای صرفاً دانشگاهی استوار باشد، طبیعی است که بخش زیادی از توان پژوهشی به سمت تولید آثاری سوق پیدا کند که شاید در رتبهبندیها مؤثر باشند، اما لزوماً کمکی به حل مشکلات واقعی کشور نکنند.
وی با اشاره به بعد رویکردی نیز گفت: تا زمانی که بخشی از اعضای هیئت علمی، پژوهش را بیشتر در قالب مقالهنویسی صرف تعریف کنند تا حل مسئله، این فاصله میان دانشگاه و نیازهای واقعی جامعه پابرجا خواهد ماند.
صنایع بزرگ باید به حمایت از دانشبنیانها ملزم شوند
موذنی در درباره ظرفیت شرکتهای دانشبنیان در استان فارس و چگونگی اتصال آنها به بدنه صنعت، گفت: شرکتهای دانشبنیان ظرفیت قابل توجهی برای تبدیل دانش به ثروت و ایجاد اشتغال دارند، اما برای اینکه این ظرفیت از سطح شعار فراتر رود، باید ارتباط آنها با صنایع بزرگ، واقعی و سازمانیافته شود.
وی پیشنهاد کرد: یکی از راهکارهای مؤثر این است که صنایع بزرگ از طریق سازوکارهای قانونی، موظف شوند تعدادی از شرکتهای دانشبنیان را تحت حمایت قرار دهند. این اقدام هم به رشد این شرکتها کمک میکند و هم زمینه استفاده صنعت از ظرفیتهای فناورانه آنها را فراهم میسازد.
اصلاح آییننامههای ارتقای اساتید، اولویت فوری برای تحقق منویات رهبر شهید است
رئیس سابق دانشگاه شیراز مهمترین اولویت برای تحقق منویات رهبر شهید در دانشگاهها را اصلاح آییننامههای ارتقای اعضای هیئت علمی دانست و گفت: اگر بخواهیم دانشگاهها به کانون حل مسائل اساسی کشور تبدیل شوند، باید قوانین بهگونهای بازتنظیم شود که ارتقای علمی استادان فقط به انتشار مقاله محدود نباشد بلکه اقدام عملی آنها در حل مسائل کشور در حوزههای مختلف نیز بهعنوان شاخصی جدی در نظر گرفته شود.
وی افزود: این به معنای نادیده گرفتن ارزش مقالات علمی نیست، بلکه به این معناست که در کنار تولید مقاله، اثرگذاری واقعی در حوزههای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و عمرانی نیز در فرآیند ارتقای اساتید لحاظ شود. هر عضو هیئت علمی با توجه به تخصص خود میتواند نقشآفرین باشد و اگر این موضوع در آییننامهها دیده شود، دانشگاهها به سمت کارآمدی واقعی حرکت خواهند کرد.
انتهای پیام
