حمدالله سجاسی قیداری در گفتوگو با ایسنا درباره وضعیت گردشگری روستایی استان اظهار کرد: با وجود اینکه گردشگری در روستاهای ییلاقی استان خراسان رضوی در وضعیت مناسبی قرار دارد، اما به صورت گسترده گردشگری در سایر روستاهای دارای ظرفیت از پراکندگی خوبی در استان برخوردار نیست.
وی با اشاره به مهمترین مانع توسعه گردشگری روستایی بیان کرد: مهمترین مانع توسعه گردشگری روستایی در خراسان رضوی را میتوان نبود مدیریت یکپارچه و برنامهریزی راهبردی مبتنی بر مزیتهای محلی دانست. اگرچه این استان از نظر تنوع اقلیمی، میراث تاریخی، جاذبههای طبیعی، فرهنگ بومی، صنایع دستی، آیینهای محلی و همجواری با شهر زیارتی مشهد از ظرفیتهای کمنظیری برخوردار است، اما این ظرفیتها به دلیل نبود نظام مدیریتی منسجم به محصول گردشگری تبدیل نشدهاند.
دانشیار گروه جغرافیا و رئیس پژوهشکده زیارت و گردشگری دانشگاه فردوسی مشهد افزود: بسیاری از روستاها دارای جاذبههای ارزشمند هستند، اما فاقد برنامه مشخص برای معرفی، حفاظت، بازاریابی و بهرهبرداری اقتصادی از این ظرفیتها هستند. به عبارت دیگر، هم مدیریت سازمانی و هم محلی تلاشهای زیادی برای شکل دهی به برند و ارتقا برند گردشگری روستاهای دارای ظرفیت انجام ندادهاند.
سجاسی قیداری ادامه داد: یکی دیگر از عوامل مهم، نگاه پروژهمحور به جای نگاه توسعهمحور است. در بسیاری از موارد، توسعه گردشگری به ساخت چند پروژه عمرانی یا ایجاد اقامتگاه بومگردی محدود شده، در حالی که گردشگری روستایی نیازمند یک زنجیره کامل شامل برنامهریزی، آموزش جامعه محلی، توسعه زیرساخت، بازاریابی، برندسازی، سرمایهگذاری و مدیریت پایدار است. نبود این زنجیره باعث شده است بسیاری از روستاها حتی پس از اجرای برخی پروژهها نیز نتوانند گردشگران را به صورت مستمر جذب کنند.
وی درباره ضعف بازاریابی مقاصد گردشگری اظهار کرد: همچنین ضعف در بازاریابی و معرفی مقاصد نیز از دیگر موانع اساسی است. بسیاری از روستاهای دارای جاذبه حتی در سطح استان نیز شناختهشده نیستند و در بستههای سفر آژانسهای گردشگری یا برنامههای تبلیغاتی جایگاهی ندارند. در شرایطی که گردشگران امروزی اطلاعات خود را از فضای مجازی، رسانههای دیجیتال و شبکههای اجتماعی کسب میکنند، نبود حضور حرفهای در این فضاها موجب ناشناخته ماندن بسیاری از مقاصد شده است.
دانشیار گروه جغرافیا و رئیس پژوهشکده زیارت و گردشگری دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نقش جامعه محلی بیان کرد: عامل مهم دیگر، مشارکت محدود جامعه محلی در فرآیند تصمیمگیری است. تجربه کشورهای موفق نشان میدهد که توسعه گردشگری روستایی زمانی پایدار خواهد بود که روستاییان خود را مالک و ذینفع اصلی این فرآیند بدانند. در بسیاری از روستاهای خراسان رضوی، مشارکت مردم بیشتر به مرحله اجرای طرحها محدود شده و در تصمیمگیری، برنامهریزی و مدیریت نقش پررنگی ندارند. این مسئله موجب کاهش انگیزه، ضعف سرمایه اجتماعی و استقبال محدود از فعالیتهای گردشگری شده است.
سجاسی قیداری تأکید کرد: بنابراین، تبدیل یک روستا به مقصد گردشگری صرفاً به داشتن جاذبه وابسته نیست، بلکه مستلزم وجود مدیریت یکپارچه، برنامهریزی علمی، مشارکت مردم، زیرساخت مناسب، بازاریابی حرفهای و حمایت مستمر نهادهای مسئول است؛ عناصری که هنوز در بسیاری از روستاهای خراسان رضوی به صورت هماهنگ شکل نگرفتهاند.
ضعف زیرساختها و بازاریابی؛ دو مانع جدی توسعه گردشگری
وی بر اهمیت زیرساختهای روستاهای استان تاکید کرد و گفت: کمبود زیرساختها یکی از مهمترین عوامل محدودکننده توسعه گردشگری روستایی در خراسان رضوی است. حتی اگر یک روستا دارای جاذبههای طبیعی یا فرهنگی ارزشمند باشد، نبود زیرساختهای اولیه میتواند تجربه گردشگر را به شدت تحت تأثیر قرار دهد و مانع تکرار سفر یا توصیه مقصد به دیگران شود. گردشگران امروزی علاوه بر مشاهده جاذبهها، انتظار دسترسی آسان، امنیت، خدمات مناسب و امکانات رفاهی قابل قبول دارند. در بسیاری از روستاها مشکلاتی مانند کیفیت پایین راههای دسترسی، نبود علائم راهنمای گردشگری، کمبود سرویسهای بهداشتی استاندارد، ضعف خدمات درمانی، محدودیت پارکینگ، اینترنت نامناسب، کمبود اقامتگاههای استاندارد و نبود مراکز اطلاعرسانی مشاهده میشود. این کمبودها نه تنها موجب کاهش رضایت گردشگران میشود، بلکه سرمایهگذاران بخش خصوصی را نیز برای ورود به این حوزه مردد میکند.
دانشیار گروه جغرافیا و رئیس پژوهشکده زیارت و گردشگری دانشگاه فردوسی مشهد افزود: اولویت نخست سرمایهگذاری باید بر زیرساختهای عمومی و دسترسی باشد. بهبود راههای ارتباطی، نصب تابلوهای راهنما، توسعه اینترنت پرسرعت، تأمین آب، برق، گاز و مدیریت پسماند از ضروریترین اقدامات است. بدون این زیرساختها، سایر سرمایهگذاریها نیز بازده مطلوبی نخواهند داشت. اولویت دوم، توسعه خدمات گردشگری شامل اقامتگاههای بومگردی استاندارد، رستورانهای محلی، مراکز عرضه صنایع دستی، مراکز اطلاعرسانی و امکانات تفریحی متناسب با ویژگیهای هر روستا است. این خدمات باید با حفظ هویت بومی طراحی شوند تا ضمن افزایش کیفیت تجربه گردشگر، اصالت فرهنگی روستا نیز حفظ شود.
سجاسی قیداری ادامه داد: اولویت سوم، سرمایهگذاری در زیرساختهای نرم است؛ یعنی آموزش نیروی انسانی، بازاریابی دیجیتال، آموزش زبانهای خارجی، ارتقای مهارتهای مهماننوازی، مدیریت کسبوکارهای گردشگری و آموزش حفاظت از محیط زیست. تجربه جهانی نشان میدهد که توسعه پایدار گردشگری تنها با ایجاد زیرساختهای فیزیکی محقق نمیشود، بلکه نیازمند سرمایهگذاری همزمان در سرمایه انسانی و اجتماعی نیز هست. بنابراین، توسعه زیرساختها باید به صورت متوازن و بر اساس نیازهای واقعی هر روستا انجام شود تا ضمن افزایش رضایت گردشگران، زمینه سرمایهگذاری بخش خصوصی و توسعه پایدار گردشگری نیز فراهم گردد.
وی درباره ضرورت همکاری دستگاهها بیان کرد: توسعه گردشگری روستایی ذاتاً یک فعالیت میانبخشی است و موفقیت آن مستلزم همکاری مؤثر میان دستگاههای اجرایی، دهیاریها، شوراهای اسلامی، بخش خصوصی، جامعه محلی و سازمانهای مردمنهاد است. هر یک از این بازیگران نقش مشخصی دارند و نبود هماهنگی میان آنها میتواند روند توسعه را با چالش مواجه کند. دستگاههای اجرایی وظیفه سیاستگذاری، برنامهریزی، ایجاد زیرساختهای عمومی، تسهیل سرمایهگذاری، حفاظت از منابع طبیعی و میراث فرهنگی، آموزش و نظارت را بر عهده دارند.
دانشیار گروه جغرافیا و رئیس پژوهشکده زیارت و گردشگری دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد: در مقابل، بخش خصوصی نقش اصلی را در سرمایهگذاری، ایجاد خدمات گردشگری، بازاریابی، نوآوری و افزایش کیفیت خدمات ایفا میکند. جامعه محلی نیز به عنوان ذینفع اصلی باید در تمامی مراحل برنامهریزی و اجرا مشارکت داشته باشد. مهمترین ضعف موجود، نبود حکمرانی یکپارچه گردشگری است. مسئولیتهای مرتبط با گردشگری میان سازمانهای مختلف توزیع شده و گاه تصمیمات آنها هماهنگ نیست. اختلاف در قوانین، طولانی بودن فرآیندهای صدور مجوز، نبود بانک اطلاعاتی مشترک، ضعف در تبادل اطلاعات و نبود برنامههای مشترک موجب شده است بسیاری از طرحهای گردشگری با تأخیر اجرا شوند یا به نتیجه مطلوب نرسند.
سجاسی قیداری ادامه داد: از سوی دیگر، ارتباط میان بخش خصوصی و دستگاههای اجرایی نیز غالباً محدود به مراحل اداری و اخذ مجوز است و همکاری بلندمدت برای توسعه مقصد کمتر مشاهده میشود. سرمایهگذاران نیز با مشکلاتی مانند پیچیدگی قوانین، نبود مشوقهای کافی، دشواری دریافت تسهیلات و ریسک بالای سرمایهگذاری روبهرو هستند. راهکار اصلی، تشکیل ساختارهای هماهنگکننده در سطح استان و شهرستان، تدوین برنامههای مشترک، کاهش بروکراسی اداری، حمایت هدفمند از سرمایهگذاران، مشارکت دادن جامعه محلی در تصمیمگیری و ایجاد نظام پایش و ارزیابی مستمر است. تنها در چنین شرایطی میتوان از ظرفیتهای بخش دولتی و خصوصی به صورت همافزا استفاده کرد.
وی با اشاره به آثار اقتصادی گردشگری روستایی گفت: گردشگری روستایی یکی از مؤثرترین ابزارهای تنوعبخشی به اقتصاد روستاها محسوب میشود. برخلاف بسیاری از فعالیتهای اقتصادی، گردشگری فرصت ایجاد اشتغال در طیف گستردهای از فعالیتها را فراهم میکند؛ از اقامتگاههای بومگردی و رستورانهای محلی گرفته تا صنایع دستی، راهنمایان گردشگری، حملونقل محلی، تولید محصولات کشاورزی، فروش سوغات و اجرای برنامههای فرهنگی. افزایش تعداد گردشگران موجب افزایش تقاضا برای کالاها و خدمات محلی میشود و درآمد حاصل از این فعالیتها به طور مستقیم و غیرمستقیم میان خانوارهای روستایی توزیع میشود.
دانشیار گروه جغرافیا و رئیس پژوهشکده زیارت و گردشگری دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه این موضوع علاوه بر افزایش درآمد، زمینه ایجاد کسبوکارهای کوچک و متوسط را نیز فراهم میکند، افزود: همچنین توسعه گردشگری میتواند ارزش افزوده محصولات کشاورزی را افزایش دهد؛ به عنوان مثال، فروش مستقیم محصولات محلی به گردشگران معمولاً سود بیشتری نسبت به فروش عمده دارد. از منظر اجتماعی، افزایش فرصتهای شغلی و درآمدی میتواند انگیزه ماندگاری جوانان در روستا را افزایش داده و روند مهاجرت به شهرها را کاهش دهد. همچنین گردشگری موجب تقویت هویت فرهنگی، احیای صنایع دستی، حفظ آیینهای محلی و افزایش سرمایه اجتماعی در جامعه روستایی میشود.
سجاسی قیداری برای تحقق این اهداف، چند اقدام را ضروری دانست و گفت: نخست، آموزش مهارتهای تخصصی در حوزه گردشگری، مدیریت کسبوکار، بازاریابی و خدمات مهماننوازی. دوم، ارائه تسهیلات مالی مناسب برای راهاندازی کسبوکارهای گردشگری. سوم، ایجاد شبکههای بازاریابی و فروش محصولات محلی. چهارم، توسعه زیرساختهای عمومی و خدماتی. پنجم، طراحی بستههای گردشگری متنوع و اتصال روستاها به مسیرهای گردشگری استان، به ویژه با بهرهگیری از ظرفیت بالای گردشگران ورودی به مشهد. در صورت اجرای این اقدامات، گردشگری میتواند به یکی از مهمترین محرکهای توسعه اقتصادی و اجتماعی روستاهای خراسان رضوی تبدیل شود و نقش قابل توجهی در تحقق توسعه پایدار ایفا کند.
گردشگری روستایی؛ محرکی برای اشتغال و ماندگاری جمعیت
وی درباره اقدامات اولویتدار اظهار کرد: اگر تنها سه اقدام فوری برای رونق گردشگری روستایی خراسان رضوی انتخاب شود، نخستین اقدام تدوین و اجرای برنامه جامع توسعه مقاصد گردشگری روستایی خواهد بود. این برنامه باید بر اساس مزیتهای نسبی هر روستا، ظرفیت محیطی، نیازهای جامعه محلی و مطالعات بازار تدوین شود و از پراکندگی پروژهها جلوگیری کند. همچنین لازم است میان تمامی دستگاههای مرتبط هماهنگی ایجاد شود و مسئولیت هر بخش به صورت شفاف مشخص گردد. دومین اقدام، سرمایهگذاری هدفمند در زیرساختهای اولویتدار و حمایت از سرمایهگذاری بخش خصوصی است. بهبود راههای دسترسی، اینترنت، خدمات رفاهی، اقامتگاههای استاندارد و ارائه تسهیلات کمبهره به کارآفرینان محلی میتواند زمینه افزایش سرمایهگذاری و ارتقای کیفیت خدمات را فراهم کند.
دانشیار گروه جغرافیا و رئیس پژوهشکده زیارت و گردشگری دانشگاه فردوسی مشهد افزود: همزمان باید فرآیندهای اداری و صدور مجوزها سادهتر و سریعتر شوند تا هزینه ورود سرمایهگذاران کاهش یابد. سومین اقدام، برندسازی و بازاریابی حرفهای گردشگری روستایی استان است. بسیاری از روستاهای ارزشمند خراسان رضوی هنوز برای گردشگران ناشناختهاند. طراحی برندهای مقصد، تولید محتوای دیجیتال، حضور فعال در شبکههای اجتماعی، همکاری با آژانسهای گردشگری، برگزاری جشنوارههای محلی، توسعه مسیرهای گردشگری موضوعی و اتصال روستاها به گردشگری زیارتی مشهد میتواند جریان گردشگران را به سمت این مناطق هدایت کند. این اقدام باید همراه با مشارکت فعال جامعه محلی باشد تا منافع اقتصادی حاصل از گردشگری به طور عادلانه در میان ساکنان روستا توزیع شود.
سجاسی قیداری تصریح کرد: بنابراین ترکیب سه اقدام حکمرانی یکپارچه و برنامهریزی علمی، توسعه زیرساخت و تسهیل سرمایهگذاری و بازاریابی و برندسازی حرفهای میتواند در کوتاهمدت و میانمدت زمینه جهش گردشگری روستایی در خراسان رضوی را فراهم کرده و آثار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پایداری برای جوامع روستایی به همراه داشته باشد.
انتهای پیام
