آگاهی از راههای انتقال، علائم، روشهای پیشگیری و اقدامات لازم برای کاهش خطر ابتلا، نقش مهمی در حفظ سلامت افراد و کنترل شیوع این بیماریها دارد.
دکتر مهدی پورمهدی بروجنی عضو هیات علمی گروه بهداشت و کنترل مواد غذایی دانشگاه شهید چمران اهواز در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: زئونوزها بیماریها و عفونتهایی هستند که به طور طبیعی بین انسان و حیوانات مهرهدار منتقل میشوند. برای مبارزه و کنترل این بیماریها، سازمانهای مختلف نظیر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت کشور، سازمان دامپزشکی و سازمان حفاظت محیط زیست نقش دارند.
وی ادامه داد: در ششم جولای ۱۸۸۵ لویی پاستور، یک پسر بچه که توسط سگ گاز گرفته شده بود را با واکسن ابداعی خود از ابتلا به هاری نجات داد. این روز به عنوان روز جهانی زئونوزها نامگذاری شده است.
عضو هیات علمی گروه بهداشت و کنترل مواد غذایی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: بیش از یکسوم مرگ و میر انسانی در کشورهای آمریکای لاتین و آمریکای جنوبی در نتیجه این گروه از بیماریها اتقاق میافتد. همچنین ۶۱ درصد عوامل عفونی بیماریزای انسان به طور مستقیم یا غیرمستقیم از حیوانات به انسان منتقل میشوند و ۸۰ درصد عوامل بیماریزا که از جنبه بیوتروریسم اهمیت دارند، منشأ حیوانی دارند.
انواع زئونوزها
پورمهدی اضافه کرد: هاری یک آنسفالیت ویروسی کشنده است که عمدتا از طریق گزش سگ و گربه هار و همچنین پنجه زدن گربه هار به انسان منتقل میشود. ویروس هاری، روزانه ۵ تا ۱۰ سانتیمتر از طریق اعصاب به مغز نزدیکتر میشود و در صورت رسیدن این ویروس به مغز، مرگ فرد قطعی است.
وی ادامه داد: بعد از گزش، آن قسمت باید به مدت ۵ تا ۱۵ دقیقه با آب و صابون خوب شسته شود و فرد در کوتاهترین زمان ممکن برای دریافت واکسن و سرم ضد هاری به مراکز درمانی مراجعه کند.
عضو هیات علمی گروه بهداشت و کنترل مواد غذایی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: در نوع دیگر، لارو مهاجر احشایی از طریق دهان به بدن انسان وارد میشود. سگها و گربههای آلوده، تخمها را از طریق مدفوع در محیط پخش میکنند. این تخمها در مدت دو هفته به فرم عفونی یعنی حاوی لارو تبدیل میشوند.
وی بیان کرد: تماس انسان با خاک، آب و سبزیجات آلوده موجب ورود تخم حاوی لارو میشود و لارو در روده آزاد و به کبد، ریه، قلب، مغز، چشم و غیره میرود و منجر به وارد شدن آسیب به آنها و تشکیل آبسه میشود.
پورمهدی اضافه کرد: نوع دیگر زئونوزها، درماتوفیتوز است که یک بیماری قارچی است و توسط درماتوفیتها ایجاد میشود. به دلیل شیوع بالاتر و تعامل نزدیک با انسان، گربهها اصلیترین راه انتقال این بیماری به انسانها هستند. در این مورد، ایجاد آلودگی نیازمند تماس آرتروسپورهای قارچ با پوست آسیبدیده است، زیرا آرتروسپورها نمیتوانند به پوست سالم نفوذ کنند اما جراحتهای جزئی پوست میتوانند برای ایجاد آلودگی کافی باشند. این قارچ میتواند موجب کچلی در بدن و سر شود.
راههای انتقال زئونوزها
وی ادامه داد: انتقال زئونوزها میتواند به صورت عمودی یعنی از نسلی به نسل دیگر باشد؛ مانند توکسوپلاسموز. انتقال این بیماریها همچنین میتواند افقی یعنی به شکل مستقیم مانند درماتوفیتوز یا غیرمستقیم از طریق غذا مانند تخم مرغ، شیر، از طریق آب مانند انتقال عامل لپتوسپروزو و از طریق بندپایان مانند انتقال عامل تب دانگ و لیشمانیوز از طریق پشه باشد.
عضو هیات علمی گروه بهداشت و کنترل مواد غذایی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: ورود عوامل زئونوز به بدن انسان به روشهای مختلف مانند گوارش، تنفس، پوست و چشم رخ میدهد و منجر به درگیری بخشهای مختلفی از بدن مانند پوست، ریه، معده، روده، کبد، قلب، مغز، رحم، چشم و استخوان میشوند.
وی تصریح کرد: به دنبال درگیری، طیف وسیعی از علائم در انسان شامل یک بیماری ملایم مانند پسیتاکوز که از پرنده به ویژه طوطی و کبوتر از طریق تنفس و پوست و به دنبال نوک زدن به انسان منتقل و عمدتا با درگیری تنفسی مشخص میشود یا بیماری مزمن مانند تب کیو که از طریق تنفس و گوارش به انسان منتقل و منجر به درگیری کبد و قلب میشود، دیده میشود.
پورمهدی اضافه کرد: همچنین در میان زئونوزها بیماریهای شدیدی دیده میشود؛ مانند طاعون که از طریق گزش موش و کک به انسان منتقل و منجر به درگیری غدد لنفی، خون و ریه میشود یا بیماری کشنده مانند هاری که به دنبال گزش حیوان هار به انسان منتقل و منجر به آنسفالیت کشنده میشود.
وی ادامه داد: با خاتمه جنگ جهانی دوم، اعتقاد بر این بود که بیماریهای عفونی به زودی ریشهکن خواهند شد و این بیماریها مربوط به گذشته هستند اما در دو دهه ابتدایی قرن ۲۱، جهان با پاندمی آنفلوآنزای خوکی و کووید-۱۹ روبهرو شد و کارشناسان بهداشتی به این باور رسیدند که بیماریهای عفونی، موضوعی مربوط به گذشته نیستند و اعتقاد اکثریت صاحبنظران بهداشتی، بر چالش دوباره بیماریهای عفونی و به شکل جدیتر و خطرناکتر قرار دارد.
عوامل مؤثر در گسترش زئونوزها
عضو هیات علمی گروه بهداشت و کنترل مواد غذایی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: در حال حاضر با توجه شرایط حساس کنونی به ویژه تروریسم بینالمللی، فقر، مهاجرت، تغییرات بومشناختی ناشی از خشکسالی، تجارت جهانی مواد غذایی با منشاء حیوانی، تمایل به نگهداری حیوانات خانگی و نقل و انتقال وسیع حیوانات وحشی و خانگی در سطح جهان، خطر گسترش زئونوزها بالا رفته است.
پورمهدی اضافه کرد: افزایش مواجهه با عوامل زئونوز به علت تغییر رژیم غذایی انسان و حیوان، افزایش تماس با مخازن موجود در حیات وحش و تسریع در زوال و از بین رفتن محیط طبیعی رخ داده است. ابتلای انسان به عوامل باکتریایی قابل انتقال از راه غذا مانند کمپیلوباکتر، اشرشیا کولای انتروهموراژیک و سالمونلا به خصوص سالمونلا انتریتیدیس و تایفی موریم به طور قابل توجهی با گسترش غذاهای صنعتی و فست فودها افزایش مییابد.
وی ادامه داد: افزایش تمایل به نگهداری حیوانات در خانه به ویژه علاقه به حیوانات اگزوتیک ممکن است منجر به ظهور عفونتهای ویروسی، باکتریایی و انگلی شود به طوری که نگهداری ایگوانا یا مار به عنوان حیوان دستآموز با بروز سالمونلوز در انسان مرتبط است.
عضو هیات علمی گروه بهداشت و کنترل مواد غذایی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: ورود دام از کشورهای همسایه به صورت قاچاق نیز میتواند با گسترش زئونوزها مرتبط باشد. فعالیتهای خارج از خانه مانند شکار کردن، ماهیگیری، مسافرت و اکوتوریسم منجر به مواجهه انسان با عوامل بیماریزا میشود.
وی بیان کرد: همچنین این فعالیتها موجب مواجهه انسان با بندپایانی میشود که ناقل باکتریهایی مانند بورلیا بورگدرفری(عامل بیماری لایم) و کوکسیلا بورنتی(عامل بیماری تب کیو) هستند.
پورمهدی گفت: از بین بردن جنگلها، ساختن سدها، قحطی و خشکسالی ممکن است موجب حرکت حیوانات وحشی به مناطق جدید و عمدتاً حومه شهرها شود بنابراین این حیوانات در تماس با انسان و حیوانات اهلی قرار میگیرند و عوامل زئونوز مانند ویروس هاری را انتقال میدهند.
وی در ادامه اضافه کرد: از سوی دیگر، تضعیف سیستم ایمنی میتواند مرتبط با مصرف بعضی از داروها و پاتوژنهای سرکوبکننده سیستم ایمنی باشد. به دنبال تضعیف سیستم ایمنی، ارگانیسمهای فرصتطلب موجب عفونت میشوند. در این باره بهترین مثال شناختهشده، ایدز است؛ در این بیماری بسیاری از باکتریها که انسان حامل آنها است تکثیر پیدا میکنند و به سطحی میرسند که موجب مرگ انسان میشوند. استفاده وسیع و نادرست از آنتیبیوتیکها در طب انسان و دام نیز در این امر نقش داشته است.
کنترل زئونوزها
عضو هیات علمی گروه بهداشت و کنترل مواد غذایی دانشگاه شهید چمران اهواز ادامه داد: کنترل زئونوزها به صورت بهداشتی و دارویی ممکن است. کنترل بهداشتی شامل کشتار یا حذف حیوانات بیمار و آلوده است. یک مثال آن کنترل سل گاوی به اثبات رسیده است. کنترل داروئی زئونوزها هم به کمک واکسنها و داروها انجام میشود که نسبت به کنترل بهداشتی در طولانیمدت پرهزینهتر است و از ریشهکنی پاتوژن در مخازن حیوانی جلوگیری می کند.
موانع کنترل زئونوزها
وی گفت: موانع کنترل زئونوزها شامل کمبود منابع مالی، عدم همکاری و اعتماد میان طبقات شغلی، در دسترس نبودن درمان برای انسان و وجود مخازن وحشی است. منابع مالی مورد نیاز برای مبارزه علیه عوامل زئونوز در تمام کشورها در دسترس نیست و تنها حمایت مالی تشکلهای بینالمللی امکان انجام برنامههای کنترلی علیه بیماریهای زئونوز را در کشورهای در حال پیشرفت میدهد.
پورمهدی اضافه کرد: ممکن است بعضی از داروها یا واکسنهایی که برای درمان پیشگیری از بیماری استفاده میشوند به دلایل مختلف نایاب شود و یا اینکه به علت گسترش یک شایعه در مورد یک دارو یا واکسن، دامداران از مصرف آن خودداری کنند. همچنین در بعضی از کشورها به علت محدود بودن منابع مالی امکان تحقیق روی زئونوزهای جدید وجود ندارد و برنامههای کنترلی، تنها متوجه زئونوزهای مرسوم است.
وی بیان کرد: همچنین نبود توافق بین مسئولان کشوری برای انتخاب روش کنترل و پیشگیری از زئونوزها نیز ممکن است در کنترل و ریشهکنی این بیماریها اختلال به وجود آورد.
عضو هیات علمی گروه بهداشت و کنترل مواد غذایی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: در نهایت، اجرای برنامههای کنترلی در سطح بینالمللی نسبت به ملی موفقیت بیشتری همراه دارد زیرا موجب کاهش هزینههای پیشگیری و کنترل میشود و از آلودگی یک کشور به وسیله کشور دیگر جلوگیری میکند. همچنین برنامههای بینالمللی نسبت به ملی امکان جذب کمکهای مالی، اجرایی و تکنیکی بهتری دارند.
انتهای پیام
