همدان نیز از این روند مستثنی نیست؛ استانی که آمارها از کاهش نرخ باروری، افزایش سهم سالمندان و تغییر الگوی فرزندآوری در آن حکایت دارد. در چنین شرایطی کارشناسان معتقدند صرفِ ارائه مشوقهای اقتصادی برای عبور از این بحران کافی نیست و مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و و سلامت باروری باید همزمان مورد توجه قرار گیرد.
ایسنا برای بررسی ابعاد مختلف این موضوع، با سه کارشناس از حوزههای بهداشت، جامعهشناسی و مطالعات دینی گفتوگو کرده تا هر یک از زاویه تخصصی خود، مهمترین دلایل کاهش فرزندآوری و راهکارهای برونرفت از این وضعیت را تشریح کنند.
نرخ باروری همدان به ۱.۳۷ فرزند رسید
رئیس گروه جوانی جمعیت معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان در گفتوگو با ایسنا با اشاره به آخرین وضعیت جمعیتی استان اظهار کرد: نرخ باروری کلی در استان همدان به ۱.۳۷ فرزند در سال ۱۴۰۴ رسیده و درصد زوجین نابارور شناساییشده ۱.۹ درصد است که ۲.۶ درصد در جمعیت روستایی و ۱.۵ درصد در جمعیت شهری است.
طیبه گروسی کهن با بیان اینکه جمعیت یکی از مهمترین سرمایههای هر جامعه محسوب میشود، افزود: اگر ساختار سنی جامعه به سمت سالمندی حرکت کند، در سالهای آینده پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی امنیتی به دنبال خواهد داشت؛ از این رو، مسئله جمعیت صرفاً یک موضوع خانوادگی نیست، بلکه آینده توسعه کشور را تحت تأثیر قرار میدهد.
وی با اشاره به آخرین آمارهای جمعیتی استان، گفت: جمعیت همدان بیش از یک میلیون و ۷۱۱ هزار نفر است که حدود دوسوم آن معادل ۶۵.۷ درصد در مناطق شهری و یکسوم معادل ۳۴.۳ درصد در مناطق روستایی سکونت دارند. همچنین جمعیت زنان ۱۰ تا ۵۴ ساله همسردار که گروه هدف برنامههای سلامت باروری محسوب میشوند، حدود ۳۳۹ هزار نفر است.
گروسی کهن با اشاره به تغییر ساختار سنی استان، ادامه داد: بررسی دادهها نشان میدهد سهم جمعیت میانسال همدان طی سالهای اخیر افزایش یافته و استان همچنان در پنجره فرصت جمعیتی قرار دارد، اما این فرصت همیشگی نیست و در صورت ادامه روند کاهش موالید، طی سالهای آینده با شتاب بیشتری وارد دوره سالمندی خواهد شد.
وی در ادامه کاهش آمار ازدواج، افزایش سن ازدواج، فاصله بیشتر میان ازدواج و تولد نخستین فرزند، افزایش فاصله بین فرزندان، گسترش تکفرزندی و بیفرزندی و همچنین رشد ناباروری را از مهمترین عوامل کاهش نرخ باروری در استان برشمرد.
افزایش جمعیت سالمندان
رئیس گروه جوانی جمعیت معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به روند سالمندی جمعیت، گفت: سهم سالمندان استان از ۸.۹ درصد در سال ۱۳۹۰ به ۱۳.۶ درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده است؛ روندی که ضرورت برنامهریزی جدی برای حفظ تعادل ساختار جمعیتی را بیش از گذشته آشکار میکند.
وی درباره وضعیت ناباروری در استان نیز اظهار کرد: براساس آمار سال ۱۴۰۴، حدود ۱.۹ درصد زوجین نابارور شناسایی شدهاند که این میزان در مناطق روستایی ۲.۶ درصد و در مناطق شهری ۱.۵ درصد است.
گروسی کهن با اشاره به اجرای ماده ۴۲ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، افزود: در این قانون بر پیشگیری، تشخیص زودهنگام و درمان ناباروری تأکید شده است، زیرا برنامهریزی جامع در این حوزه علاوه بر ارتقای سلامت خانوادهها، میتواند به افزایش نرخ باروری نیز کمک کند.
وی با بیان اینکه رویکردهای جهانی نیز بر پیشگیری از ناباروری تأکید دارند، گفت: سازمان جهانی بهداشت پیشگیری را یکی از مهمترین سیاستها برای کاهش بار ناباروری در جهان میداند. شناسایی بهموقع زوجهای در معرض ناباروری نیز احتمال موفقیت درمان را افزایش داده و از تحمیل هزینههای سنگین درمانی جلوگیری میکند.
خدمات رایگان سلامت باروری
رئیس گروه جوانی جمعیت معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به برنامههای اجرایی دانشگاه گفت: در تمامی مراکز خدمات جامع سلامت، پایگاههای سلامت و خانههای بهداشت استان، خدماتی همچون آموزش هنگام ازدواج، مشاوره فرزندآوری، مراقبتهای پیش از بارداری، دوران بارداری و پس از زایمان، همچنین مراقبت از نوزادان و کودکان بهصورت رایگان ارائه میشود.
به گفته وی، تشکیل پرونده پیش از بارداری، شناسایی زنان خواهان فرزند، آموزشهای سلامت باروری، پیشگیری از ناباروری، آموزش عوارض سقط جنین و ارتقای آگاهی زوجین از دیگر خدماتی است که در این مراکز ارائه میشود.
رئیس گروه جوانی جمعیت معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به مهمترین چالشهای جمعیتی استان، گفت: کاهش آمار ازدواج، افت نرخ باروری و افزایش جمعیت سالمندان از مهمترین چالشهای حوزه سلامت در همدان است که پیامدهای مستقیمی بر نظام بهداشت و درمان خواهد داشت.
طیبه گروسی کهن با تأکید بر ضرورت برنامهریزی برای مقابله با این روند افزود: اجرای سیاستهای حمایتی در حوزه فرزندآوری، توسعه زیرساختهای بهداشتی و درمانی و تقویت نیروی انسانی حوزه سلامت، از الزامات مدیریت بحران جمعیت است.
وی، تقویت نظام حمایت از خانواده را یکی از مؤثرترین راهکارهای افزایش نرخ باروری دانست و تصریح کرد: ارائه مشوقهای مالی، بیمهای، مسکن و اشتغال برای خانوادهها، بهویژه زوجهای جوان، در کنار توسعه خدمات سلامت باروری در مناطق محروم و روستاها، باید در اولویت برنامهریزیهای استان قرار گیرد.
گروسی کهن با اشاره به تأثیر افزایش سن فرزندآوری بر ناباروری، گفت: فرهنگسازی برای ازدواج بهموقع، تسهیل شرایط ازدواج، تشویق فرزندآوری بهویژه در میان مادران متولد دهه ۶۰، کاهش هزینههای بارداری و کاهش آسیبهای اجتماعی از جمله طلاق، از مهمترین راهکارهای بهبود شاخصهای جمعیتی به شمار میرود.
اقتصاد سیاسی؛ مهمترین منشأ احساس ناامنی
در سوی دیگر این موضوع، یک جامعهشناس، ریشه کاهش تمایل به فرزندآوری را بیش از هر چیز در نااطمینانی اقتصادی و اجتماعی جستوجو میکند.
حمید خاورزمینی، استاد دانشگاه، در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: اقتصاد سیاسی بیش از هر عامل دیگری بر تحولات اجتماعی اثرگذار است. زمانی که اقتصاد بر پایه رانت و درآمدهای ناپایدار شکل بگیرد، احساس ناامنی در جامعه افزایش مییابد و این ناامنی مستقیماً بر تصمیم افراد برای ازدواج و فرزندآوری اثر میگذارد.
وی افزود: در دورههایی که ثبات اقتصادی وجود داشت، حتی خانوادههایی با درآمد متوسط نیز میتوانستند برای آینده خود برنامهریزی کنند، اما امروز بیثباتی اقتصادی، امکان برنامهریزی بلندمدت را از بسیاری از خانوادهها گرفته است.
این جامعهشناس تأکید کرد: مسئله صرفاً میزان درآمد نیست، بلکه امنیت اقتصادی اهمیت بیشتری دارد؛ به همین دلیل، افرادی که از درآمدی پایدار برخوردارند، معمولاً تمایل بیشتری به تشکیل خانواده و فرزندآوری دارند، در حالی که حتی برخی افراد با درآمد بالا نیز به دلیل احساس ناامنی، از این تصمیم فاصله میگیرند.
وی اضافه کرد: در کنار مسائل اقتصادی، بحران خانواده و سرعت بالای تغییرات اجتماعی نیز از عوامل مؤثر بر کاهش فرزندآوری به شمار میروند.
فردگرایی و تغییر سبک زندگی
خاورزمینی، گسترش فردگرایی را یکی دیگر از عوامل مؤثر بر کاهش فرزندآوری دانست و گفت: فردگرایی در جامعه ایران بیش از آنکه به معنای استقلال فردی باشد، به خودمحوری تعبیر شده و همین مسئله، نقش و کارکرد خانواده را تضعیف کرده است.
وی افزود: نسلی که امروز در آستانه ازدواج قرار دارد، تجربه تعارضهای خانوادگی و افزایش سطح انتظارات را از نزدیک دیده و به همین دلیل، نسبت به پذیرش مسئولیتهای زندگی مشترک و فرزندپروری محتاطتر شده است.
این استاد دانشگاه با انتقاد از تغییر ارزشهای اجتماعی، اظهار کرد: در جامعه امروز، سطح توقعات افزایش یافته و فرهنگ کار نیز تا حد زیادی تضعیف شده است. در حالیکه در جوامع توسعهیافته، کار یک ارزش اجتماعی محسوب میشود، در جامعه ما گاهی حتی در ادبیات عمومی نیز با نگاه منفی به آن نگریسته میشود.
وی ادامه داد: پیامدهای این تغییر سبک زندگی تنها به خانواده محدود نیست، بلکه همبستگی اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار داده و بسیاری از الگوهای موفق همکاری جمعی را تضعیف کرده است.
وقتی تبلیغات نتیجه معکوس میدهد
خاورزمینی درباره نقش تبلیغات در افزایش فرزندآوری نیز معتقد است که بدون جلب اعتماد عمومی، هیچ پیام رسانهای اثرگذار نخواهد بود.
وی گفت: رسانه زمانی میتواند در تغییر نگرش مردم موفق باشد که از سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی برخوردار باشد؛ در غیر این صورت، حتی پیامهای صحیح نیز ممکن است نتیجه معکوس داشته باشند.
این جامعهشناس افزود: کاهش اعتماد عمومی، همراه با مشکلات اقتصادی و برخی اختلافنظرهای سیاسی و فرهنگی، موجب شده بخشی از جامعه نسبت به سیاستهای جمعیتی نگاه مثبتی نداشته باشد؛ در حالیکه مسئله جمعیت، موضوعی فراتر از گرایشهای سیاسی و ضرورتی برای آینده کشور است.
وی بحران خانواده را نیز از دیگر عوامل مؤثر بر کاهش فرزندآوری دانست و گفت: امروز بسیاری از جوانان تمایل کمتری به ازدواج دارند و بخشی از زوجهای جوان نیز رضایت کافی از زندگی مشترک خود ندارند؛ بنابراین نمیتوان مسئله فرزندآوری را جدا از وضعیت خانواده تحلیل کرد.
خاورزمینی با تأکید بر اینکه سیاستهای تشویقی باید بر مبنای مطالعات علمی طراحی شوند، اظهار کرد: حمایتهای اقتصادی زمانی مؤثر خواهند بود که در کنار اصلاح ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی قرار گیرند؛ در غیر این صورت، به تنهایی نمیتوانند روند کاهش فرزندآوری را متوقف کنند.
وی همچنین با انتقاد از کمتوجهی به نظرات کارشناسی در فرآیند سیاستگذاری، خواستار استفاده بیشتر از ظرفیت متخصصان در تدوین و اجرای برنامههای جمعیتی شد.
فرزندآوری بدون تربیت، راهکار نیست
در ادامه این گزارش، یک استاد دانشگاه با نگاهی دینی، ریشه بحران جمعیت را تنها در مشکلات اقتصادی نمیداند و معتقد است تغییر اولویتهای ذهنی و فاصله گرفتن از مفهوم مسئولیتپذیری خانوادگی نیز در این روند نقش دارد.
وحید پاشایی در گفت وگو با ایسنا، با اشاره به اهمیت راهبردی جمعیت، اظهار کرد: بازه سنی ۱۵ تا ۶۵ سال، موتور محرک پیشرفت و توسعه هر کشوری محسوب میشود و هرگونه کاهش در این بازه، کشورها را با بحران کهنسالی و کاهش توانمندیهای ملی مواجه میکند.
پاشایی تصریح کرد: ژاپن کشوری است که از نظر فناوری و اقتصاد در اوج است، اما اکنون به دلیل کاهش جمعیت جوان، با مشکلات ساختاری جدی دستوپنجه نرم میکند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر رویکرد دینی به خانواده، افزود: در قرآن کریم از فرزندان با واژهٔ «اولاد» یاد شده و این نشانهٔ اهمیت چندفرزندی است.
وی همچنین به آیهٔ «وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلَاقٍ» اشاره کرد و افزود: قرآن به صراحت از ترس فقر، فرزندکشی را نهی کرده وانسان هارا به توکل بر رزاقیت خداوند دعوت میکند؛ چراکه روزیرسانی در دست خداوند است و تجربهٔ بسیاری از خانوادهها نشان داده که فرزندان، عامل برکت بودهاند، نه فقر.
پاشایی در ادامه، نگاه قرآن را کاملاً تربیتمحور خواند و خاطرنشان کرد: آیات و روایات، هم برای والدین و هم برای فرزندان، مسئولیتهای سنگینی تعریف کردهاند؛ از یک سو فرزندان موظف به «احسان» به پدر و مادرند، بیآنکه شرطی در کار باشد و از سوی دیگر، والدین نیز نسبت به تربیت دینی، اخلاقی و شخصیتی فرزندان خود مسئول هستند.
وی هشدار داد که اگر فرزندآوری بدون توانایی تربیت صورت گیرد، نه تنها به نفع جامعه نیست، بلکه خلاف حکمت قرآنی است.
ازدواج و فرزندآوری؛ اولویت بعدی زندگی
این استاد دانشگاه در تحلیل علل کاهش فرزندآوری در جامعهٔ امروز، ضمن پذیرش تأثیر سنگین مشکلات معیشتی، بر نقش پررنگ «اولویتهای ذهنی» تأکید کرد و گفت: انسان موجودی چندبعدی است و در کنار نیازهای مادی، به محبت، اخلاق، معنا و معنویت نیاز دارد که هیچگاه با پول تأمین نمیشود، اما متأسفانه بسیاری از افراد، این نیازهای غیرمادی را نادیده میگیرند و به همین دلیل، ازدواج و فرزندآوری را در اولویتهای بعدی زندگی خود قرار میدهند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلیسینا، نبود آموزشهای مهارتهای زندگی را یکی از عوامل اصلی تنشهای پس از ازدواج برشمرد و افزود: بسیاری از زوجین، فرزند را بهانهٔ مشکلات خود میدانند، در حالی که ریشهٔ این تنشها، نداشتن مهارت ارتباطی و مدیریت خانواده است.
پاشایی تأکید کرد: پیش از ازدواج، باید آموزشهای لازم به زوجین داده شود تا بتوانند نقش پدری و مادری را به درستی ایفا کنند.
وی با اشاره به تجربهٔ موفق کشورهایی مانند اسپانیا و سوئد در سیاستگذاری حمایت از خانواده، بر لزوم عزم جدی حکمرانان در دو عرصهٔ اقتصاد و فرهنگ تأکید کرد و گفت: قانون جوانی جمعیت، مفاد ارزشمندی دارد، اما تا زمانی که زیرساختهای اجرایی آن فراهم نشود و صرفاً با مشوقهای مالی سطحی همراه باشد، نتیجهای جز آسیبهای فرهنگی و تربیتی به دنبال نخواهد داشت.
پاشایی بر اهمیت فرهنگسازی از دوران کودکی از طریق نظام آموزشوپرورش و نیز ایجاد مشوقهای فرهنگی و اجتماعی به جای مشوقهای صرفاً پولی، بهعنوان راهکار اصلی برونرفت از این بحران تأکید کرد.
به گزارش ایسنا، هر سه کارشناس، با وجود تفاوت در زاویه نگاه، بر یک نکته مشترک تأکید دارند؛ کاهش فرزندآوری را نمیتوان تنها با یک عامل توضیح داد. مشکلات اقتصادی، تغییر سبک زندگی، افزایش احساس ناامنی، تضعیف مهارتهای ارتباطی و چالشهای فرهنگی، در کنار یکدیگر بر تصمیم زوجهای جوان برای فرزندآوری اثر گذاشتهاند.
آنچه از مجموع این دیدگاهها برمیآید، این است که سیاستهای جمعیتی زمانی میتوانند اثربخش باشند که همزمان به بهبود شرایط اقتصادی، تقویت نهاد خانواده، افزایش اعتماد اجتماعی، آموزش مهارتهای زندگی و ارتقای فرهنگ مسئولیتپذیری توجه شود؛ موضوعی که به باور کارشناسان، پیشنیاز عبور از روند کاهشی فرزندآوری و حفظ پویایی جمعیت در سالهای آینده است.
انتهای پیام
