محمدمهدی آجیلیان مافوق در گفتوگو با ایسنا درباره نقش اربعین در تقویت پیوندهای فرهنگی میان ملتهای مسلمان اظهار کرد: اربعین در اصل یک سنت تاریخی شیعی است که ریشه آن به نخستین سالهای پس از واقعه عاشورا بازمیگردد. درباره نخستین زیارت اربعین دو روایت وجود دارد؛ برخی معتقدند جابربن عبدالله در چهلم نخست امام حسین(ع) به کربلا رسید و برخی نیز بر این باورند که این زیارت در سال بعد انجام شده است. در هر صورت، این سنت از همان آغاز در میان شیعیان شکل گرفت و در طول تاریخ تداوم یافت.
وی افزود: این سنت در دورههای مختلف تاریخی با فراز و فرودهایی همراه بوده است. برای نمونه، در دوران حکومت بعث و صدام، راهپیمایی اربعین با محدودیتهای شدید مواجه شد، هرچند بنا بر آنچه نقل شده، این آیین بهصورت محدود و در میان برخی طوایف و خانوادههای عراقی ادامه داشت. پس از سقوط صدام، با فراهم شدن امکان حضور آزادانه زائران، این سنت تاریخی دوباره احیا شد و به تدریج از مرزهای عراق فراتر رفت و شیعیان کشورهای مختلف، بهویژه ایران، در آن مشارکت گسترده پیدا کردند.
این پژوهشگر مباحث دینی ادامه داد: از همین نقطه است که میتوان درباره نقش اربعین در امتسازی سخن گفت. برای فهم این موضوع باید به روند شکلگیری ملیگرایی در منطقه نیز توجه داشت. پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی، ملیگرایی در کشورهای مختلف ازجمله ایران تقویت شد و تا حدی جای مفهوم «امت» را گرفت. در حالی که در سنت اسلامی، همواره عناصری وجود داشته که فراتر از مرزهای ملی عمل کردهاند و هویت امت اسلامی را حفظ کردهاند.
آجیلیان مافوق با اشاره به برخی از این عناصر گفت: مسئله مرجعیت و اجتهاد یکی از نمونههای روشن این هویت فراملی است. مراجع تقلید تنها به یک کشور محدود نیستند و پیروان آنان در کشورهای مختلف حضور دارند. در کنار آن، آیینهای مذهبی مانند محرم، صفر و عزاداری برای امام حسین(ع) نیز از گذشته تاکنون هویت مشترکی میان شیعیان ایجاد کردهاند؛ بهگونهای که در دورافتادهترین نقاط جهان نیز با فرارسیدن محرم، نمادهای عزاداری و پرچمهای حسینی دیده میشود و همین عناصر، پیوندهای امت اسلامی را حفظ کردهاند.
وی با اشاره به جایگاه ویژه راهپیمایی اربعین در تقویت هویت امت اسلامی بیان کرد: یکی از مهمترین عرصههایی که این هویت فراملی خود را نشان میدهد، راهپیمایی اربعین است. این آیین از ابتدا بر پایه قومیت، ملیت یا جغرافیا شکل نگرفته، بلکه همه افراد را ذیل پرچم امام حسین(ع) گرد هم میآورد. زائران با زبانها، فرهنگها و ملیتهای مختلف، مقصدی واحد را دنبال میکنند و همین حرکت مشترک، آنان را به یکدیگر نزدیک میکند.
همزیستی زائران؛ زمینهساز انتقال فرهنگ و افزایش تابآوری اجتماعی
این پژوهشگر مباحث دینی افزود: در این مسیر، انسانها ناگزیر با فرهنگهای گوناگون روبهرو میشوند و همین همزیستی، ظرفیت تحمل و پذیرش تفاوتها را افزایش میدهد. افراد در کنار یکدیگر زندگی میکنند، از امکانات مشترک استفاده میکنند و تجربهای مشترک را رقم میزنند. این همزیستی، زمینه انتقال فرهنگها، آداب و سنتها را نیز فراهم میکند و پس از پایان سفر، هر زائر بخشی از این تجربه فرهنگی را به جامعه خود منتقل میکند.
آجیلیان مافوق با بیان اینکه اربعین را میتوان بستری کمنظیر برای امتسازی دانست، اظهار کرد: این بستر برخلاف بسیاری از فضاهای دیگر، بر محور ملیگرایی شکل نگرفته است. نمونههای مشابه این پیوند را میتوان در رخدادهایی مانند تشییع شهیدان حاج قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس نیز مشاهده کرد؛ جایی که دیگر نمیشد این دو شخصیت را صرفاً در قالب هویت ایرانی یا عراقی تعریف کرد، بلکه پیوندی فراتر از مرزهای جغرافیایی میان ملتها شکل گرفته بود.
وی بیان کرد: حتی در رخدادهایی مانند تشییع شهدای مقاومت نیز میتوان همین ویژگی را مشاهده کرد. این رویدادها نشان میدهد برخی عناصر فرهنگی و اعتقادی، اساساً در چارچوب ملیگرایی قابل تبیین نیستند و باید آنها را در قالب هویت امت اسلامی تحلیل کرد. اربعین نیز یکی از برجستهترین مصادیق همین هویت است که پشتوانهای تاریخی دارد و به همین دلیل توانسته در طول زمان استمرار پیدا کند.
این پژوهشگر دینی با مقایسه جایگاه اربعین و مناسک حج گفت: اربعین از این جهت شباهتهایی با اجتماع عظیم عرفات دارد؛ زیرا هر دو بستری برای شکلگیری هویت جمعی مسلمانان هستند. البته مقصود از این مقایسه، همتراز دانستن این دو مناسک نیست، بلکه تأکید بر این نکته است که هر دو ظرفیت بالایی برای ایجاد همگرایی میان مسلمانان دارند. همانگونه که عرفات جلوهای از وحدت امت اسلامی را به نمایش میگذارد، اربعین نیز در چارچوب هویت شیعی، چنین ظرفیتی را ایجاد کرده است.
آجیلیان مافوق افزود: ویژگی مهم اربعین این است که در بستری تاریخی و اعتقادی شکل گرفته و به همین دلیل، فراتر از مرزهای جغرافیایی عمل میکند. این آیین در سرزمینی برگزار میشود که از مهمترین مراکز تاریخی تشیع، یعنی نجف، کربلا و کوفه، به شمار میرود و همین پیشینه تاریخی، به آن عمق و ماندگاری بخشیده است.
وی ادامه داد: به اعتقاد من، اربعین امروز حتی فراتر از جهان تشیع نیز اثرگذاری خود را نشان داده است. این آیین در میان اهل سنت نیز بیش از گذشته شناخته شده و در منطقهای برگزار میشود که در همسایگی عربستان، بهعنوان خاستگاه اسلام، قرار دارد. در چنین شرایطی، اربعین توانسته جایگاه ویژهای در میان اجتماعات بزرگ دینی مسلمانان پیدا کند و ظرفیتهای فرهنگی و هویتی خود را بیش از گذشته آشکار سازد.
این پژوهشگر مباحث دینی خاطرنشان کرد: اگر این آیین توانسته چنین جایگاهی به دست آورد، به دلیل طراحی انسانی یا برنامهریزیهای مقطعی نیست، بلکه ریشه در همان سنت تاریخی دارد که از زمان زیارت جابربن عبدالله آغاز شد و در طول قرنها استمرار یافت. همین پیشینه تاریخی باعث شده است اربعین امروز به یکی از مهمترین جلوههای هویت امت اسلامی تبدیل شود.
استمرار آثار فرهنگی اربعین؛ از دیپلماسی فرهنگی تا همبستگی اجتماعی
آجیلیان مافوق درباره راهکارهای حفظ و تقویت ظرفیتهای فرهنگی اربعین در طول سال تصریح کرد: این ظرفیتها را نمیتوان صرفاً به ایام اربعین محدود کرد. البته خود اربعین یک سنت ریشهدار است و در جایگاه خود استمرار خواهد داشت، اما آنچه اهمیت دارد، توجه به آثار و دستاوردهای این حرکت عظیم پس از پایان آن است. به بیان دیگر، باید مولفههایی را که در اربعین شکل میگیرد، در طول سال نیز حفظ و تقویت کرد.
وی افزود: برای نمونه، یکی از مهمترین این مولفهها، افزایش تابآوری فرهنگی و توانایی تحمل تفاوتهاست. در اربعین، افراد با فرهنگها، قومیتها و حتی دیدگاههای مختلف در کنار یکدیگر قرار میگیرند و این همزیستی را تجربه میکنند. اگر بتوان همین روحیه را پس از اربعین نیز در جامعه تقویت کرد، در واقع بخشی از دستاوردهای این آیین استمرار خواهد یافت.
این پژوهشگر ادامه داد: نباید تصور کرد که آثار اربعین با اتمام این مراسم به پایان میرسد. همانگونه که در عرفات مسلمانان با وجود تفاوتهای فراوان در کنار یکدیگر قرار میگیرند، در اربعین نیز این ظرفیت وجود دارد که افراد با سلایق و فرهنگهای گوناگون، اشتراکات خود را بر تفاوتها مقدم بدانند. بنابراین باید ستونها و مولفههای اصلی این وحدت شناسایی شود و هر فرد و هر نهاد، متناسب با مسئولیت خود، برای تقویت آنها تلاش کند.
آجیلیان مافوق با بیان اینکه امروز مفاهیمی مانند دیپلماسی فرهنگی نیز میتواند در همین چارچوب معنا پیدا کند، تصریح کرد: مهم آن است که آثار اربعین تنها به چند روز محدود نشود، بلکه در عرصههای مختلف اجتماعی، فرهنگی و حتی مدیریتی ادامه یابد. اگر این مولفههای اصلی به درستی شناخته و تقویت شوند، این سنت میتواند در طول سال نیز به تقویت همبستگی اجتماعی و هویت امت اسلامی کمک کند.
اربعین؛ سنتی ماندگار با ظرفیت تقویت وحدت جهان اسلام
وی با بیان اینکه اربعین ریشهای عمیق و ماندگار در تاریخ تشیع دارد، گفت: بخشی از ماندگاری این سنت، به پیشینه تاریخی و اعتقادی آن بازمیگردد و به همین دلیل، حذف یا کمرنگ کردن آن به سادگی ممکن نیست. تجربه دوران حکومت صدام نیز نشان داد که با وجود سالها محدودیت و ممنوعیت، این آیین از میان نرفت و پس از فراهم شدن شرایط، با قدرت و گستردگی بیشتری احیا شد.
این پژوهشگر مباحث دینی افزود: آنچه امروز اهمیت دارد، تقویت جنبه مردمی این حرکت و گسترش هرچه بیشتر مؤلفههای وحدتآفرین آن است. این فرهنگ باید به اندازهای در میان ملتها ریشهدار شود که حتی تغییرات سیاسی یا اختلافنظرهای مقطعی نیز نتواند بر اصل آن تأثیر بگذارد. هرچه این هویت مردمی پررنگتر شود، ظرفیت اربعین برای ایجاد همبستگی میان مسلمانان نیز افزایش خواهد یافت.
آجیلیان مافوق ادامه داد: اربعین ظرفیتی است که فراتر از مرزبندیهای قومی و ملی عمل میکند و همین ویژگی، آن را به یکی از مهمترین جلوههای امت اسلامی تبدیل کرده است. اگر این ظرفیت در عرصههای فرهنگی، اجتماعی و حتی حکمرانی بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد، میتواند نقش مؤثرتری در تقویت همگرایی میان ملتهای مسلمان ایفا کند.
وی خاطرنشان کرد: باید مؤلفههای اصلی این حرکت عظیم بیش از پیش تبیین و تقویت شود تا اربعین همچنان به عنوان یک سنت زنده و اثرگذار، نقش خود را در تحکیم هویت امت اسلامی و گسترش پیوندهای فرهنگی میان مسلمانان حفظ کند.
انتهای پیام
