به گزارش خبرنگار ایسنا، نشست بررسی دلایل بیاعتمادی مردم به رسانهها، صبح امروز دوشنبه ـ ۱۹ مرداد ماه ـ با حضور محمدمهدی فرقانی (استاد باسابقه ارتباطات و روزنامهنگاری)، فریدون صدیقی (استاد روزنامهنگاری) و جلال خوشچهره (روزنامهنگار و تحلیلگر حوزه رسانه) و اکبر منتجبی (مدیرکل دفتر توسعه آموزش رسانه) برگزار شد.
در این نشست به آسیب شناسی اعتماد از دست رفته مردم به مطبوعات پرداخته شد و سخنرانان در کنار بیان تجربهها، علت و چرایی این بیاعتمادی را بیان کردند.
در توضیح این نشست آمده است: «شکاف میان آنچه روزنامهنگاران می گویند و می نویسند و آنچه مردم باور میکنند، هر روز عمیقتر میشود. این بحران اعتماد پایههای گفتوگوی عمومی را سست کرده است. برای درک ریشههای این مساله و یافتن راه حل، به بررسی این موضوع می پردازیم.»
روزنامهنگاری؛ دشوارترین کار در شرایط امروز
دکتر محمدمهدی فرقانی در پاسخ به فرضیه بیاعتمادی مردم به رسانهها در سطح جهانی گفت: «سختترین کار در امروز، روزنامهنگاری است؛ به این جهت که از یک طرف با توقعات روزافزون مخاطب روبهروست و مردم حق دارند که حقیقت را بدانند و آگاهی و هوشیاری اجتماعی به دست بیاورند. نهتنها اطلاعات اولیه، بلکه آگاه شدن از رأی و نظرات متفاوت نیز حق مردم است.
وی ادامه داد: در دنیای امروز و با توجه به مشکلات معیشتی و...، بهعنوان خبرنگار، یا باید میرزا بنویس باشی یا در جستوجوی حقیقت که در این صورت با مشکلات و موانعی روبهرو خواهی شد.»
بحران بیاعتمادی؛ مسئلهای ۲۰۰ ساله در ایران
فرقانی درباره بحران بیاعتمادی در ایران گفت: «بحث بحران بیاعتمادی، بحث امروز و دیروز ایران نیست و مسئلهای ۲۰۰ ساله است. در کشور ما این وضعیت بغرنجتر و پیچیدهتر است. اعتماد یکی از مهمترین و اصلیترین مؤلفههای سرمایه اجتماعی است. در جامعه ما سرمایه اجتماعی همیشه پایین بوده است؛ هم در انقلاب مشروطه، هم در دوران قاجار و هم امروز. علت آن این است که در بیشتر موارد، منافع مردم و حکومت یکسان نبوده است. این دوگانه دولت ـ ملت از آغاز تاریخ ایران وجود داشته، مگر در مقاطعی خاص. ما نمیتوانیم در هیچ حوزهای مرجعیت نداشته باشیم اما فکر کنیم که باید مرجعیت رسانهای داشته باشیم. مرجعیت رسانه به اقتدار ملی و اقتدار حکومت، نه صرفاً قدرت آن، برمیگردد. مرجعیت به شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و همچنین پیوند دولت و ملت بستگی دارد. نمیتوانیم در زمینههای دیگر مرجعیت نداشته باشیم و بعد توقع مرجعیت رسانهای داشته باشیم. وقتی این دوگانگی به وجود میآید، بخواهیم یا نخواهیم، اعتماد از مردم سلب میشود.»
رسانههای وابسته و فقدان تجربه تاریخی آزادی مطبوعات
این استاد ارتباطات با اشاره به سابقه تاریخی رسانهها در ایران گفت: «رسانهها از ابتدا در دامن حکومتها متولد شدهاند. در دوران قاجار، افتخار ماهنامهها و هفتهنامهها انتشار اخبار دارالخلافه و اخبار شاه بود. جز در مقاطع کوتاهی، مانند انقلاب مشروطه، دوران مرحوم دکتر مصدق و دوره کوتاه بهار آزادی، فرصت تجربه تاریخی آزادی را نداشتیم. همیشه مطبوعات تحت نظر، تحت فشار و وابسته بودهاند.»
مجوز خبرگزاریها و رقابتی که شکل نگرفت
فرقانی درباره وضعیت خبرگزاریها نیز گفت: «فلسفه مجوز دادن به خبرگزاریها این بود که چند خبرگزاری تأسیس شوند تا با یکدیگر رقابت کنند و با زاویه نگاههای متفاوت به مسائل نگاه و آنها را روایت کنند. اما در این مسیر فقط به دولتیها مجوز داده شد و جایی که باید مستقل عمل کنند، نمیتوانند. این تفاوتها در شرایط خاص و در زمان بحران مشخص خواهد شد.»
شبکههای اجتماعی؛ حکمران جدید حوزه خبر
این استاد باسابقه ارتباطات با اشاره به وضعیت رسانهها در جهان اظهار کرد: «در دنیا، مطبوعات نسبت به رادیو و تلویزیون مستقلترند و حالا که فضای مجازی و شبکههای اجتماعی به حکمران اصلی حوزه خبر تبدیل شدهاند، مطبوعات هنوز هم نیمچه استقلالی دارند که در کشور ما همین نیمچه استقلال نیز بسیار آسیبپذیر است. در جامعهای که دولت و ملت از هم جدا هستند، سرمایه اجتماعی پایین است و رسانهها بهصورت مستقیم و غیرمستقیم وابستهاند پس نمیتوانیم شاهد اعتماد به رسانهها باشیم. این اعتماد در سطح بینالمللی نیز مخدوش شده است و اکثر مردم به شبکههای اجتماعی روی آوردهاند. اما شبکههای اجتماعی نیز بسیار سطحی و گذرا از اخبار عبور میکنند و هرگز به عمق نمیروند. در نتیجه، اتفاقی که نیل پستمن گفت، رخ میدهد و مردم از طریق رسانهها به پارههای اطلاعات دست پیدا میکنند و از این طریق هیچگاه نمیتوانند به شناخت و آگاهی برسند.»
وظیفه امروز مطبوعات؛ فراتر از انتشار خبر
فرقانی تأکید کرد: «به نظر من، امروز مهمترین وظیفه مطبوعات پرداختن صرف به خبر نیست، بلکه باید به گزارشها و مصاحبههای عمیق بپردازند و اخبار منتشرشده در شبکههای اجتماعی را راستیآزمایی کنند.»
بحرانها و ضرورت بازسازی مرجعیت رسانهای
او با اشاره به پیامدهای از بین رفتن مرجعیت رسانهای گفت: «از بین رفتن مرجعیت رسانهای باعث میشود ما در بحرانهایی مثل جنگ ۴۰ روزه و جنگ ۱۲ روزه دچار مشکل شویم. ما نیاز به شکل دادن ساختار حرفهای روزنامهنگاری داریم و علیرغم ۲۰۰ سال سابقه روزنامهنگاری، فاقد ساختار حرفهای روزنامهنگاری هستیم. متأسفانه نگاه به روزنامهنگاری در ایران یا تبلیغاتی است یا امنیتی.»
محمدمهدی فرقانی در پاسخ به سؤالی درباره راههای بازگشت اعتماد و مرجعیت رسانهها گفت: «علیرغم اینکه من همیشه آدم خوشبینی هستم، در این مورد خوشبین نیستم و علتش این است که عوامل و زمینههای این بیاعتمادی همچنان سر جای خود هستند و نهتنها تغییر نکردهاند، بلکه روزبهروز در حال بیشتر شدن و قویتر شدن هستند و روزنامهنگار را از هیبت خود میاندازند و خارج میکنند و او را تبدیل به ابزار تبلیغ و پروپاگاندای خود میکنند.
او یادآور شد: اعتماد در شرایط آزادی و استقلال حرفهای شکل میگیرد و ما با فعالیت حرفهای روزنامهنگاری، فرسنگها فاصله مقطعی و تاریخی داریم. اعتماد به شکل تدریجی و زمانبر شکل میگیرد و دفعتاً میتواند با یک دروغ، سانسور و فریب فرو بریزد. ما روزنامهنگاران جوان و خوشفکری داریم که نمیتوانند بهتنهایی از پس این مشکلات بربیایند.»
این گزارش تکمیل میشود.
