نعیمه استیری در گفتوگو با ایسنا درباره جایگاه نمایشهای آیینی در انتقال مفاهیم و معارف دینی، اظهار کرد: از نظر من، نمایشهای آیینی جایگاه ویژهای در انتقال معارف و مفاهیم دینی دارند. با توجه به علاقه و مطالعاتی که در حوزه نمایشهای مذهبی و آیینی داشتهام، معتقدم این آثار باید ویژگی متمایزی نسبت به سایر گونههای نمایشی داشته باشند.
وی افزود: در معارف اهل بیت (ع) بر «احیاء امر» ایشان تأکید شده است. هر آنچه به اهل بیت(ع) مربوط میشود، از سیره و زندگی تاریخی آنها گرفته تا توصیهها و سفارشهایشان به شیعیان و محبان، باید زنده نگه داشته شود و نسل به نسل منتقل شود. حتی نوع عزاداریها نیز در همین چارچوب قابل بررسی است و درواقع بخشی از تلاش برای زنده نگه داشتن یاد و سیره اهل بیت(ع) محسوب میشود.
این نویسنده با اشاره به مسیرهای مختلف جهت احیای این معارف تصریح کرد: برای احیای این معارف، مسیرهای مختلفی وجود دارد؛ از برگزاری مجالس و منبر گرفته تا شیوههای مختلف هنری شامل میشود. وقتی از خود اهلبیت(ع) درباره چگونگی احیای امرشان پرسیده میشود، بر یادگیری علوم و آموزش آنها به دیگران تأکید شده است. بنابراین، آموزش یکی از مسیرهای مهم در این زمینه است و در میان شیوههای آموزشی، آموزش بصری تأثیر و ماندگاری بیشتری بر ذهن و حتی احساس مخاطب دارد.
استیری افزود: از این منظر، نمایشهای آیینی و مذهبی جایگاه ویژهای پیدا میکنند. گاهی مخاطب ممکن است در چندین جلسه منبر درباره یک موضوع حضور داشته باشد و مطالبی را بشنود، اما همان مفهوم را در قالب یک نمایش کوتاه و با استفاده از زبان تصویر، داستان و احساس، عمیقتر دریافت کند. بنابراین، نمایش آیینی میتواند یکی از ابزارهای مؤثر برای احیای نام و معارف اهلبیت(ع) باشد.
وی درباره چالشهای نمایشهای آیینی در زمینه تولید، اجرا و جذب مخاطب، بهویژه نسل جوان، گفت: بخشی از این چالشها به شرایط اجتماعی امروز بازمیگردد. اتفاقات روز و تغییر نگاه بخشی از جوانان و نوجوانان نسبت به مسائل مذهبی باعث شده است که برخی از آنها نسبت به نمایشهای آیینی و مذهبی گارد داشته باشند و بیشتر به سراغ نمایشهای ادبی، طنز یا موضوعات دیگر بروند.
این نویسنده افزود: با این حال، اگر یک نمایش داستان قوی، متن مناسب، اجرای خوب و بازیگران توانمند داشته باشد، تا حد زیادی میتواند این چالش را برطرف کند. در همین فضای نمایشهای آیینی دیدهایم که وقتی یک اثر از نظر هنری قوی باشد، حتی جوانانی که نسبت به موضوعات مذهبی گارد دارند، جذب آن میشوند، از تماشای آن لذت میبرند و حتی ممکن است پس از نمایش برای مطالعه بیشتر درباره موضوع تاریخی یا مذهبی آن ترغیب شوند. گام موفقیت برای یک نمایش آیینی این است که مخاطب پس از تماشای اثر، به دنبال مطالعه و شناخت بیشتر برود.
استیری با اشاره به بخشی از چالشهای این حوزه اظهار کرد: ما در زمینه مجوز و حمایت نیز با چالشهایی مواجه هستیم. نمایشهای آیینی و مذهبی گاهی برای دریافت مجوز با حساسیت بیشتری مواجه میشوند و مطالب آنها با نگاه دقیقتر و سختگیرانهتری بررسی میشود. این در حالی است که ممکن است چنین حساسیتی درباره برخی نمایشهای دیگر با همین شدت وجود نداشته باشد. این مسئله برای هنرمندی که هم نویسنده و هم کارگردان است، میتواند دلسردکننده باشد. وقتی هنرمند برای دریافت مجوز با موانع بیشتری مواجه میشود، طبیعی است که در مرحله بعد نسبت به حمایت مالی و امکان تولید اثر نیز امید کمتری داشته باشد.
وی درباره ارتباط نسل جوان با نمایشهای آیینی گفت: به نظر من نسل جوان مشکل خاصی با این آثار ندارد. جوان، ذاتاً فضیلتطلب است و زمانی که یک اثر خوب و بدون حاشیههای منفی را ببیند، جذب آن میشود و پیگیر آن خواهد بود. در نمایشهای آیینی نیز اگر از نظر مفهومی و اجرایی، اثر قوی و بینقص باشد، میتوان مخاطب جوان را جذب کرد. در نمایش «روز سوم» نیز بسیاری از بازیگران جوان هستند و با وجود اینکه لزوماً خارج از فضای اجرا، فعالیت مذهبی ندارند، با عشق و علاقه در این اثر حضور پیدا کردهاند. این نشان میدهد اگر اثر هنری درست تولید شود، میتواند مخاطب و حتی هنرمند جوان را جذب کند.
این نویسنده افزود: در کنار تأثیرات محیطی و فضای مجازی و آنچه امروز به عنوان هجمههای فرهنگی مطرح میشود، نباید از این نکته غافل شویم که جوان همچنان به دنبال خوبی و فضیلت است. بنابراین باید اثر را از نظر محتوا و اجرا قویتر کنیم تا بتوانیم با مخاطب جوان ارتباط مؤثرتری برقرار کنیم.
وفاداری به تاریخ، در کنار آزادی نمایشنامهنویس
استیری درباره چگونگی برقراری تعادل میان وفاداری به منابع تاریخی و دینی با اقتضائات درام و جذب مخاطب در نمایشنامههای آیینی اظهار کرد: در نمایشنامهنویسی، بهویژه زمانی که موضوع به تاریخ و سیره اهل بیت(ع) مربوط میشود، باید یک قاعده مشخص را رعایت کرد. برای من وفاداری به سیره اهل بیت(ع) و آنچه در کلام ایشان آمده، حتی از مستندات تاریخی نیز اهمیت بالاتری دارد.
وی افزود: ضروریات دین و اصل واقعه باید کاملاً حفظ شوند و نویسنده باید به کلیت اتفاقی که در تاریخ رخ داده، وفادار باشد. برای مثال، در یکی از نمایشهایی که به واقعه عاشورا و روزهای پس از آن و دفن اجساد مطهر امام حسین(ع) و یاران ایشان مربوط میشود، اصل واقعه و نقش بنیاسد باید حفظ شود. روایت تاریخی میگوید بنیاسد قصد داشتند به یاری امام حسین(ع) بروند، اما به دلیل لو رفتن موقعیتشان توسط جاسوس، از این اقدام بازماندند. پس از واقعه عاشورا نیز در دفن بدنها تردید و ترس وجود داشت و زنان بنیاسد در این زمینه نقش مهمی ایفا کردند. این کلیت تاریخی باید در نمایش حفظ شود.
این نویسنده خاطرنشان کرد: در عین حال، نویسنده برای خلق درام میتواند شخصیتهایی را که در منابع تاریخی وجود ندارند، خلق کند و از طریق آنها داستان را پیش ببرد. برای مثال، در یکی از نمایشهای ما یک داستان عاشقانه میان یک دختر و پسر شکل گرفته که دختر پس از سالها انتظار برای رسیدن به معشوق خود، در روزهای پایانی با واقعه کربلا مواجه میشود و نگاه و خواستههایش تغییر میکند. اینجا نویسنده ضمن حفظ اصل واقعه تاریخی، از ظرفیت تخیل برای خلق شخصیتها و ایجاد موقعیتهای نمایشی استفاده میکند. به نظر من در تمام داستانهایی که به اهل بیت(ع) و تاریخ مربوط میشوند نیز میتوان از همین قاعده استفاده کرد؛ یعنی اصل و ضروریات تاریخی و دینی حفظ شود، اما در ساخت شخصیتها و روایت دراماتیک، فضای لازم برای خلاقیت نویسنده وجود داشته باشد.
استیری درباره مهمترین ظرفیت مغفول نمایشهای آیینی اظهار کرد: در نمایشهای آیینی معمولاً به برخی وقایع تاریخی شناختهشده توجه بیشتری میشود. برای مثال، درباره واقعه عاشورا، از ابتدای محرم تا پایان ماه صفر نمایشها و آثار مختلفی روی صحنه میروند که بخش زیادی از آنها به روایت مصیبت و وقایع شناختهشده میپردازند. البته بیان این وقایع ضروری است، اما اگر در کنار آنها به بخشهایی از تاریخ که کمتر شناخته شدهاند نیز توجه شود، میتوان نتیجه مؤثرتری گرفت. گاهی یک اتفاق یا یک شخصیت کمترشناختهشده تاریخی میتواند تأثیر بسیار بیشتری بر مخاطب بگذارد. در چنین آثاری، احساس مخاطب اهمیت زیادی پیدا میکند؛ زیرا وقتی قرار است یک موضوع اعتقادی مطرح شود، باید زمینه پذیرش آن را نیز ایجاد کنیم و زبان هنر و احساس میتواند این کار را انجام دهد.
وی با اشاره به وظایف یک نویسنده نمایشهای آیینی خاطرنشان کرد: باید از یک داستان عاطفی و انسانی شروع کنیم، احساس مخاطب را درگیر کنیم و سپس از این احساس برای ایجاد یک تلنگر استفاده کنیم. هدف نباید فقط تحریک احساسات مخاطب باشد؛ بلکه باید او را به فکر واداشت و از دل داستان به این نتیجه رساند که انسان امروز نیز میتواند در زمان خودش کاری برای ولی خدا و جامعه انجام دهد. بنابراین، نویسندگان نمایشهای آیینی باید تاریخ را بیشتر جستوجو کنند و به دنبال داستانها و شخصیتهای بکر و کمترشناختهشده باشند. البته دانستن هر نکته تاریخی الزاماً مفید نیست، اما برخی روایتها میتوانند تأثیر عمیقی بر مخاطب بگذارند.
استیری درباره وضعیت نمایشهای آیینی در مشهد و میزان توجه به این حوزه گفت: یکی از نکات قابل توجه درباره نمایشهای آیینی این است که باید در کنار حفظ محتوای معرفتی و مستند، به دنبال موضوعات و روایتهای تازه نیز بود. یک اثر ممکن است تکرار شود، اما اگر معرفت و محتوای ارزشمندی داشته باشد، همچنان میتواند برای مخاطب مفید باشد. اما یکی از مشکلات جدی، حمایت مالی است. وقتی دریافت مجوز برای یک اثر دشوارتر باشد، طبیعتاً هنرمند نیز نمیتواند امید زیادی به حمایتهای دولتی و مسئولان داشته باشد.
وی ادامه داد: از طرف دیگر، اجرای یک نمایش هزینههای زیادی دارد؛ از لباس و دکور گرفته تا هزینه عوامل. همچنین وقتی حتی برای پیدا کردن بانی و حامی مالی باید مدت زیادی درباره اهمیت نمایش آیینی برای افراد توضیح بدهیم، طبیعتاً شرایط دشوار میشود. انتظار میرود مسئولان و دستگاههای مرتبط که اهمیت این حوزه را بهتر میشناسند، حمایت جدیتری از چنین آثاری داشته باشند.
نبود آرشیو تخصصی لباس و تجهیزات برای گروههای آیینی
این نویسنده یکی دیگر از کمبودهای حوزه نمایش آیینی را نبود آرشیو تخصصی لباس و تجهیزات دانست و گفت: حتی در مشهد آرشیوی کامل از لباسهای تاریخی و مذهبی که گروههای نمایشی بتوانند در زمان نیاز از آن استفاده کنند، وجود ندارد. ممکن است برخی افراد یا گروهها برای خودشان آرشیوهایی تشکیل داده باشند، اما آرشیوی عمومی و قابل استفاده برای گروههای مختلف وجود ندارد.
استیری افزود: گروههای نمایشی برای دکور، لباس و تجهیزات مجبورند هزینههای زیادی انجام دهند، در حالی که میتوان با ایجاد یک آرشیو تخصصی، بخشی از این هزینهها را کاهش داد و حداقل گروههایی که مجوز اجرای یک اثر را دریافت کردهاند، بتوانند از این امکانات استفاده کنند. حتی برای تهیه برخی تجهیزات ساده نمایشی نیز مشکلات زیادی وجود دارد.
وی ادامه داد: چنین کمبودهایی نشان میدهد که برای توسعه نمایشهای آیینی، صرفاً صدور مجوز کافی نیست و باید زیرساختهای تولید نیز مورد توجه قرار گیرد. امیدوارم توجه بیشتری به نمایشهای آیینی و گروههایی که در این حوزه فعالیت میکنند، صورت گیرد؛ چراکه این آثار علاوه بر ظرفیت هنری، میتوانند در انتقال مفاهیم دینی و تاریخی و ارتباط با نسل جوان نقش مؤثری داشته باشند.
انتهای پیام
