تحلیلی جامع بر اساس شواهد باستانشناختی، متون حماسی و کتب جغرافیای کلاسیک نشان میدهد که این منطقه در دوران باستان، نقش حیاتی در پشتیبانی لجستیکی سپاهیان ساسانی و اشکانی برای حرکت به سوی باکتریا و پارثیا ایفا میکرد. با گذر زمان و ورود اسلام، گناباد هوشمندانه خود را از یک پایگاه نظامی به یک قطب اقتصادی و کشاورزی تبدیل کرد؛ تحولی که ریشه در مهندسی پیشرفته قناتها و موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد آن در مسیر کاروانها داشت.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد و مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه گناباد، این منطقه را یکی از استراتژیکترین نقاط ژئوپلیتیک شرق ایران معرفی کرد که در طول اعصار مختلف، نقشی حیاتی در اتصال مراکز قدرت باستانی ایفا کرده است.
حمیدرضا محمودی قوژدی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اهمیت بررسی تداوم سکونت در این منطقه، اظهار کرد: برای درک درست جایگاه گناباد، باید از یک نگاه تکبعدی فاصله بگیریم و تحلیلهای متقاطع میان سه منبع اصلی یعنی شواهد مهندسی آب(باستانشناسی)، متون حماسی(شاهنامه) و کتب جغرافیای کلاسیک(دوران اسلامی) را به کار بگیریم.
وی بیان کرد: تطبیق این سه منبع نشان میدهد که گناباد در دوران پیش از اسلام، یک بازوی پشتیبانی لجستیکی برای مسیرهای نظامی به سوی پارثیا و باکتریا بوده و در دوران اسلامی، این جایگاه استراتژیک به یک مرکز اقتصادی-کشاورزی تبدیل شده است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد در تشریح ویژگیهای محیطی منطقه افزود: گناباد در جنوب استان خراسان رضوی، دارای توپوگرافی منحصربه فردی است. حصاری از کوهستان که دشتهای پست را در بر گرفته، به طور طبیعی مسیرهای تردد را به کانالهای مشخصی محدود کرده است. این ویژگی باعث شده تا گناباد نه تنها یک سکونتگاه ساده، بلکه یک گذرگاه کنترل شده باشد.
وی در پاسخ به پرسشهایی درباره عدم ذکر نام صریح گناباد در برخی نقشههای یونانی باستان گفت: در آثار کلودیوس بطلمیوس در کتاب Geography، هرچند نام گناباد با رسم امروزی دیده نمیشود، اما این موضوع نباید به معنای نبود سکونت در این منطقه تلقی شود.
وی افزود: متدولوژی بطلمیوس بر مراکز اداری کلان متمرکز بود و نقاط لجستیکی و نظامی را در قالب توصیفات کلیتر از شرق ایران ذکر میکرد؛ در حالی که واقعیتهای میدانی، حضور یک سازماندهی پیچیده را در این منطقه تأیید میکند.
قناتها؛ اسناد زنده مهندسی و مدیریت متمرکز
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه گناباد با تأکید بر اهمیت زیرساختهای آبی اظهار کرد: در دوران پیش از اسلام، به دلیل کمبود متون مکتوب، معماری آب به عنوان صادقترین سند باستانشناختی عمل میکند. وجود قناتهای مادر با ابعادی عظیم و سیستمهای توزیع آب پیچیده در گناباد، گواهی بر وجود یک سازماندهی اجتماعی-مهندسی در دوران اشکانی و ساسانی است.
محمودی قوژدی تصریح کرد: حفر و نگهداری چنین زیرساختهای عظیمی در اقلیمی خشک، هرگز توسط گروههای پراکنده و کوچک امکانپذیر نبوده و لزوماً نیازمند یک مدیریت متمرکز و قدرت سیاسی بوده است. این موضوع ثابت میکند که گناباد در دوران پیش از اسلام، به عنوان یک مرکز پشتیبانی برای ارتشهای در حال حرکت به سمت شرق (باکتریا و پارثیا) عمل میکرده است. در واقع، تأمین آب و آذوقه در این نقطه حساس، پیششرط عبور سپاهیان از کویرهای سخت شرق به سوی مراکز قدرت در شمال شرق ایران بوده است.
بازخوانی حماسه؛ کنابد در آینه شاهنامه فردوسی
رئیس اداره میراث فرهنگی گناباد در خصوص لایههای حماسی بیان کرد: ذکر نام کنابِد و زیبد در اپیزود جنگ دوازده رخ در شاهنامه فردوسی، صرفاً یک توصیف ادبی یا تخیل شاعرانه نیست، بلکه بازتابی از حافظه جمعی و شفاهی است که ریشه در واقعیتهای جغرافیایی دارد.
وی افزود: از منظر تحلیل استراتژیک، توصیف فردوسی از کنابد به عنوان جایگاه استقرار سپاهیان و اشاره به عوارض کوهستانی منطقه، با نقشههای توپوگرافی فعلی گناباد همخوانی کامل دارد. تکرار این نامها در متون حماسی، گناباد را به عنوان یک نقطه مرزی و کلیدی در تقابل میان ایران و توران معرفی میکند. علاوه بر این، وجود عوارض فرهنگی-مذهبی نظیر آرامگاه منسوب به پیران ویسه در این منطقه، پیوندی عمیق میان متون حماسی و واقعیتهای میدانی ایجاد کرده و تداوم نام و جایگاه این منطقه را از دوران باستان تا عصر میانه تأیید میکند.
محمودی قوژدی در بررسی دوره اسلامی، از تغییر ماهیت نقش شهری گناباد خبر داد و گفت: با ورود به دوران اسلامی، گناباد دچار یک تحول ساختاری در نقش شهری خود شد. در بررسی متون جغرافیای کلاسیک، به ویژه آثار ابومنصور خوارزمی در کتاب صورة الارض و اصطخری در مسالک و ممالک، گناباد دیگر نه به عنوان یک دژ نظامی، بلکه به عنوان یکی از مراکز مهم و آباد خراسان و کرمان ثبت شده است.
وی در ادامه توضیح داد: این تغییر در توصیفات، نشان دهنده گذار گناباد از یک پایگاه لجستیکی-نظامی در دوران ساسانی به یک قطب اقتصادی-کشاورزی در دوران اسلامی است. تأکید این متون بر دو محور کشاورزی پیشرفته و موقعیت تجاری در مسیر کاروانهای شرق، نشان میدهد که زیرساختهای آبی(قناتها) که در دوران باستان برای اهداف نظامی و پشتیبانی ارتش ساخته شده بود، اکنون به موتور محرک توسعه اقتصادی و آبادانی منطقه تبدیل شدهاند.
مدل تداوم تمدنی؛ زنجیرهای از باستان تا امروز
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه گناباد، با ارائه یک مدل تطبیقی، تداوم جایگاه گناباد را در سه لایه تقسیمبندی کرد و گفت: اولین لایه، لایه فیزیکی است که در آن قناتها تمدن مهندسی شده دوران پیش از اسلام را تأیید میکنند.
وی اظهار کرد: لایه دوم، لایه حماسی است که نام کنابد در شاهنامه، نقش نظامی و مرزی منطقه در دوران اشکانی و ساسانی را تثبیت میکند و لایه سوم نیز لایه مکتوب است که حضور گناباد در متون جغرافیای اسلامی، نقش اقتصادی و تجاری آن را به رسمیت میشناساند.
محمودی قوژدی خاطرنشان کرد: گناباد در واقع بخشی از زنجیره ارتباطی میان مرکز ایران و مناطق باکتریا و پارثیا بود و به دلیل داشتن منابع آبی پایدار، نقش ایستگاه بازپروری را برای کاروانها و لشکریان ایفا میکرد.
وی گفت: بررسیهای چند بعدی نشان میدهد که گناباد هرگز یک سکونتگاه گذرا نبوده، بلکه از یک مرکز سازمان یافته مهندسی در دوران باستان، به یک نقطه استراتژیک نظامی در دوران ساسانی و در نهایت به یک مرکز رسمی، آباد و تجاری در دوران اسلامی تبدیل شده است که میراث آن امروز در قالب قناتهای جهانی و آثار تاریخی برای ما به جای مانده است.
انتهای پیام
