حسین روزبهانی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به افزایش رقابت میان دانشجویان برای کسب معدل بالاتر، رتبههای برتر، فرصتهای پژوهشی و ورود به مقاطع تحصیلی بالاتر، اظهار کرد: از نظر روانشناختی میتوان رقابت دانشگاهی را به دو نوع سازنده و تخریبکننده تقسیم کرد. رقابت سازنده معمولاً بر پیشرفت فردی متمرکز است و دانشجو تلاش میکند نسبت به گذشته خود عملکرد بهتری داشته باشد؛ در چنین شرایطی انگیزه درونی افزایش پیدا میکند و حتی ظرفیتهای پنهان فرد نیز فرصت بروز پیدا میکنند.
وی افزود: در رقابت تخریبکننده، معیار موفقیت دیگر پیشرفت فردی نیست، بلکه فرد دائماً خود را با دیگران مقایسه میکند. برای مثال، ممکن است دانشجو نمره ۲۰ را زمانی موفقیت بداند که دیگران نمره پایینتری گرفته باشند؛ بنابراین ارزش موفقیت او به عملکرد دیگران وابسته میشود.
این استاد دانشگاه ادامه داد: این نوع رقابت میتواند با نشانههای هشداردهندهای همراه باشد؛ از جمله افت کیفیت خواب، اختلال در تغذیه، اجتناب از همکاری با دوستان و همکلاسیها و حتی احساس شکست در شرایطی که فرد از نظر عینی عملکرد خوبی داشته است، اما چون شخص دیگری نمره یا رتبه بالاتری کسب کرده، خود را شکستخورده میبیند. در چنین شرایطی حتی علاقه فرد به محتوای درسی نیز ممکن است کاهش پیدا کند و تمرکز او صرفاً روی نمره باشد.
مقایسه اجتماعی میتواند احساس بیکفایتی ایجاد کند
روزبهانی همچنین با اشاره به پیامدهای مقایسه مداوم دانشجویان با یکدیگر، تصریح کرد: مقایسه اجتماعی در فضای رقابتی میتواند دو پیامد مهم و مخرب داشته باشد؛ نخست ایجاد احساس شکستخوردگی مزمن و دوم افزایش اضطراب عملکرد. مقایسه خود با نخبهترین افراد میتواند موجب نادیده گرفتن پیشرفتهای فردی شود، زیرا زمانی که دانشجو دائماً خودش را با بهترین افراد مقایسه میکند، پیشرفتهای خودش را نمیبیند و ممکن است احساس بیکفایتی پیدا کند. این وضعیت میتواند به نوعی احساس کمتوانی اکتسابی منجر شود و فرد دائماً تصور کند که در حال شکست خوردن است.
وی افزود: از سوی دیگر، ترس از قضاوت شدن نیز میتواند اضطراب عملکرد ایجاد کند. در این حالت دانشجو برای اثبات خودش درس میخواند و تلاش میکند، نه لزوماً برای اینکه چیزی را عمیقاً یاد بگیرد. اگر این مقایسه به شکل مداوم ادامه پیدا کند، در بلندمدت میتواند زمینهساز افسردگی، فرسودگی تحصیلی و کاهش تابآوری شود؛ بهویژه در دانشجویانی که هویت خود را کاملاً به موفقیت تحصیلی وابسته کردهاند.
این روانشناس بالینی درباره نقش استادان و دانشگاهها در مدیریت فضای رقابتی نیز اظهار کرد: برای ایجاد یک رقابت سالم میتوان در دو سطح استاد و دانشگاه اقدام کرد. در سطح استاد، ارزیابی باید بیشتر مبتنی بر پیشرفت فردی دانشجو باشد و تلاش و میزان بهبود عملکرد او نسبت به گذشته نیز مورد توجه قرار گیرد، نه اینکه صرفاً عملکرد دانشجو با دیگران مقایسه شود.
روزبهانی ادامه داد: استادان همچنین میتوانند به جای تأکید صرف بر نمره، بازخوردهای توصیفی به دانشجویان ارائه کنند و از پروژههای گروهی برای تقویت همکاری میان دانشجویان استفاده کنند؛ چراکه این رویکرد به جای تقویت رقابت ناسالم، زمینه تعامل و همکاری را افزایش میدهد.
وی با تأکید بر مسئولیت دانشگاهها در این زمینه، گفت: برگزاری کارگاههای تنظیم هیجانی و مدیریت استرس میتواند به دانشجویان در مواجهه با فشارهای تحصیلی کمک کند. همچنین بهتر است از اعلام عمومی رتبههای برتر به شکلی که موجب مقایسه و فشار بیشتر شود، پرهیز شود و تأکید بیشتری بر مسیر یادگیری و رشد دانشجو وجود داشته باشد.
این استاد دانشگاه افزود: فرصتهای پژوهشی نیز نباید صرفاً در اختیار تعداد محدودی از دانشجویان برتر قرار گیرد و دانشگاهها باید تا حد امکان فرصتهای متنوعی برای مشارکت دانشجویان فراهم کنند؛ چراکه تمرکز فرصتها بر گروه محدودی از دانشجویان میتواند آثار منفی بر سایر دانشجویان داشته باشد.
جابجایی هدف؛ زمانی که نمره جای یادگیری را میگیرد
روزبهانی با اشاره به پیامدهای رقابت شدید بر کیفیت یادگیری، بیان کرد: اگر رقابت صرفاً به دنبال کسب نمره و رتبه باشد، با پدیدهای مواجه میشویم که میتوان از آن به عنوان «جابجایی هدف» یاد کرد؛ یعنی ابزار، جای هدف اصلی را میگیرد. در این شرایط، نمره که باید ابزار سنجش یادگیری باشد، به هدف اصلی دانشجو تبدیل میشود و خود یادگیری به حاشیه میرود.
وی تصریح کرد: نخستین پیامد این مسئله، سطحی شدن یادگیری است. دانشجو به جای درک عمیق مطالب، ممکن است صرفاً برای امتحان و کسب نمره به حفظ کردن مطالب روی بیاورد و مطالعه نیز به شب امتحان محدود شود. در چنین شرایطی کنجکاوی و پرسشگری دانشجو کاهش پیدا میکند و خلاقیت نیز تحت تأثیر قرار میگیرد؛ زیرا ذهن فرد بیشتر درگیر نمره آوردن است تا حل مسئله و مواجهه با مسائل مختلف.
این استاد دانشگاه ادامه داد: در بلندمدت نیز ممکن است توانایی تفکر انتقادی دانشجو و توانایی بهکارگیری دانشی که کسب کرده در دنیای واقعی کاهش پیدا کند و در مجموع کیفیت یادگیری تحت تأثیر این رقابت ناسالم قرار گیرد.
دانشگاه باید رقابت با خود را به دانشجو بیاموزد
روزبهانی در پایان در جمعبندی گفت: رقابت دانشگاهی مانند آتش است؛ اگر کنترل شود، نور و گرما ایجاد میکند، اما اگر کنترل نشود، میتواند فرد را بسوزاند. بنابراین باید نگاه خود را از «بهتر از دیگران بودن» به «بهتر از دیروز خود بودن» تغییر دهیم. همچنین دانشجو باید تلاش کند نسبت به گذشته خود پیشرفت کند و تمرکز اصلیاش بر مسیر رشد و یادگیری باشد، نه عملکرد دیگران. دانشگاه موفق دانشگاهی است که به دانشجو بیاموزد چگونه با خودش رقابت کند، نه اینکه او را به رقابت دائمی با همکلاسیهایش سوق دهد.
انتهای پیام
