شیخ محمد خیابانی را نمیتوان تنها در قاب یک روحانی مشروطهخواه یا رهبر یک قیام سیاسی دید؛ زندگی او از مدرسه و حوزه علمیه تا محراب مسجد، مطبوعات، مجلس و سرانجام میدان مبارزه امتداد یافت و نامش را با یکی از مهمترین برهههای تاریخ معاصر تبریز گره زد.
مردی که روزنامه «تجدد» را به تریبونی برای اندیشههای سیاسی خود تبدیل کرد، در برابر سیاستهای مورد اعتراضش ایستاد، قیامی ۶ماهه را در تبریز رهبری کرد و سرانجام در ۲۲ شهریور ۱۲۹۹ شهید شد، امروز پس از بیش از یک قرن همچنان در خانه تاریخی، تندیس و روایتهای تصویری شهر حضور دارد؛ اما خیابانی که بود و چرا نامش هنوز در تاریخ تبریز زنده است؟
شیخ محمد خیابانی؛ از حوزه علمیه تا میدان سیاست
شیخ محمد خیابانی، روحانی مبارز، واعظ، آزادیخواه و از فعالان سیاسی دوره انقلاب مشروطه ایران بود؛ شخصیتی که در کنار تحصیل علوم دینی، در حوزههایی همچون حکمت، طبیعیات، تاریخ و ادبیات نیز به مطالعه و کسب دانش پرداخت و مدتی امام جماعت مسجد جامع و پیشنماز مسجد کریمخان تبریز بود.
محمد، فرزند عبدالحمید و رقیه سلطان، در سال ۱۲۵۹ شمسی در خامنه از توابع شهرستان شبستر متولد شد. پدرش در شهر پتروفسک از شهرهای قفقاز به تجارت اشتغال داشت. خیابانی پس از گذراندن تحصیلات مکتبخانهای در تبریز، مدتی به پتروفسک رفت و در تجارتخانه پدرش فعالیت کرد، اما چند ماه بعد به تبریز بازگشت و در حوزه علمیه طالبیه، فقه و اصول را نزد حاج میرزا ابوالحسن آقا انگجی تا نزدیک مرحله اجتهاد فرا گرفت.
او همزمان با تحصیل علوم دینی، دروس هیأت، نجوم، حکمت، تاریخ، ادبیات و طبیعیات را نیز نزد استادان برجسته آموخت و در ادامه به فعالیتهای مذهبی و اجتماعی روی آورد. خیابانی در دوره دوم مجلس شورای ملی به نمایندگی رسید و پس از پایان این دوره، همزمان با جنگ جهانی اول، به تبریز بازگشت و در ادامه فعالیتهای سیاسی خود، برای تشکیل نهضت آزادیخواهان اقدام کرد.
خیابانی دو بار ازدواج کرد و حاصل این ازدواجها چهار پسر و دو دختر به نامهای محمود، حسن، هاشم، محمد، فاطمه و ربابه بود. همسر نخست او، رقیه سلطان، دختر سیدحسین خامنهای و پدربزرگ آیتالله سیدعلی خامنهای بود و از این طریق، خیابانی شوهرعمه رهبر شهید انقلاب اسلامی محسوب میشد. همسر دوم او نیز خیرالنساء نیکپندار، معروف به خانم آغا، دخترعموی خیابانی بود.
خیابانی برای استقلال و آزادی قیام کرد، نه جدایی آذربایجان از ایران
کریم میمنتنژاد، تبریزپژوه در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به فعالیتهای سیاسی شیخ محمد خیابانی اظهار کرد: خیابانی نماینده دور دوم مجلس شورای ملی بود. در سال ۱۲۹۰ روسها به مجلس ایران اولتیماتوم دادند و ایران را تهدید کردند که در صورت نپذیرفتن شرایط مورد نظرشان، وارد خاک کشور خواهند شد. با وجود پذیرش این اولتیماتوم از سوی مجلس، روسها وارد ایران شدند و خیابانی در واکنش به این اتفاق، تشکیلاتی با عنوان «فرقه دموکرات ایران» در آذربایجان و تبریز ایجاد کرد.
وی افزود: پس از پذیرش اولتیماتوم، خیابانی از مجلس خارج شد، مدتی در مشهد ماند و سپس به روسیه رفت و بعد از مدتی به تبریز بازگشت. انقلاب روسیه نیز بر فضای سیاسی ایران تأثیر گذاشت و خیابانی فرقه دموکرات را دوباره فعال کرد و روزنامه «تجدد» را به عنوان ارگان رسمی این فرقه راهاندازی کرد که به موضوع اصلاحات و مسائل مرتبط با آن میپرداخت.
وی با اشاره به تحولات سال ۱۲۹۶ گفت: در این سال عثمانیها وارد ایران شدند و کشور از دو طرف درگیر حضور روسها و عثمانیها بود. یکی از اهداف عثمانیها دستگیری اعضای فرقه دموکرات و تبعید برخی از آنان بود و در همین راستا، افرادی مانند شیخ محمد خیابانی، بادامچی و اسماعیل نوبری دستگیر و به ارومیه منتقل و مدتی زندانی شدند.
این تاریخپژوه ادامه داد: همزمان با دوره چهارم انتخابات مجلس شورای ملی، وثوقالدوله رئیس دولت ایران شد و خیابانی نیز بار دیگر در انتخابات شرکت و وارد مجلس شد. وثوقالدوله بدون اطلاع مجلس قرارداد ۱۹۱۹ را امضا کرد و خیابانی به آن اعتراض داشت و معتقد بود این قرارداد باید به تصویب مجلس برسد، اما اعتراض او به نتیجه نرسید.
وی بیان کرد: در همان دوره، قزاقها در ایران حضور داشتند و تعدادی مستشار سوئدی نیز برای تربیت نیروهای نظامی به کشور آمده بودند. وثوقالدوله این مستشاران را مأمور کرد تا فرقه دموکرات را از میان بردارند و اعضای آن را دستگیر کنند. خیابانی در پی این شرایط، در سال ۱۲۹۹ قیام کرد و اعضای فرقه دموکرات به رهبری او طی دو روز تمامی ادارات تبریز را تصرف کردند.
وی مطرح کرد: شعار این قیام «حفظ استقلال مملکت و تأمین آتیه و تحکیم مواد قانون اساسی» بود و قیام شش ماه ادامه یافت. از مهمترین اهداف خیابانی در این دوره، تشکیل منظم ارتش ایران، ایجاد کابینهای صالح و مقتدر و انجام اصلاحات اقتصادی بود؛ چراکه در آن زمان ساختار قاجاریه از هم پاشیده و حکومت پهلوی اول نیز هنوز شکل نگرفته بود و کشور با نابسامانی و گرسنگی مواجه بود.
میمنتنژاد با اشاره به اینکه خیابانی انتظار داشت شهرهای دیگر نیز به این نهضت بپیوندند، گفت: این اتفاق رخ نداد. خیابانی همچنین متوجه شد ممکن است قیام او به تجزیهطلبی و تلاش برای جدایی آذربایجان از ایران متهم شود؛ بنابراین شعار «آذربایجان جزو لاینفک ایران است» را به شعارهای خود اضافه کرد.
وی ادامه داد: در اواسط قیام، کابینه روس سقوط کرد و مشیرالدوله رئیس دولت شد و قصد مذاکره با خیابانی را داشت، اما او مذاکره را نپذیرفت. مشیرالدوله ابتدا عینالدوله، حاکم اردبیل، را مأمور سرکوب خیابانی کرد، اما عینالدوله این مأموریت را نپذیرفت و گفت نمیخواهد دستش به خون شیخ محمد رنگین شود.
وی تشریح کرد: در نهایت مشیرالدوله، مخبرالسلطنه هدایت، وکیل و نماینده مجلس، را به عنوان والی آذربایجان به تبریز فرستاد و مأموریت داد قیام را به طور کامل سرکوب کند. مخبرالسلطنه نیز تعداد زیادی از نیروهای قزاق را مأمور دستگیری اعضای فرقه دموکرات کرد. قزاقها بسیاری از اعضای فرقه را کشتند و در نهایت، دو کودک محل اختفای خیابانی را لو دادند و گفتند او را دیدهاند که به خانه همسایه رفته است. پس از آن، قزاقها شیخ محمد خیابانی را کشتند و جنازه او را روی نردبانی گذاشته و به عالیقاپو بردند.
این تاریخپژوه گفت: مخبرالسلطنه دستور داد خیابانی سریع دفن شود و به همین دلیل، پیکر او به صورت موقت در گورستان امامزاده سیدحمزه تبریز دفن شد و بعدها قبر او را به باغ طوطی شاهعبدالعظیم شهر ری منتقل کردند و برای همیشه در آنجا به خاک سپرده شد.
وی در پایان تأکید کرد: نکته مهم درباره شیخ محمد خیابانی این است که همانطور که از شعار او نیز برمیآید، در فکر جدا کردن آذربایجان از ایران نبود و قیام او، قیامی آزادیخواهانه بود.
تندیس خیابانی؛ یادمانی در جوار مسجد و خانه تاریخی شیخ
در سال ۱۳۹۸، تندیس وی در چهارراه منصور تبریز (میدان بهشتی) و در نزدیکی مسجد کریمخان، که خیابانی بهمدت چهار سال امامت جماعت آن را برعهده داشت، نصب شد. این تندیس سه متر ارتفاع دارد و در جوار خانه تاریخی شیخ قرار گرفته است و با دست توانای مجمسه ساز شهیر کشورمان، استاد احد حسینی ساخته شده است.
در مراسم رونمایی از این تندیس، نواده شیخ محمد خیابانی، شهردار و اعضای شورای اسلامی شهر تبریز حضور داشتند.
خانهای که بخشی از تاریخ خیابانی را روایت میکند
خانه تاریخی شیخ محمد خیابانی در ضلع شمالشرقی میدان شهید بهشتی (چهارراه منصور) تبریز و در ابتدای کوچهای قرار دارد که امروزه در میان بناهای تجاری شهر قرار گرفته است. این بنا از یادگارهای دوره قاجار به شمار میرود و بهعنوان یکی از مکانهای مرتبط با زندگی شیخ محمد خیابانی مورد توجه قرار گرفته است.
این خانه در ۲۵ شهریور ۱۳۹۸ و همزمان با برنامههای گرامیداشت نودونهمین سالگرد شهادت خیابانی، به موزه تبدیل شد و به مجموعه موزههای تبریز پیوست. در این خانه، تصاویری از دوران مشروطه و مفاخر آذربایجان، اسناد و مدارک تاریخی و تندیسهایی از چهرههای مشروطه به نمایش درآمده است.
قرار گرفتن خانه تاریخی خیابانی در نزدیکی مسجد کریمخان و تندیس او، مجموعهای از نشانههای مرتبط با زندگی، فعالیت اجتماعی و سیاسی این چهره مشروطهخواه را در یکی از نقاط تاریخی تبریز گرد هم آورده است.
«خیابانی در مسیر آزادی»؛ روایت تصویری از زندگی یک آزادیخواه
زندگی و مبارزات سیاسی شیخ محمد خیابانی در مستند بلند «خیابانی در مسیر آزادی» نیز روایت شده است؛ اثری به کارگردانی امیرحسین خلیلزاده و تهیهکنندگی سعید الهی که فیلمبرداری و تدوین آن در تهران و تبریز انجام شده است. این مستند با تمرکز بر زندگی شخصی و سیاسی خیابانی، تلاشهای او در دوره مشروطه، مبارزه برای برقراری عدالت و رهایی کشور از سلطه بیگانگان و سرانجام قیام او را به تصویر میکشد.
«خیابانی در مسیر آزادی» در سال ۱۴۰۳ در تبریز رونمایی و از شبکه یک سیما نیز پخش شد. این اثر همچنین در دسترس تماشای آنلاین قرار گرفته است.
در کنار این مستند، ایده ساخت یک سریال داستانی درباره زندگی شیخ محمد خیابانی نیز پیشتر مطرح شده است؛ حتی فیلمنامه این اثر تهیه شده، اما طبق اظهارات تهیهکننده مستند در سال ۱۴۰۳، این فیلمنامه همچنان در تلویزیون باقی مانده و سریال هنوز به مرحله تولید نرسیده است.
پایان قیام؛ خیابانی چگونه شهید شد؟
قیام شیخ محمد خیابانی پس از بیش از پنج ماه فعالیت در تبریز، سرانجام در شهریور ۱۲۹۹ با ورود نیروهای قزاق و درگیری با نیروهای وابسته به قیام به پایان رسید. پس از ناکامی مذاکرات برای پایان دادن به قیام، مخبرالسلطنه هدایت که بهعنوان والی آذربایجان به تبریز آمده بود، برای سرکوب جنبش با نیروهای قزاق وارد عمل شد.
در جریان این عملیات، مراکز تحت اختیار نیروهای خیابانی از جمله عالیقاپو و دیگر مواضع آنان به تصرف درآمد و شمار زیادی از اعضای حزب دموکرات نیز بازداشت یا کشته شدند. خیابانی پس از سقوط مواضع قیام، از خانه خود خارج شد و به خانه همسایهاش، شیخ حسنعلی میانجی، پناه برد.
سرانجام در ۲۲ شهریور ۱۲۹۹، محل اختفای خیابانی شناسایی شد و نیروهای قزاق به مخفیگاه او در زیرزمین خانه میانجی یورش بردند. بر اساس روایتهای تاریخی، خیابانی با شلیک گلوله شهید شد و پیکرش را از محل خارج کردند. درباره جزئیات لحظه مرگ او، روایتهای متفاوتی در منابع تاریخی وجود دارد و برخی منابع، روایت خودکشی را نیز نقل کردهاند؛ با این حال، روایت رایج در منابع تاریخی، شهادت او به دست نیروهای قزاق است.
پیکر شیخ محمد خیابانی پس از شهادت، ابتدا در گورستان سیدحمزه تبریز به خاک سپرده شد و بعدها به باغ طوطی در جوار حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) در شهرری منتقل شد؛ آرامگاهی که امروز محل دفن اوست.
به گزارش ایسنا، به این ترتیب قیامی که خیابانی با شعارهایی چون حفظ استقلال کشور، اجرای قانون اساسی و تأمین آینده ایران آغاز کرده بود، پس از چند ماه با سرکوب نیروهایش و کشتهشدن رهبر آن پایان یافت؛ اما نام او در تاریخ مشروطه و تحولات سیاسی آذربایجان باقی ماند.
انتهای پیام
