در گوشهوکنار استان اردبیل، غارها و دستکندهای زیرزمینی متعددی وجود دارد که بخشی از آنها از ظرفیتهای تاریخی و گردشگری منطقه به شمار میروند؛ فضاهایی که هر یک برای شناخت دقیق پیشینه و کارکرد خود نیازمند بررسیهای تخصصی هستند.
کنزق؛ معماری دستکند در دامنه سبلان
روستای کنزق در حدود سه کیلومتری شهر سرعین قرار دارد و مجموعهای از فضاهای دستکند و زیرزمینی را در خود جای داده است؛ مجموعهای که به دلیل معماری خاص و ارزش تاریخی، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بر اساس اظهارات مدیرکل وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل، غارهای دستکند کنزق حدود ۲۵۰۰ سال قدمت داشته و مربوط به دوره اشکانیان هستند. در عین حال، نتایج کاوشهای باستانشناختی انجامشده در این محوطه، شواهدی از دورههای مختلف تاریخی را نشان داده است.
در نخستین فصل کاوشهای باستانشناسی کنزق نیز بازگشایی مدخلهای ورودی و خروجی، دستیابی به دادههای باستانی، لایهنگاری و نقشهبرداری مسیرهای داخلی مجموعه مورد توجه قرار گرفت.
گزارشهای باستانشناسی همچنین از مشاهده آثاری از دوره اشکانی در فاز شکلگیری این محوطه و آثاری از دورههای میانی اسلامی، سلجوقی و ایلخانی در فازهای بعدی خبر دادهاند؛ موضوعی که نشان میدهد کنزق در دورههای مختلف تاریخی مورد استفاده قرار گرفته است.
در جریان بازدید از این مجموعه، مصیب اسلامی، کارشناس و راهنمای حاضر در بازدید از دستکندهای تاریخی کنزق، با اشاره به ظرفیتهای تاریخی و گردشگری این مجموعه اظهار کرد: کنزق از ظرفیتهای مهم تاریخی و گردشگری منطقه برخوردار است و بخشهایی از این مجموعه زیرزمینی در گذشته به یکدیگر ارتباط داشتهاند.
وی با اشاره به ضرورت شناسایی و معرفی بیشتر این فضاها افزود: ظرفیتهای تاریخی و زیرزمینی کنزق نیازمند بررسی و شناسایی بیشتری است و میتوان با توسعه این ظرفیت، زمینه حضور و بازدید گردشگران را فراهم کرد.
اسلامی همچنین بر ضرورت تکمیل زیرساختهای گردشگری در این مجموعه تأکید کرد و گفت: با پیگیری مسئولان و فراهم شدن امکانات و تسهیلات لازم، میتوان شرایط مناسبتری برای بازدید گردشگران از این مجموعه تاریخی فراهم کرد.
غار گلستان؛ مجموعهای فراتر از یک فضای زیرزمینی
اما در شهرستان نیر، غار تاریخی گلستان شرایط متفاوتی دارد. این غار که در نزدیکی روستای گلستان قرار گرفته، مجموعهای از تالارها، اتاقها و تونلهای ارتباطی را در خود جای داده و بر اساس اطلاعات موجود، در مواقع اضطراری به عنوان سکونتگاه و مجموعه نظامی مورد استفاده قرار میگرفته است.
محمد صلحی، سرپرست میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان نیر، درباره پیشینه این مجموعه به ایسنا گفت: غار گلستان مربوط به اوایل دوره اسلامی است و در مواقع اضطراری به عنوان سکونتگاه و مجموعه نظامی مورد استفاده قرار میگرفته است.
به طور کلی، این مجموعه دارای تالاری مستطیلشکل با حدود ۱۸ متر طول، ۴ متر عرض و یک متر و ۷۰ تا یک متر و ۸۰ سانتیمتر ارتفاع است و سقف آن به شکل قوسی ساخته شده است.
در این مجموعه ۱۰ اتاق شناسایی شده که دارای تاقچههایی برای قرار دادن وسایل روشنایی و سکوهایی برای گذاشتن سایر وسایل هستند. ورودی اتاقها نیز شکل تونلی دارند و همانند سقف اتاقها، قوسی و بیضیشکل هستند. عرض ورودیها حدود ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر و ارتفاع آنها حدود ۸۰ تا ۹۰ سانتیمتر است و در بخشهایی نیز قاببندی قوسیشکل به عمق حدود ۲۰ سانتیمتر دیده میشود که برای نصب و نگهداری درها مورد استفاده قرار میگرفته است.
برخی از اتاقها از طریق تونلهای ارتباطی به فضاهای دیگر متصل هستند و برخی نیز بنبستاند. عرض اتاقها معمولا حدود سه متر و طول آنها بین سه تا ۱۰ متر متغیر است. در مجموع نیز ۹ تونل ارتباطی در این مجموعه شناسایی شده که برخی طولانی و برخی کوتاه هستند.
در برخی گزارشهای توصیفی درباره غار گلستان، وجود سفالهایی با لعاب قرمز و نخودی، ظروف سفالی و بقایای استخوانی نیز مورد اشاره قرار گرفته است. این یافتهها در برخی منابع به استقرار و استفاده طولانیمدت از مجموعه در دورههای تاریخی نسبت داده شدهاند، اما تعیین دقیق قدمت و کارکرد این یافتهها نیازمند بررسی و تأیید تخصصی باستانشناسان است.
غاری که اهالی از کودکی میشناختند
با وجود این ویژگیها، غار گلستان هنوز فاصله زیادی با تبدیل شدن به یک مقصد گردشگری مناسب دارد.
صلحی میگوید برای ساماندهی مدخلهای غار تاکنون دو فصل بررسی انجام شده و ورودیها ساماندهی شدهاند، اما به دلیل نبود اعتبار خاص ملی، این مجموعه همچنان بلاتکلیف مانده است.
وی با اشاره به وضعیت مسیرهای داخلی غار اظهار کرد: این مجموعه دارای چندین مسیر ورودی و خروجی است که متأسفانه در سالهای گذشته بر اثر ورود آب باران و برف با خاک پر شده و بعضی ورودیها بسته شدهاند.
صلحی ادامه داد: در صورت تأمین اعتبار، مجموعه ساماندهی شده، روشنایی داخل آن ایجاد و بعضی نورگیرها نیز برای سهولت بازدیدکنندگان بازسازی خواهد شد.
اما برای اهالی روستای گلستان، این غار داستان یک کشف تازه نیست. یکی از اهالی روستا که حدود ۶۰ سال دارد، میگوید از سه چهار سالگی این غار را میشناخته و همراه همسنوسالهایش در بخشهایی از آن بازی میکرده است؛ فضایی که به گفته او در سالهای بعد نیز برای اهالی روستا و حتی مردم روستاهای اطراف شناخته شده بود و بسیاری برای بازدید به آنجا میآمدند.
او با اشاره به اینکه در سالهای گذشته برخی مسئولان از شناسایی و کشف غار سخن گفتهاند، میگوید: اگر اینجا ۱۰ یا ۱۵ سال پیش شناسایی یا کشف شده، در این مدت چه کاری برایش انجام شده است؟ اگر مسئولی میگوید این مکان را کشف کرده، بعد از این کشف چه اتفاقی افتاده است؟ آیا غار به مردم معرفی شده و برای حفاظت و ساماندهی آن کاری انجام شده است؟
این شهروند ادامه میدهد: حتی اگر این مجموعه به ثبت ملی رسیده باشد، ثبت به تنهایی کافی نیست. مردم میخواهند بدانند بعد از شناسایی و ثبت، چه اقدامی برای حفظ و معرفی آن انجام شده است. امروز اگر کسی به غار سر بزند، وضعیت آن را از نزدیک میبیند؛ ورودیهایی که باید امکان عبور و بازدید از آنها وجود داشته باشد، در بخشهایی بسته شده و مجموعه شرایط مناسبی برای بازدید ندارد.
او تأکید میکند که غار تنها برای اهالی گلستان شناختهشده نیست و مردم روستاهای اطراف نیز سالهاست با آن آشنایی دارند و از آن بازدید کردهاند و میگوید: انتظار ما این است که این مکان فقط روی کاغذ شناسایی و ثبت نشود، بلکه برای حفاظت، ساماندهی، دسترسی و معرفی آن نیز اقدامی عملی انجام شود.
مطالبه اهالی؛ راه دسترسی و معرفی غار
یکی از مهمترین مشکلاتی که اهالی درباره غار گلستان مطرح میکنند، نبود مسیر دسترسی مناسب و معرفی کافی این ظرفیت است.
صلحی در این باره میگوید: نبود راه دسترسی مناسب، زیرساخت و اعتبار لازم از دلایل اصلی است که موجب شده این مجموعه به یک ظرفیت قابل بازدید گردشگری تبدیل نشود.
وی اضافه کرد: برنامه نصب تابلوهای راهنمای گردشگری شهرستان در دستور کار قرار دارد و به محض آماده شدن، در مسیرهای اصلی نصب خواهد شد. خود غار نیز در داخل روستا دارای تابلوی معرفی اثر است که توسط میراث فرهنگی نصب شده است.
با این حال، مطالبه اهالی تنها نصب یک تابلو نیست. آنها معتقدند اگر قرار است غار گلستان به عنوان یک ظرفیت تاریخی و گردشگری معرفی شود، باید مسیر دسترسی مناسب از جاده اصلی تا روستا و غار ایجاد شود و این مجموعه در برنامه گردشگری منطقه نیر و سرعین نیز دیده شود.
میراثی که هنوز نیازمند اقدام عملی است
غار گلستان و دستکندهای کنزق تنها نمونههای ظرفیتهای زیرزمینی استان اردبیل نیستند. غار یخگان در خلخال، هفتخانه، وند کلخوران، بینلر، آبازار و داشکسن مشگینشهر و برخی دیگر از فضاهای زیرزمینی استان نیز در منابع مختلف به عنوان جاذبههای طبیعی، تاریخی یا دستکند معرفی شدهاند؛ با این حال، درباره هر یک باید بر اساس مطالعات تخصصی، ویژگی و پیشینه آن به صورت جداگانه بررسی شود.
آنچه درباره غار گلستان بیش از هر چیز جلب توجه میکند، فاصله میان شناخته شدن این مجموعه در میان مردم و وضعیت امروز آن است؛ غاری که به گفته اهالی، نسلهای مختلف روستا و روستاهای اطراف از وجود آن خبر داشتهاند، اما با وجود گذشت سالها از شناسایی و بررسی رسمی، همچنان با ورودیهای مسدود، دسترسی نامناسب و کمبود زیرساخت مواجه است.
حالا پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که غار گلستان چه قدمتی دارد یا چه کاربردی داشته است؛ مسئله این است که این میراث شناختهشده چه زمانی از وضعیت بلاتکلیف خارج میشود و شناسایی و ثبت آن، به حفاظت، ساماندهی و معرفی واقعی در میدان تبدیل خواهد شد.
انتهای پیام
