یک پژوهشگر حوزه آثار تاریخی، با اشاره به قدمت و اهمیت بالای این اثر تاریخی که در نوع خود منحصر به فرد است، گفت: بررسی اسناد و آثار باستانی نشان میدهد که بنای اصلی مسجد جامع کلات ریشه در دوران سلجوقی دارد؛ اما این بنا در طول تاریخ با تغییرات و افزودنیهای مهمی مواجه شده است که هرکدام از آنها لایهای جدید از هنر و معماری ایران را بر این بنا افزوده است.
علیرضا یاوری، در گفت و گو با ایسنا بیان کرد: ساخت گنبد اصلی این مسجد به دوره ایلخانی نسبت داده میشود. همچنین نادرشاه افشار، پادشاه دوره افشاری، نقش مؤثری در تکمیل این مجموعه داشت و بیوتات و ایوانهای اطراف آن را با ظرافت و زیبایی احداث کرد؛ بنابراین، در کلات نادری با یک اثر چندبُعدی تاریخی سروکار داریم که گواهی بر پیوستگی تمدنی و هنری ایرانیان در طول چند قرن است.
وی با تشریح ویژگیهای بصری و معماری این بنا، افزود: مسجد کبود گنبد به دلیل استفاده فراوان از کاشیهای فیروزهای رنگ در ایوانها و گنبد، این نامگذاری را برای خود به دست آورده است. این رنگ آبی فیروزهای که نماد آسمان و بینهایت است، در معماری اسلامی همیشه جایگاه ویژهای داشته است.
این پژوهشگر حوزه آثار تاریخی، خاطرنشان کرد: در این مسجد، چهار ایوانه با یک گنبد دوطبقه و نیلگون، همراه با صحنها و طاقهای متعدد قرار گرفته است. ساقه گنبد به شکل استوانهای طراحی شده و فضای زیرین گنبد یک هشتضلعی منظم است که طول هر ضلع آن حدود ۴ متر میباشد. صحن اصلی مسجد نیز مستطیل شکل است و ابعاد آن شامل عرض ۱۹ متر و طول ۲۷ متر میشود. این ابعاد و چیدمان، نشاندهنده درک دقیق مهندسی و زیباییشناسی معماران دورههای مختلف است.
نقوشی که حاملان نمادهای فرهنگی و مذهبی آن زمان هستند
یاوری همچنین به جزئیات تزئینی بنا پرداخت و گفت: یکی از مهمترین دلایل جذابیت بصری مسجد کبود گنبد، استفاده از کاشی هفت رنگ در تزئینات داخلی و خارجی آن است. هنرمندان آن دوره با استفاده از نقوش اسلیمی، گل و بوته و الگوهای هندسی پیچیده، فضایی خیره کننده و پرهیبت را در لچکیهای بالای ایوانها و رواقها ایجاد کردهاند.
وی تأکید کرد: این نقوش تنها برای زیبایی نیستند، بلکه حاملان نمادهای فرهنگی و مذهبی آن زمان هستند. کاشیکاریهای این بنا، نمونهای عالی از مهارت و دقت هنرمندان ایرانی در ترکیب رنگ و فرم است که امروزه نیز چشم هر بازدیدکنندهای را خیره میکند.
این پژوهشگر حوزه آثار تاریخی با اشاره به سندیت تاریخی تعمیرات گذشته، خاطرنشان کرد: در اطراف پیشخوان مدخل اصلی مسجد، کتیبهای سنگی به خط نستعلیق نصب شده است که مربوط به دوره قاجار است. این کتیبه حکایت از تعمیرات اساسی مسجد در سال ۱۲۵۰ هجری قمری توسط یلنگ توش خان ابن فتحعلی، حاکم وقت کلات دارد.
وی گفت: وجود این کتیبه و سایر آثار تاریخی، نشان دهنده احترام و توجه ویژه حاکمان و مردم کلات به این بنا در تمام دورانهاست. این مسجد در تاریخ ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ شمسی با شماره ثبت ۶۶۱ به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد، اما متأسفانه تصاویر تاریخی به جا مانده از دهه ۴۰ و ۵۰ شمسی، از تخریب و آسیبدیدگی بخشهای زیادی از این بنا در دوران حکومت گذشته حکایت دارد. این آسیبها جبرانناپذیر بودند و میراث ماندگار گذشتگان را به خطر انداختند.
یاوری با تأکید بر تلاشهای پس از انقلاب اسلامی برای حفظ این میراث، بیان کرد: خوشبختانه با پیروزی انقلاب اسلامی، نگرش جامعه و مسئولان به میراث فرهنگی کاملاً متحول شد. سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان و شهرستان کلات، تلاشهای گستردهای برای جلوگیری از تخریب بیشتر و مرمت این بنای باشکوه انجام دادهاند.
مسجد جامع کلات یکی از نگینهای تمدنی و گردشگری
وی بیان کرد: امروزه، با نظارتهای دقیق و تخصصی، مسجد جامع کلات به یکی از نگینهای تمدنی و گردشگری کلات تبدیل شده است. این بنا نه تنها برای مردم کلات، بلکه برای تمامی گردشگران و علاقهمندان به تاریخ و معماری ایرانی-اسلامی، جاذبهای بینظیر است.
این پژوهشگر حوزه آثار تاریخی در ادامه به شرح جزئیات طرح جدید مرمت که اخیراً آغاز شده، پرداخت و افزود: عملیات مرمت و بازسازی مسجد جامع کلات با هدف حفظ اصالت معماری و بهبود زیرساختهای این بنای ارزشمند آغاز شده است. براساس آنچه اعلام شده این طرح با تخصیص اعتباری معادل ۵۰۰ میلیون تومان اجرا میشود و شامل طیف گستردهای از عملیات تخصصی عمرانی است. از جمله این اقدامات میتوان به بامسازی، مرمت بخشهای آسیب دیده سازهای، انجام بندکشی کامل و بازسازی سازه پشتبام اشاره کرد. هدف اصلی از این کارها، تقویت سازهای بنا و افزایش مقاومت آن در برابر عوامل طبیعی مانند بارندگی، تغییرات دما و زلزله است.
وی با تکیهبر استانداردهای بینالمللی مرمت، اظهار کرد: در کنار عملیات سازهای، بخش هنری و زیباییشناختی طرح نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. عملیات لکهگیری و نقاشی سطوح داخلی و بیرونی در وسعتی بالغبر ۵۰۰ مترمربع در دستور کار قرار گرفته است.
یاوری افزود: نکته مهم در این بخش، استفاده از رنگها و مصالحی است که دقیقاً با دورههای تاریخی بنا سازگار باشد. ما نمیخواهیم ظاهر مدرن بر وجه تاریخی این بنای ۹۰۰ ساله حاکم شود؛ بلکه هدف ما بازگرداندن آن به شکوه اولیه است، بدون اینکه ردی از دستکاریهای نادرست به جا بماند. این فرآیند با نظارت مستمر کارشناسان میراث فرهنگی و با سرعت و دقت بالا پیش میرود.
وی با اشاره به ابعاد فرهنگی و اجتماعی مرمت این بنا، خاطرنشان کرد: مرمت مسجد جامع کلات را پاسداری از هویت فرهنگی و مذهبی شهرستان کلات است. این مسجد در طول تاریخ، نقطه تجمع و تعامل اقوام مختلف بوده و امروز نیز باید به عنوان نمادی از وحدت و پیوستگی تاریخی حفظ شود.
این پژوهشگر حوزه آثار تاریخی گفت: با تکمیل مرمت، انتظار میرود تا مسجد کبود گنبد ظرفیت پذیرش گردشگران بیشتری داشته باشد و به یکی از مهمترین مراکز گردشگری فرهنگی استان خراسان رضوی تبدیل شود.
وی تأکید کرد: ما به عنوان پژوهشگران و پاسداران فرهنگ، امیدواریم که این میراث ارزشمند برای نسلهای آینده نیز با همان زیبایی و اصالت باقی بماند. این اقدام اخیر در خصوص مرمت بنا در قالب برنامههای توسعهای منطقه جهت حفاظت از میراث فرهنگی و مذهبی کلات انجام میپذیرد و نشان دهنده جدیت مسئولان در صیانت از افتخارات تاریخی منطقه است.
انتهای پیام
