حسین بانژاد در گفتوگو با ایسنا در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود اجرای گسترده سامانههای آبیاری تحت فشار در خراسان رضوی، آمار مصرف آب کاهش چشمگیری را در کل آبخوانها نشان نمیدهد و آیا میان راندمان طراحی سامانههای آبیاری و عملکرد واقعی آنها در سطح مزرعه شکاف وجود دارد، اظهار کرد: زمانی که آبیاری تحت فشار را توصیه میکنیم، هدف اصلی این است، که میزان برداشت آب کاهش پیدا کند، اما در عمل ممکن است اتفاق دیگری رخ دهد.
وی اضافه کرد: ممکن است با استفاده از یک فناوری جدید، بهرهوری آبیاری افزایش پیدا کند، اما کشاورز به دلیل همین افزایش بهرهوری، سطح زیرکشت خود را بیشتر کند. در چنین شرایطی، حتی اگر مصرف آب به ازای واحد سطح کاهش پیدا کرده باشد، میزان کل برداشت آب از منابع لزوماً کاهش پیدا نمیکند.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: بنابراین مسئله اصلی این است، که باید میان افزایش بهرهوری آب در مزرعه و کاهش واقعی برداشت از منابع آب تفاوت قائل شویم. اگر افزایش راندمان آبیاری صرفاً به توسعه سطح زیرکشت منجر شود، هدف اصلی که همان کاهش فشار بر منابع آب است، محقق نخواهد شد.
فناوری آبیاری بدون مدیریت، راهحل بحران آب نیست
بانژاد با تأکید بر اینکه روش آبیاری به تنهایی تعیینکننده میزان موفقیت در مدیریت آب نیست، بیان کرد: در موفقیت یک سیستم آبیاری، علاوه بر خود روش آبیاری، مدیریت آن نیز اهمیت بسیار زیادی دارد.
وی خاطرنشان کرد: ممکن است در یک منطقه آبیاری سطحی داشته باشیم، اما این روش به شکل صحیح مدیریت شود و نتیجه آن از یک سامانه آبیاری قطرهای که مدیریت مناسبی ندارد، بهتر باشد. بنابراین نمیتوان صرفاً به دلیل اینکه یک روش جدیدتر یا از نظر فنی پیشرفتهتر است، تصور کرد که حتماً مصرف آب را کاهش خواهد داد.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: در واقع باید بررسی شود، که هر روش آبیاری در شرایط خاص اقلیمی، خاک، گیاه و مدیریت مزرعه چه عملکردی دارد. اگر یک سامانه آبیاری نوین به درستی طراحی یا مدیریت نشود، ممکن است بخشی از اهداف مورد انتظار آن محقق نشود.
هوشمندسازی زمانی مؤثر است که برداشت آب کاهش یابد
بانژاد درباره ظرفیت هوشمندسازی آبیاری در مدیریت منابع آب، اضافه کرد: اگر منظور از هوشمندسازی این باشد، که آب به مقدار کافی و در زمان مناسب در اختیار گیاه قرار گیرد و از برداشت اضافی جلوگیری شود، این کار امکانپذیر است.
وی بیان کرد: هوشمندسازی میتواند مشخص کند، که چه زمانی باید آبیاری انجام شود و چه مقدار آب مورد نیاز گیاه است. این موضوع از نظر علمی و فنی قابل انجام است، اما مسئله اساسی این است، که ما در شرایطی قرار داریم که با کمبود منابع آب مواجه هستیم.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به شرایط اقلیمی خراسان رضوی، خاطرنشان کرد: اقلیم منطقه گرم و خشک است و میزان تبخیر و تعرق نیز بالاست. بنابراین مدیریت آب باید با توجه به این شرایط انجام شود و نمیتوان صرفاً با استفاده از یک فناوری جدید انتظار داشت مشکل منابع آب برطرف شود.
بانژاد ادامه داد: اگر هوشمندسازی باعث شود میزان واقعی برداشت آب کاهش پیدا کند، میتوان از آن به عنوان یک ابزار مؤثر در مدیریت منابع استفاده کرد، اما اگر هوشمندسازی انجام شود و همزمان سطح زیرکشت افزایش پیدا کند و میزان برداشت آب کاهش پیدا نکند، در نهایت وضعیت منابع آب روزبهروز نامناسبتر خواهد شد.
آبیاری قطرهای در صورت مدیریت نامناسب میتواند شوری را افزایش دهد
وی با اشاره به چالشهای مربوط به آبیاری قطرهای و دیگر روشهای نوین، اضافه کرد: در هر روش آبیاری که انتخاب شود، موضوع تنها انتقال آب به گیاه نیست. باید مجموعهای از پیامدهای استفاده از آن روش نیز مورد توجه قرار گیرد. در بسیاری از مواقع ما صرفاً به این موضوع توجه میکنیم، که آب را به گیاه برسانیم تا گیاه رشد کند و محصول تولید شود، در حالی که یک مؤلفه مهم دیگر یعنی محیط زیست را نیز باید در نظر داشته باشیم.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر ضرورت توجه به حقابههای محیطزیستی بیان کرد: در کنار نیاز آبی گیاه، باید مشخص باشد که نیازهای محیطزیستی و حقابههای تعریفشده برای اکوسیستمها چه وضعیتی پیدا میکنند. مدیریت منابع آب نباید صرفاً با هدف تأمین آب مورد نیاز بخش کشاورزی انجام شود.
بانژاد خاطرنشان کرد: حتی در انتخاب روش آبیاری نیز باید شرایط منطقه و نحوه مدیریت را در نظر گرفت. ممکن است آبیاری سطحی در یک منطقه، در صورت مدیریت مناسب، نتیجه بهتری نسبت به آبیاری قطرهای داشته باشد.
وی ادامه داد: اگر آبیاری قطرهای به خوبی مدیریت نشود، برخلاف تصوری که ممکن است وجود داشته باشد، حتی میتواند باعث افزایش شوری خاک شود. بنابراین نمیتوان صرفاً با تغییر روش آبیاری انتظار داشت همه مشکلات مدیریت آب برطرف شود.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد درباره استفاده از دادههای ماهوارهای در کشاورزی دقیق، اضافه کرد: استفاده از این دادهها امکانپذیر است، اما پیش از استفاده عملیاتی باید دقت اطلاعات بررسی و دادهها کالیبره شوند. اگر اطلاعاتی که از طریق ماهواره به دست میآوریم با دادههای زمینی که در اختیار داریم هماهنگ باشد، میتوان از آنها برای تصمیمگیری بهتر استفاده کرد. بنابراین دادههای ماهوارهای نباید بدون بررسی و تطبیق با شرایط واقعی منطقه مورد استفاده قرار گیرند.
بانژاد بیان کرد: اطلاعات زمینی همچنان اهمیت زیادی دارد و باید بتوانیم دادههای ماهوارهای را با اطلاعات واقعی مزرعه و منطقه تطبیق دهیم. در این صورت، دادههای ماهوارهای میتوانند بخش قابل توجهی از کمبود اطلاعات را پوشش دهند.
وی خاطرنشان کرد: بهویژه در مناطقی که دسترسی به آنها دشوار است، وسعت زیادی دارند یا جمعآوری دادههای زمینی در آنها هزینهبر و حتی گاهی غیرممکن است، استفاده از دادههای ماهوارهای میتواند کمک قابل توجهی به کشاورزی دقیق کند.
اینترنت اشیا نیازمند زیرساخت و داده معتبر است
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد درباره استفاده از اینترنت اشیا و حسگرهای مختلف برای مدیریت آبیاری، ادامه داد: زمانی که اطلاعات کافی در اختیار داشته باشیم، چه این اطلاعات از طریق ماهواره و چه از طریق سایر روشها به دست آمده باشد، امکان تصمیمگیری دقیقتر فراهم میشود.
بانژاد اضافه کرد: اینترنت اشیا نیز میتواند در همین چارچوب مورد استفاده قرار گیرد و اطلاعات مورد نیاز برای مدیریت آبیاری را در اختیار قرار دهد، اما استفاده از این فناوریها نیازمند آمادهسازی زیرساختهای لازم است. نمیتوان صرفاً با ایجاد یک سامانه یا نصب چند حسگر انتظار داشت مدیریت آب به شکل اساسی تغییر کند. ابتدا باید زیرساختهای لازم فراهم شود و سپس دادههای بهدستآمده مورد ارزیابی و استفاده قرار گیرند.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: وقتی اطلاعات دقیق و قابل اعتماد در اختیار کشاورز و مدیر قرار گیرد، تصمیمگیری نیز میتواند دقیقتر شود. دادههای ماهوارهای، اطلاعات زمینی و فناوریهایی مانند اینترنت اشیا میتوانند در کنار یکدیگر قرار بگیرند و به مدیریت بهتر منابع کمک کنند.
افزایش بهرهوری باید به کاهش برداشت واقعی منجر شود
بانژاد ادامه داد: مسئله اصلی در مدیریت آب کشاورزی این است، که فناوری باید در خدمت کاهش واقعی برداشت از منابع آب قرار گیرد. اگر استفاده از آبیاری نوین یا هوشمندسازی موجب شود میزان برداشت آب کاهش پیدا کند، این فناوریها میتوانند نقش مؤثری در مدیریت منابع داشته باشند، اما اگر نتیجه افزایش بهرهوری صرفاً افزایش سطح زیرکشت و ادامه برداشت از منابع باشد، مسئله اصلی همچنان پابرجا خواهد ماند.
وی اضافه کرد: بنابراین در کنار توسعه فناوریهای نوین آبیاری، باید مدیریت مصرف، شرایط اقلیمی، وضعیت منابع آب، نیازهای محیطزیستی، اطلاعات دقیق و زیرساختهای لازم نیز مورد توجه قرار گیرد. استفاده از فناوری زمانی میتواند به حل مسئله آب کمک کند، که در چارچوب یک برنامه جامع مدیریت منابع آب قرار گیرد، در غیر این صورت، صرفاً تغییر روش آبیاری یا هوشمندسازی سیستم، به تنهایی نمیتواند مانع تداوم فشار بر منابع آب و آبخوانهای خراسان رضوی شود.
انتهای پیام
