حمیدرضا گلمحمدی تواندشتی، کارشناس نمایش و فعال فرهنگ، هنر و رسانه مازندران بهمناسبت هفته دفاع مقدس در یادداشتی که در اختیار ایسنا قرار داد، نوشت: تئاتر به دلیل ماهیت زنده و ارتباط مستقیم میان بازیگر و تماشاگر، ظرفیت کمنظیری برای روایت حماسه، رنج، ایثار و زندگی انسانهایی دارد که در سالهای جنگ، بخشی از مهمترین فصلهای تاریخ معاصر ایران را رقم زدند.
مازندران نیز به واسطه حضور گسترده مردم این استان در دوران دفاع مقدس، گنجینهای ارزشمند از خاطرات، شخصیتها، حوادث و روایتهای انسانی در اختیار هنرمندان دارد؛ روایتهایی که میتوانند دستمایه صدها نمایش نامه و اثر نمایشی قرار گیرند.
اما پرسش اساسی این است که آیا تاکنون به اندازه ظرفیت تاریخی و فرهنگی مازندران، نمایش نامه دفاع مقدس تولید کردهایم؟ پاسخ به این پرسش نیازمند نگاهی صادقانه و کارشناسی است.
نمایش نامه؛ حلقهای که نباید فراموش شود
تئاتر تنها به بازیگر، کارگردان، صحنه و نور خلاصه نمیشود. نقطه آغاز بسیاری از آثار ماندگار نمایشی، یک متن و نمایش نامه قدرتمند است.
در سالهای گذشته نیز در فضای تئاتر مازندران، ضعف تولید نمایش نامه بهعنوان یک دغدغه مطرح شده است. در جشنواره تئاتر بومی «تیرنگ» حتی از مشکل نمایش نامه، بهویژه در حوزه متون بومی، بهعنوان یکی از مسائل اصلی تئاتر استان یاد شده است.
این موضوع درباره نمایش نامههای دفاع مقدس نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا مازندران هنوز مجموعه بزرگی از خاطرات شفاهی، زندگینامه رزمندگان، روایت خانوادههای شهدا، آزادگان و جانبازان و حوادث اجتماعی دوران جنگ را در اختیار دارد که میتواند به متن نمایشی تبدیل شود. در واقع، بخشی از کمکاری را باید در فاصله میان خاطره و نمایش نامه جستوجو کرد.
خاطراتی که هنوز روی صحنه نیامدهاند
در بسیاری از روستاها و شهرهای مازندران، خانوادههایی زندگی میکنند که هنوز خاطراتی ناگفته از سالهای دفاع مقدس در سینه دارند.
مادری که سالها چشمانتظار بازگشت فرزندش بوده، همسری که زندگی خود را با خاطرات یک رزمنده ادامه داده، نوجوانی که پدرش را در سالهای جنگ از دست داده، رزمندهای که پس از سالها هنوز خاطرهای از یک عملیات، یک همرزم یا یک لحظه سرنوشتساز را به یاد دارد؛ هر یک از این روایتها میتواند هسته اولیه یک نمایش نامه باشد.
تئاتر دفاع مقدس الزاماً نباید همیشه میدان جنگ را به نمایش بگذارد. گاهی یک اتاق، یک خانه، یک ایستگاه راهآهن، یک روستا یا حتی یک گفتوگوی ساده میان مادر و فرزند میتواند تصویری عمیقتر از آثار جنگ بر زندگی انسانها ارائه کند.
ضرورت عبور از شعار
یکی از الزامات تئاتر امروز، فاصله گرفتن از روایتهای کلیشهای و شعارزده است.
نسل جدید جنگ را تجربه نکرده است. بنابراین اگر قرار است با دفاع مقدس ارتباط برقرار کند، باید شخصیتها را در قالب انسانهایی واقعی ببیند؛ انسانهایی که ترس، دلتنگی، امید، نگرانی، عشق، تردید و انتخاب دارند.
هنرمند میتواند مفاهیمی همچون ایثار، مقاومت، وطندوستی و فداکاری را از طریق داستان و شخصیت به مخاطب منتقل کند، نه صرفاً از طریق دیالوگهای مستقیم.
هرچه شخصیتها انسانیتر باشند، امکان ارتباط مخاطب با آنها بیشتر خواهد شد.
مازندران و یک ظرفیت بزرگ برای نمایش نامهنویسی
استان مازندران از نظر فرهنگ بومی نیز ظرفیت ویژهای برای تولید آثار نمایشی دارد. زبان و گویشهای محلی، آیینها، موسیقی، معماری، زندگی روستایی، فرهنگ کشاورزی، مناسبات خانوادگی و اجتماعی و حتی جغرافیای خاص استان میتواند فضای منحصربهفردی برای روایت دفاع مقدس ایجاد کند.
نمایش نامهای که داستان یک خانواده مازندرانی را در سالهای جنگ روایت میکند، میتواند هم زمان سندی فرهنگی از شیوه زندگی مردم آن دوره نیز باشد.
در سالهای گذشته نیز تلاشهایی برای تقویت نمایش نامهنویسی در استان صورت گرفته است. از جمله در یکی از دورههای جشنواره تئاتر بومی تیرنگ، بخش نمایش نامهنویسی با هدف پاسخ به نیاز تولید متون بومی مورد توجه قرار گرفت و استقبال نویسندگان نیز گزارش شد.
همچنین سابقه ارسال ۲۸ نمایشنامه از نویسندگان مازندرانی برای بررسی و انتشار، نشان میدهد که ظرفیت نویسندگی در استان وجود دارد و مسئله اصلی را باید در تداوم، حمایت، تولید، آموزش و رساندن متن به مرحله اجرا جستوجو کرد.
جشنواره کافی نیست؛ تولید مستمر لازم است
برگزاری جشنوارهها میتواند موتور محرک تئاتر باشد، اما اگر تولید نمایش نامه به جشنواره محدود شود، نمیتوان انتظار داشت جریان مستمر ادبیات نمایشی شکل بگیرد.
در سال ۱۴۰۵ نیز در اهداف اعلامشده سیوهشتمین جشنواره تئاتر مازندران، حمایت از نویسندگان بومی، کشف استعدادهای جوان و تولید آثار نمایشی با مضامین بومی مورد تأکید قرار گرفته است.
این رویکرد باید از مرحله فراخوان فراتر برود و به ایجاد یک چرخه دائمی منجر شود:
پژوهش، جمعآوری خاطرات، آموزش نمایش نامهنویسی، نگارش، مشاوره و بازنویسی، تولید، اجرای عمومی، انتشار متن.
اگر این چرخه شکل بگیرد، تئاتر دفاع مقدس از یک برنامه مناسبتی به یک جریان فرهنگی ماندگار تبدیل خواهد شد.
ضرورت تشکیل بانک روایتهای دفاع مقدس
یکی از پیشنهادهای قابل طرح برای مازندران، ایجاد بانک روایتهای نمایشی دفاع مقدس استان است؛ مجموعهای که در آن خاطرات رزمندگان، خانوادههای شهدا، آزادگان و دیگر شاهدان آن دوران با روشهای پژوهشی ثبت و طبقهبندی شود.
این بانک میتواند در اختیار نمایش نامهنویسان قرار گیرد تا به جای آنکه نویسنده صرفاً به روایتهای کلی و تکراری مراجعه کند، به مجموعهای از داستانهای واقعی و بومی دسترسی داشته باشد.
از سوی دیگر، برگزاری کارگاههای تخصصی نمایش نامهنویسی با حضور نویسندگان و استادان باتجربه و اختصاص حمایت مالی به متنهای برگزیده میتواند انگیزه نویسندگان جوان مازندرانی را افزایش دهد.
تجربه جشنوارههای موضوعی نیز نشان داده است که وقتی نگارش نمایش نامه با هدایت استاد راهنما و حمایت تولیدی همراه میشود، امکان تبدیل طرح اولیه به متن نمایشی افزایش پیدا میکند. در یکی از دورههای جشنواره تئاتر بسیج مازندران نیز برای طرحهای تأییدشده، فرآیند مشاوره و کمکهزینه نگارش پیشبینی شده بود.
تئاتر دفاع مقدس؛ روایت گذشته برای ساختن آینده
امروز تئاتر دفاع مقدس بیش از هر چیز به نگاه تازه نیاز دارد.
نباید تصور کنیم که چون سالهای جنگ سپری شده، موضوع دفاع مقدس برای تئاتر به پایان رسیده است. برعکس، با فاصله گرفتن از آن دوران، امکان پژوهش، بازخوانی و کشف زوایای تازه بیشتر شده است.
نسل امروز میتواند دفاع مقدس را از زاویه خانواده، جامعه، زنان، کودکان، فرهنگ بومی، مهاجرت، انتظار، بازگشت رزمندگان و آثار اجتماعی جنگ ببیند.
تئاتر میتواند از دل همین روایتها، پرسشهای انسانی و اجتماعی امروز را نیز مطرح کند. مازندران برای این کار سرمایه بزرگی در اختیار دارد.
خاطره مردم
اکنون وظیفه هنرمندان، پژوهشگران و متولیان فرهنگی این است که این خاطرات را پیش از آنکه با گذر زمان از میان بروند، ثبت و به ادبیات نمایشی تبدیل کنند.
اگر قرار است فرهنگ دفاع مقدس به نسل آینده منتقل شود، نباید تنها به برگزاری برنامههای مناسبتی اکتفا کنیم. باید برای آن متن بنویسیم، شخصیت خلق کنیم، داستان بسازیم و آن را روی صحنه ببریم.
تئاتر میتواند حافظه تاریخی یک جامعه را زنده نگه دارد؛ به شرط آنکه خودِ این هنر نیز از متنهای تازه، نگاههای جدید و حمایت مستمر برخوردار باشد.
دفاع مقدس هنوز داستانهای ناگفته بسیاری دارد؛ شاید بخشی از این داستانها همین امروز در خانههای مردم مازندران منتظر نویسندهای هستند که آنها را به صحنه بیاورد.
انتهای پیام
