حسین باقری در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه موضوع سالمندی، یکی از چالش‌های جدی و مبتلابه جامعه‌ی کنونی ایران است، اظهار کرد: نشانه‌های این پدیده هم‌اکنون در ترکیب جمعیتی کشور نمایان شده و پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که تا سال ۱۴۳۰، سالمندان حدود ۳۰ درصد از جمعیت ایران را تشکیل خواهند داد. با بسته شدن دریچه جمعیتی در سالیان آینده، کشور به‌سرعت به سمت گروه‌های سنی سالمند حرکت می‌کند و این موضوع، ضرورت برنامه‌ریزی پیشگیرانه را دوچندان می‌سازد.
وی افزود: در حوزه ارائه خدمات روان‌شناختی، باید به موضوع سالمندی ورود جدی‌تری صورت گیرد. متأسفانه بسیاری از روان‌شناسان، تاکنون به‌طور گسترده به این حوزه نپرداخته‌اند. از این رو، ایجاد حساسیت عمومی نسبت به سالمندی، آگاهی‌بخشی به گروه‌های هدف و تشریح پیامدهای آن، از اهداف اصلی این برنامه است؛ چراکه سالمندی فرایندی نیست که بتوان در لحظه برای آن چاره‌اندیشید، بلکه نیازمند برنامه‌ریزی از پیش‌تعیین‌شده در سطح ملی، سازمانی، نهادی و خانوادگی است.
این روانشناس با تاکید بر اینکه یکی از مباحث کلیدی، نقش مراقبان رسمی و غیررسمی است، تصریح کرد: مراقبان غیررسمی شامل اعضای خانواده، همسایگان و نزدیکان و مراقبان رسمی، حرفه‌ای‌هایی هستند که در مراکز تخصصی فعالیت می‌کنند. آگاهی‌بخشی، آموزش و توانمندسازی این گروه‌ها، می‌تواند مواجهه‌ای مؤثر با پدیده سالمندی ایجاد کند. سالمندی، سرمایه‌ای عظیم است که با مدیریت صحیح، هم‌افزایی برای کشور و مردم به همراه دارد؛ در غیر این‌صورت، پیامدهای اقتصادی سنگینی به دنبال خواهد داشت. وابستگی صندوق‌های بازنشستگی به دولت و عدم استقلال مالی آن‌ها، نشان‌دهنده چالش‌های جدی در حوزه‌ی اقتصاد سالمندی است.
باقری خاطرنشان کرد: دغدغه‌های مالی و معیشتی، یکی از مهم‌ترین استرس‌های سالمندان محسوب می‌شود. موضوع بیمه، پوشش خدمات درمانی و تأمین هزینه‌های سلامت، از محورهای اساسی است. در کنار آن، تغییرات جسمانی، بیماری‌های مزمن، افسردگی، تنهایی و احساس انزوا از چالش‌های رایج دوران سالمندی است. همچنین، مسئله معنا و مفهوم زندگی در این دوره، نقشی بنیادین دارد؛ به‌گفته اریکسون، سالمند با نگاه به گذشته، کیفیت و اثرگذاری زندگی خود را ارزیابی می‌کند و پاسخ به این پرسش، احساس رضایت یا ناامیدی عمیق را رقم می‌زند.
وی با اشاره به اینکه شورای ملی سالمندان کشور، دو دوره آموزشی برای مراقبان رسمی و غیررسمی تدوین کرده که قرار است از مهرماه امسال، در قالب دوره‌های سازمان فنی‌وحرفه‌ای رونمایی شود، مطرح کرد: این بسته‌های آموزشی، ابتدا به عزت‌نفس و اعتمادبه‌نفس مراقب پرداخته و سپس مهارت‌های لازم برای مراقبت جسمی، روانی، تغذیه‌ای، حرکتی و دارویی را آموزش می‌دهد. در فرهنگ ایرانی، بسیاری از خانواده‌ها تمایل به نگهداری سالمندان در خانه دارند، اما بدون آموزش کافی، این امر می‌تواند با چالش‌های روان‌شناختی نظیر خستگی، احساس گناه و افسردگی برای مراقب همراه باشد.
شهر دوستدار سالمند، به مناسب‌سازی محیط‌های عمومی برای سالمندان اشاره دارد
این روانشناس ادامه داد: طراحی فضاهای شهری، پارک‌ها، حمل‌ونقل و خدمات اجتماعی متناسب با نیازهای سالمندان از موضوعات مهم در سطح جهانی است. شهر دوستدار سالمند، به مناسب‌سازی محیط‌های عمومی و ایجاد بسترهای تعامل اجتماعی برای سالمندان اشاره دارد. نقش سمن‌ها و اجتماعات محلی در این زمینه بسیار پررنگ است؛ هرچند اقدامات انجام‌شده در ایران، هنوز با استانداردهای مطلوب فاصله زیادی دارد. سازمان بهداشت جهانی، سن ۶۵ سالگی را به‌عنوان مرز ورود به سالمندی تعریف کرده است. هرچند سن، یک عدد است، اما تغییرات فیزیولوژیک، روان‌شناختی و اجتماعی در این دوره اجتناب‌ناپذیر است.
باقری با بیان اینکه تفاوت‌های ژنتیکی می‌تواند باعث شود نشانه‌های سالمندی در برخی افراد دیرتر ظاهر شود، اما تغییرات روانی و اجتماعی همچنان رخ می‌دهد، خاطرنشان کرد: بازنشستگی در سنین ۵۰ تا ۶۰ سالگی، با تغییر نقش اجتماعی همراه است و نیاز به آمادگی پیش از بازنشستگی دارد. نشانگان افسردگی در سالمندان و جوانان، از نظر بالینی مشابه است؛ اما علل آن متفاوت است. در سالمندان، عواملی نظیر از دست‌دادن همسر، بازنشستگی، کاهش نقش اجتماعی و احساس بی‌اثری، از علل شایع افسردگی به‌شمار می‌رود. درمان و مداخلات روان‌شناختی باید بر اساس علت‌یابی دقیق و شرایط خاص سالمندی طراحی شود.
واگذاری سالمندان به مراکز، بدون توجه به نیازهای عاطفی آن‌ها پیامدهای منفی به دنبال دارد
وی خاطرنشان کرد: با توجه به ریشه‌های فرهنگی، اسلامی و ایرانی، حضور سالمند در خانواده و نگهداری توسط اعضای خانواده، اولویت اول محسوب می‌شود. اما در شرایطی که سالمند دچار زوال شناختی شدید یا نیازهای ویژه‌ی پزشکی است، استفاده از مراکز نگهداری تخصصی، گزینه‌ی بعدی خواهد بود. حضور مراقبان رسمی در منزل نیز می‌تواند راهکار میانی مناسبی باشد. با این حال، واگذاری کامل سالمندان به مراکز، بدون توجه به نیازهای عاطفی و روانی آن‌ها، پیامدهای منفی به دنبال دارد. مراقبت از سالمند، به‌ویژه هنگام مشاهده روند تحلیل رفتن توانایی‌های جسمی و روانی، می‌تواند فشار روانی زیادی بر مراقب وارد کند. بسته‌های آموزشی با تأکید بر خودمراقبتی و تغییر نگرش مراقب، به کاهش احساس گناه، خستگی و افسردگی کمک می‌کنند.
این روانشناس با تاکید بر اینکه ایجاد اجتماعات مجازی و محلی برای سالمندان و حضور روزانه در گروه‌های هم‌سال، از راهکارهای مؤثر برای کاهش تنهایی و انزواست، تصریح کرد: تکنولوژی‌های دیجیتال، از جمله ساعت‌های هوشمند، پزشکی از راه‌دور و ابزارهای کنترل سلامت، می‌توانند بسیاری از ضعف‌های سالمندی را پوشش دهند. این حوزه، علاوه بر ارتقای کیفیت زندگی، بستری برای کارآفرینی و ایجاد ارزش‌افزوده اقتصادی فراهم می‌آورد. اقتصاد سالمندی و استفاده از فناوری، از موضوعات مغفول‌مانده در ایران است که نیاز به توجه جدی دارد.
باقری گفت: ازدست‌دادن همسر، یک آسیب جدی روانی برای سالمند محسوب می‌شود. ازدواج مجدد، در صورتی که با هدف تأمین نیازهای عاطفی و روانی و با انتخاب مناسب صورت گیرد، می‌تواند به کاهش تنهایی و بهبود سلامت روان کمک کند. هرچند واکنش خانواده‌ها و مسائل اقتصادی، گاه این موضوع را با چالش مواجه می‌سازد؛ اما از منظر حقوق انسانی، سالمند نیز مانند هر فرد دیگری، حق برخورداری از زندگی مشترک را دارد. در برخی موارد، ازدواج مجدد حتی به حل مشکلات مالی و مراقبتی سالمندان نیز یاری می‌رساند.
انتهای پیام
