حسین صادقی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه جشن مهرگان در فرهنگ و تاریخ ایران، اظهار کرد: مهرگان که در متون و اسناد تاریخی، به‌ویژه «تاریخ قم»، با واژه معرب «مهرجان» از آن یاد شده، یکی از جشن‌های مهم ایرانی بوده است که در گاه‌شماری و فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه‌ای داشته است.
وی افزود: در گاه‌شماری ایران باستان، جشن مهرگان در ماه مهر برگزار می‌شد و در منابع تاریخی از «رام‌روز» به‌عنوان یکی از روزهای مرتبط با مهرگان بزرگ یاد شده است. نویسنده «تاریخ قم» نیز مهرجان را جشنی در ایام خریف و فصل پاییز معرفی کرده و در روایت‌هایی تاریخی آمده است که پس از پیروزی بهرام گور بر اهالی طسوج خوزان در رام‌روز ماه مهر، این روز به‌عنوان عید گرامی داشته شد و جشن مهرگان برپا شد.
صادقی ادامه داد: در «تاریخ قم» علاوه بر جنبه آیینی مهرگان، به کارکردهای دیوانی و اقتصادی این جشن نیز اشاره شده است. برای نمونه، در سال ۳۲۷ هجری قمری و در دوره امارت اسماعیل جیلی، مالیاتی ماهانه با عنوان «مشاهره» بر مردم و کشاورزان قم وضع شد که فشار مالی قابل توجهی بر آنان وارد می‌کرد. پس از مدتی، جعفر بن احمد بن علی بابویه و حسین بن محمد سردابی این عوارض را از عموم مردم برداشتند و آن را به بازرگانان و اهل بازار اختصاص دادند و عنوان «هدیه نوروز و مهرجان» را برای آن برگزیدند که بعدها نیز اهالی و بازاریان قم درباره نحوه دریافت این عوارض نزد رکن‌الدوله دیلمی شکایت و دادخواهی کردند.
آیین مهرگان فراتر از یک مناسبت تقویمی است
وی با اشاره به سابقه رسوم مرتبط با اعیاد باستانی بیان کرد: در دوره خلفا و حاکمان قدیم، دریافت عوارض و مالیات‌هایی با عنوان رسم عیدی یا هدیه اعیاد در مناسبت‌هایی مانند نوروز و مهرگان از دهقانان و اهالی شهرها رایج بوده و بخشی از این موارد در اسناد مالیاتی و دفاتر دیوانی قم ثبت شده است.
این استاد دانشگاه با اشاره به پیشینه مهرگان در فرهنگ ایران، تصریح کرد: در جهان‌بینی ایرانیان باستان، زمان صرفا مفهومی برای شمارش روزها نبود، بلکه با پدیده‌های طبیعی و مفاهیم معنوی پیوند داشت. در گاه‌شماری مزدیسنا، سال به ماه‌هایی تقسیم می‌شد که هر یک از روزهای آن نام یکی از امشاسپندان، ایزدان یا مظاهر آفرینش نیکو را داشت و هنگامی که نام روز با نام ماه یکسان می‌شد، آن روز به‌عنوان مناسبتی ویژه و زمینه‌ساز جشن‌های ماهانه شناخته می‌شد.
صادقی افزود: در میان جشن‌های ایرانی، نوروز و مهرگان از نظر دیرینگی، جایگاه اسطوره‌ای، سازمان اجتماعی و کارکردهای فرهنگی اهمیت ویژه‌ای داشتند، نوروز با آغاز بهار و مهرگان با فصل پاییز پیوند داشت و هر یک بخشی از چرخه طبیعی و فرهنگی زندگی ایرانیان را نمایندگی می‌کردند. با این حال، در دوران معاصر، وضعیت این دو جشن یکسان نبوده است و در حالی که نوروز همچنان جایگاه پررنگی در زندگی فرهنگی ایرانیان دارد، مهرگان در بخش قابل توجهی از خاطره و زندگی روزمره جامعه کم‌رنگ‌تر شده است.
وی درباره ریشه واژه مهرگان گفت: نام «مهرگان» از واژه «مهر» و پسوند «گان» تشکیل شده است و مفهوم مهر در متون اوستایی با نام «میثره» و در دوره‌های بعد با صورت‌هایی مانند «میتر» و «مهر» شناخته می‌شود. در برخی پژوهش‌های زبان‌شناختی، مفهوم اصلی میثرا با پیمان، قرارداد و میثاق پیوند دارد و این ایزد به‌عنوان حامی و داور عهدها و پیمان‌ها شناخته شده است، همچنین ارتباط مهر با خورشید نیز در ادامه این مفاهیم و در پیوند با جایگاه خورشید به‌عنوان نماد روشنایی و نظارت بر جهان شکل گرفته است.
صادقی ادامه داد: در گاه‌شماری سنتی، روز شانزدهم هر ماه به نام مهر اختصاص داشت و تقارن روز مهر با ماه مهر زمینه برگزاری جشن مهرگان را فراهم می‌کرد، در منابع و پژوهش‌های تاریخی درباره تاریخ دقیق برگزاری این جشن در دوره‌های مختلف نیز دیدگاه‌هایی مطرح شده است و در برخی منابع تاریخی قم، از رام‌روز و مهرگان بزرگ یاد شده است.
وی با اشاره به تفاوت میان مهرگان و دیگر جشن‌های کهن ایرانی تصریح کرد: مهرگان را باید در چارچوب مجموعه‌ای از آیین‌های مرتبط با چرخه طبیعت، تقویم و باورهای فرهنگی ایرانیان بررسی کرد، این جشن صرفا یک مناسبت تقویمی نبود، بلکه با مفاهیمی مانند تغییر فصل، طبیعت، پیمان، نظم اجتماعی و مناسبات جامعه ارتباط داشت.
این استاد دانشگاه در ادامه به موضوع نگارش و ثبت آیین‌های ایرانی در منابع تاریخی اشاره کرد و گفت: ثبت مهرگان در منابعی مانند «تاریخ قم» نشان می‌دهد که این جشن حتی در دوره‌های پس از اسلام نیز در مناسبات اجتماعی و دیوانی جامعه حضور داشته و شناخت این اسناد می‌تواند به درک بهتر جایگاه جشن‌های کهن در تاریخ اجتماعی ایران کمک کند.
آثار حفظ و بازشناسی جشن‌های باستانی در جامعه
صادقی درباره ضرورت حفظ و بازشناسی جشن‌های باستانی بیان کرد: حفظ جشن‌ها و آیین‌های تاریخی را نباید صرفا یک فعالیت تفریحی یا تجملاتی دانست؛ این آیین‌ها با هویت، فرهنگ و روان‌شناسی اجتماعی جوامع ارتباط دارند و می‌توانند پیوند میان نسل‌های گذشته، حال و آینده را برقرار کنند.
وی افزود: هر جامعه‌ای برای شناخت هویت خود نیاز دارد بداند از کجا آمده است و هنگامی که مردم یک آیین قدیمی را زنده نگه می‌دارند، در واقع میان گذشته و زندگی امروز خود ارتباط برقرار می‌کنند، این پیوند می‌تواند به حفظ هویت فرهنگی در برابر تغییرات گسترده فرهنگی و جهانی‌شدن کمک کند.
صادقی با اشاره به کارکرد اجتماعی جشن‌های کهن بیان کرد: برگزاری مناسبت‌های جمعی می‌تواند مرزهای فردی را کاهش دهد و تجربه‌ای مشترک برای اعضای جامعه ایجاد کند، چنین آیین‌هایی احساس تعلق را افزایش می‌دهند، به شکل‌گیری سرمایه اجتماعی کمک می‌کنند و می‌توانند در کاهش احساس تنهایی و انزوای اجتماعی نیز مؤثر باشند.
وی ادامه داد: بسیاری از آیین‌های تاریخی حامل ارزش‌های اخلاقی و مفاهیم فلسفی هستند که در قالب نمادها، روایت‌ها و رسوم به نسل‌های بعد منتقل شده‌اند، جشن‌هایی که با طبیعت و برداشت محصول ارتباط دارند، می‌توانند مفاهیمی مانند ارزش کار، شکرگزاری و احترام به طبیعت را منتقل کنند و بازشناسی آنها زمینه‌ای برای شناخت بهتر نظام ارزشی جوامع گذشته فراهم می‌کند.
صادقی با تأکید بر اهمیت تنوع فرهنگی گفت: همان‌طور که تنوع زیستی برای سلامت محیط زیست اهمیت دارد، تنوع فرهنگی نیز بخشی از میراث بشری است و هر آیین مجموعه‌ای از هنر، موسیقی، پوشش، خوراک، دانش مربوط به طبیعت و دیگر عناصر فرهنگی را در خود جای داده است و از میان رفتن آن می‌تواند به از دست رفتن بخشی از این دانش و خلاقیت فرهنگی منجر شود.
وی با اشاره به آثار روانی برگزاری آیین‌های دوره‌ای بیان کرد: انسان به ریشه‌های فرهنگی خود نیاز دارد و تکرار دوره‌ای جشن‌ها می‌تواند حس نظم، تداوم و پیش‌بینی‌پذیری ایجاد کند، چرخه فصل‌ها و آیین‌های مرتبط با آنها نیز به انسان کمک می‌کند گذر زمان و تغییرات زندگی را در چارچوبی معنادار تجربه کند.
صادقی در پایان با اشاره به ظرفیت اقتصادی و گردشگری جشن‌های تاریخی یادآور شد: در دنیای امروز، فرهنگ و میراث تاریخی می‌توانند بخشی از ظرفیت گردشگری فرهنگی باشند و آیین‌های اصیل، در صورت بازشناسی و معرفی صحیح، می‌توانند زمینه جذب گردشگران و توجه بیشتر به فرهنگ و تاریخ مناطق مختلف را فراهم کنند و در کنار کارکرد فرهنگی، ظرفیت اقتصادی نیز داشته باشند.
