مهدی زارع در گفت‌وگو با ایسنا درباره نوسانات اقلیمی و تأثیرات پدیده ال‌نینو و لانینا بر الگوی بارش‌های جهانی و پیامدهای آن برای منطقه خاورمیانه و ایران پرداخت و اظهار کرد: چرخه نوسانات جنوبی یا همان ENSO، یک سامانه جفت‌شده اقیانوسی-جوی است که دقیقا مانند یک ترموستات جهانی عمل کرده و مسئولیت جابه‌جایی انرژی گرمایی در پهنه اقیانوس آرام استوایی را بر عهده دارد.

وی در تبیین فازهای این چرخه، افزود: در سال‌های ال‌نینو که فاز گرم این سامانه است، بادهای تجاری (Trade Winds) تضعیف شده یا حتی معکوس می‌شوند. این رخداد سبب می‌شود آب‌های گرمی که در غرب اقیانوس آرام انباشته شده بودند، به سمت شرق و سواحل آمریکای جنوبی حرکت کنند. نتیجه مستقیم این فرآیند، آزادسازی مقدار عظیمی از گرمای ذخیره‌شده اقیانوسی به جو است که دمای میانگین کره زمین را افزایش می‌دهد. در مقابل، در سال‌های لانینا که فاز سرد است، بادهای تجاری با شدتی بیش از حالت عادی می‌وزند و آب‌های گرم را به دورترین بخش‌های غربی اقیانوس آرام، یعنی استرالیا و آسیا، می‌رانند. در عوض، شاهد بالا آمدن آب‌های سرد و عمیق در سواحل شرق اقیانوس آرام هستیم که سطح اقیانوس را در آن منطقه سردتر کرده و باعث می‌شود انرژی بیشتری در اعماق اقیانوس جذب شود.

رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی در خصوص تأثیر این تغییرات بر الگوهای بارش تصریح کرد: در شرایط ال‌نینو، سلول همرفتی هادلی-واکر جابه‌جا شده و مرکز بارش‌ها و طوفان‌های استوایی به سمت مرکز و شرق اقیانوس آرام کشیده می‌شود. این پدیده در مناطقی مانند استرالیا و اندونزی موجب خشکسالی شدید و در سواحل غربی قاره آمریکا موجب بارش‌های سنگین و سیلاب می‌شود. در مقابل، لانینا با تشدید همرفت در غرب، موجب بارندگی‌های فوق‌العاده در اندونزی و استرالیا و وقوع خشکسالی در جنوب آمریکا و مناطقی از خاورمیانه می‌شود.

زارع  به مکانیسم بادهای تجاری اشاره کرد و افزود: برای درک بهتر این موضوع باید یادآوری کرد که بادهای تجاری، بادهای دائمی و مداومی هستند که در هر دو نیم‌کره شمال و جنوب، از عرض‌های جغرافیایی حدود ۳۰ درجه به سمت خط استوا می‌وزند. خورشید منطقه استوا را بسیار گرم می‌کند، در نتیجه هوای گرم و سبک بالا می‌رود و یک منطقه کم‌فشار ایجاد می‌شود؛ سپس هوای خنک‌تر و سنگین‌تر از نواحی بالاتر، یعنی حدود مدار ۳۰ درجه، به سمت استوا حرکت می‌کند تا جای خالی هوای بالارفته را پر کند.

وی افزود: علاوه بر این، به دلیل چرخش زمین یا همان اثر کوریولیس، این بادها مستقیم به جنوب یا شمال نمی‌روند و انحراف پیدا می‌کنند؛ به‌طوری که بادهای تجاری در نیم‌کره شمالی از شمال‌شرقی به سمت جنوب‌غربی و در نیم‌کره جنوبی از جنوب‌شرقی به سمت شمال‌غربی می‌وزند. از آنجا که کشتی‌های بادبانی تجاری برای سفر بین قاره‌ها از اروپا و آفریقا به سمت آمریکا کاملا وابسته به این بادهای مداوم و قابل پیش‌بینی بودند، واژه تجارت یا Trade به این بادها اطلاق شده است. نقش اصلی بادهای تجاری در اقلیم این است که آب‌های گرم سطح اقیانوس را مانند یک پاروی بزرگ به سمت غرب آسیا و استرالیا می‌رانند؛ بنابراین وقتی این بادها ضعیف می‌شوند، آب‌های گرم به سمت شرق آمریکای جنوبی برمی‌گردند و شاهد وقوع پدیده ال‌نینو هستیم.

وی به یک هشدار جدی در مورد آینده اقلیم و تأثیرات تغییرات اقلیمی انسان‌زاد پرداخت و خاطرنشان کرد: الگوهای سنتی و کلاسیک ENSO در دهه‌های آینده با چالش‌های بی‌سابقه‌ای روبرو خواهند شد. تغییر ماهیت ال‌نینو تحت تأثیر گرمایش جهانی و افزایش دمای کل اقیانوس‌ها، به زودی منجر به فروپاشی الگوهای کلاسیک این سامانه خواهد شد. با گرم شدن لایه‌های سطحی اقیانوس، آستانه دمایی لازم برای وقوع رویدادهای شدید اقلیمی به شدت کاهش می‌یابد؛ در نتیجه، شاهد فراوانی وقوع رویدادهایی موسوم به سوپر ال‌نینوها خواهیم بود؛ دقیقا همان‌گونه که در حال حاضر در جهان در حال شکل‌گیری است.

وی با تحلیل تغییر در تمرکز انرژی اقیانوسی افزود: جابه‌جایی مرکز گرما و گرمایش نابرابر اقیانوس‌ها باعث می‌شود ال‌نینوها با تکرار بیشتری رخ دهند. در این الگوی جدید، مرکز گرمایش اقیانوس‌ها به جای سواحل شرقی، در بخش مرکزی اقیانوس آرام قرار می‌گیرد که به آن ال‌نینو اقیانوس آرام مرکزی می‌گویند. این تغییر مکان، منجر به انرژی‌زایی بی‌سابقه در پدیده‌های حدی یا فرین می‌شود.

زارع با اشاره به مخاطرات پیش‌رو بر پتانسیل ذخایر حرارتی اقیانوس‌ها تأکید کرد و گفت: تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت‌های انسان‌زاد، باعث شده است تا ذخیره گرمایی زیرسطحی اقیانوس‌ها، پتانسیل ایجاد سوپر ال‌نینوهای بی‌سابقه‌ای نظیر رویداد احتمالی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ را فراهم کند. در واقع با رویدادهایی روبرو هستیم که نه تنها از نظر شدت بسیار فراتر از مدل‌های قبلی هستند، بلکه ماندگاری بیشتر و بی‌نظمی بسیار شدیدی را در سامانه‌های جوی کل جهان ایجاد می‌کنند.

وی به بررسی قابلیت‌های پیش‌بینی‌کننده مدل‌های مدرن و چالش‌های موجود در تعیین دقیق اثرات محلی این پدیده پرداخت و با اشاره به پیشرفت‌های تکنولوژیک در این حوزه گفت: امروزه مدل‌های اقلیمی معتبر بین‌المللی، از جمله مدل‌های ECMWF و NOAA، در پیش‌بینی سیگنال‌های کلان و وقوع رویدادهای ENSO، از چندین ماه پیش به دقت بسیار بالایی دست یافته‌اند؛ به طوری که نرخ اطمینان آن‌ها در تشخیص وقوع این رویدادها به بالای ۹۰ درصد می‌رسد.

وی در تشریح میزان شدت این پدیده افزود: مدل‌ها با شناسایی وجود یک مخزن گرمایی زیرسطحی بسیار بزرگ و رصد ناهنجاری‌های شدید دمایی مانند ناهنجاری‌هایی که تا ۵ درجه سانتی‌گراد بالاتر از حد معمول است، احتمال وقوع یک ال‌نینوی قوی تا فوق‌العاده شدید را با اطمینان بسیار بالایی برآورد می‌کنند.

رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی با بیان اینکه دقت بالا در پیش‌بینی وقوع، لزوما به معنای قطعیت مطلق در پیش‌بینی پیامدهای محلی نیست، گفت: عدم قطعیت اصلی در رفتار کوچک‌مقیاس جوی نهفته است. عواملی همچون نوسانات کوتاه‌مدت جوی و رفتار پیچیده جت‌اسپری‌ها می‌توانند چگونگی انتقال این انرژی عظیم اقیانوسی به بارش‌های منطقه‌ای را تغییر دهند. بنابراین، اگرچه می‌توان با اطمینان بسیار بالا از شکل‌گیری یک سوپر ال‌نینو صحبت کرد، اما نحوه دقیق توزیع بارش‌های ناشی از آن در سطوح محلی و منطقه‌ای، همواره با درصدی از عدم قطعیت و خطا همراه خواهد بود.

وی به بررسی تأثیر ال‌نینو بر الگوی بارش، خشکسالی و سیل در خاورمیانه و ایران پرداخت و خاطرنشان کرد: بر اساس تحلیل‌ها، در پاییز و زمستان ۱۴۰۵، با تشدید ال‌نینو، شاهد تقویت شار رطوبتی به سمت مناطق پیرامونی ایران خواهیم بود. ال‌نینو با تقویت شاخص‌های اقلیمی، موجب تقویت و انحراف رودباد جنب‌حاره‌ای  به سمت جنوب‌غربی آسیا می‌شود. این فرآیند، شرایط را برای تزریق بی‌سابقه رطوبت از سمت دریای سرخ و دریای عرب به سمت ایران و خاورمیانه فراهم می‌آورد.

وی همچنین بر یک احتمال اقلیمی مهم تأکید و تصریح کرد: احتمال هم‌افزایی میان ال‌نینو و فاز مثبت دوقطبی اقیانوس هند بسیار بالاست. در صورتی که این دو پدیده به‌طور هم‌زمان رخ دهند، میزان رطوبت گسیل‌شده به خاورمیانه به حداکثر خود رسیده و سیگنال بارش‌های فراتر از حالت نرمال، به شدت تقویت خواهد شد.

زارع در ادامه، با رویکردی متفاوت به مدیریت بحران، خاطرنشان کرد: افزایش بارش لزوما به معنای حل شدن بحران‌های آبی نیست. باید در نظر داشت که بارش‌های سنگین و مخاطره‌آمیز همزمان با سوپر ال‌نینو، الزاماً به معنای پایان بحران کم‌آبی نیست؛ بلکه آنچه رخ می‌دهد، تغییر ماهیت و الگوی بارش است. در این شرایط، بارش‌ها به جای توزیع یکنواخت و آرام در طول فصل، اغلب به صورت بارش‌های کوتاه‌مدت، ناگهانی و بسیار شدید تحت الگوهای بارشی فرین یا حدی  نازل می‌شوند.

وی درباره خطرات ناشی از این نوع بارش‌ها گفت: این الگوی بارش، خطر سیلاب‌های ناگهانی و زمین‌لغزش را در خاورمیانه و ایران به‌شدت افزایش می‌دهد؛ چرا که به دلیل تخریب پوشش گیاهی و فرسایش شدید خاک، زمین توان جذب این حجم از بارش‌های یکباره را ندارد. این مسئله می‌تواند منجر به سیلاب‌های مخرب، آب‌گرفتگی‌های گسترده شهری و ایجاد مخاطرات جدی برای زیرساخت‌ها شود.

زارع به پدیده نوسانات شدید جوی در منطقه اشاره و اظهار کرد: در اثر وقوع سوپر ال‌نینو، منطقه خاورمیانه شاهد تداوم نوسانات شدید جوی خواهد بود که با نوسانات شدید حرارتی و بارشی همراه است. به عبارت دیگر، با الگویی روبرو هستیم که در آن تجربه خشکسالی‌های عمیق در یک دوره، بلافاصله با مواجهه با سیلاب‌های بی‌سابقه در دوره دیگر همراه می‌شود. این نوسانات شدید، مدیریت منابع آب و امنیت غذایی را در منطقه با چالش‌های بسیار جدی و پیچیده‌ای روبرو خواهد کرد.

انتهای پیام