قربانعلی تنگشیر در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه بسیاری از خبرنگارها در تمام عمرشان روی یک موضوع خاص مانند اقتصاد، هنر، ورزش و… کار کرده‌اند، افزود: به اعتقاد من کسانی که در یک حوزه تخصص دارند، نباید به‌عنوان خبرنگار در حوزه‌های دیگر کار کنند چراکه در دنیا نیز خبرنگاری تخصصی شده و حتی نوع نگارش روزنامه‌نگاری هم تخصصی است و انواع و اقسام روزنامه‌نگاری داریم.
در شبکه‌های اجتماعی، سرعت فدای دقت شده است
تنگشیر با اشاره به فضای مجازی، اعلام کرد: در شبکه‌های اجتماعی، سرعت فدای دقت شده اما خبرنگار حرفه‌ای ابتدا باید درستی خبر را پیدا کند و سپس به سرعت فکر کند؛ زیرا با توجه به تنوع خبری، خبرنگار باید مخاطب خود را بشناسد و با توجه به نیاز او برایش تولید محتوا کند.
این مدرس ارتباطات با اشاره به قربانی کردن محتوای خوب در مقابل سرعت، گفت: در اخبار مطبوعات معمولاً خبر تنظیم می‌کنیم، ویراستاری نمی‌کنیم و خوب نمی‌خوانیم و این باعث می‌شود یک جمله از خبر به اشتباه منتشر شود که قابل اصلاح نیست. اما در خبرهای شبکه‌های اجتماعی، خبرنگاران باید آن‌قدر تبحر داشته باشند که هم خودشان تولید محتوا کنند، هم ویراستاری انجام دهند و هم بتوانند مقبولیت ایجاد کنند.
وی اظهار کرد: خبرنگارهای ما در ایران مشکلات بسیاری دارند که قابل مقایسه با خبرنگارهای دیگر نیست ولی به‌طور کلی خبرنگارهای بسیار خوبی در دوران قبل داشتیم و اکنون نیز بسیاری از خبرنگارهای نسل جوان به‌خوبی می‌توانند از سیستم‌های الکترونیک و خبرنگاری دیجیتال استفاده کنند. بعضی‌ها هم متأسفانه نه و فقط می‌توانند به کپی‌پیست کردن ادامه دهند.
تنگشیر در ادامه با اشاره به اینکه خبرنگار باید قلم خودش را با هوشش به کار ببرد، افزود: مقدس‌ترین قانون خبرنگاری، حفاظت از منابع است که خبرنگار حرفه‌ای می‌تواند با بیان حقیقت، رعایت اخلاق حرفه‌ای و توجه به منافع عمومی، با استفاده از اثبات حقایق و رسیدن به حقیقت، به این توانمندی دست یابد.
وی با بیان اینکه خبرنگار ستون یک مرکز اطلاع‌رسانی است، افزود: خبرنگار به معنای واقعی باید عاشق کارش باشد. باید بتواند وقت و زندگی خود را برای کار خبر بگذارد، اگر می‌خواهد کار را درست انجام دهد یا نامی از او در تاریخ و جامعه بماند.
نایب‌رئیس انجمن متخصصان روابط‌عمومی کشور ادامه داد: بسیاری از خبرنگاران ماهانه حقوق می‌گیرند و به‌صورت ماشینی کار می‌کنند. بسیاری دیگر تحقیق می‌کنند و البته خبرنگارانی که تخصصی کار می‌کنند، قابل ستایش هستند.
وی با اشاره به اهمیت حضور خبرنگار در صحنه، بیان کرد: شما نمی‌توانید از دور خبر را واقعاً رصد کنید. وقتی خبرنگار در صحنه باشد، می‌تواند از زاویه‌های متفاوت آن را پوشش دهد و حتی با مسئولان و افراد حاضر در صحنه نیز مصاحبه کند و در لحظه و فوری به جنبه‌ای از خبر بپردازد که سایر رسانه‌ها به آن توجه نداشتند. این نوع اخبار بیشتر دیده می‌شوند بنابراین در صحنه بودن بسیار مهم است.
تنگشیر با اشاره به سوژه‌های مختلف اجتماعی و نحوه کسب اطلاع خبرنگار درباره آن و پرداختن به موضوع، گفت: راستی‌آزمایی تا حد زیادی به تخصص، تجربه و توانایی خبرنگار در بررسی و ارزیابی اطلاعات بستگی دارد. خبرنگار باید بتواند با جست‌وجوی سوابق خبری و بررسی اطلاعات پیشین، صحت اخبار و داده‌های دریافتی را ارزیابی کند. با این حال مهم‌ترین اصل در راستی‌آزمایی، اعتبار و قابل‌اعتماد بودن منابع خبری است؛ به این معنا که خبرنگار باید بررسی کند اطلاعات از چه منبعی دریافت شده، آن منبع تا چه اندازه معتبر است و چه پشتوانه‌ای برای ادعاهای مطرح‌شده وجود دارد. در این مسیر، جسارت، دقت و هوشمندی خبرنگار نیز اهمیت زیادی دارد.
این استاد دانشگاه افزود: خبرنگار می‌تواند با جمع‌آوری و بررسی اطلاعات متعدد، به درک دقیق‌تر و جامع‌تری از موضوع دست پیدا کند و با مقایسه، ارزیابی و جمع‌بندی اطلاعات به تصویری دقیق‌تر از واقعیت دست یافت. این فرایند، بخشی از کار تحقیقی و در عین حال یکی از شیوه‌های مهم راستی‌آزمایی اطلاعات و اثبات صحت ادعاها در روزنامه‌نگاری محسوب می‌شود.
وی بیان کرد: یکی از مهم‌ترین اصول و قواعد حرفه‌ای روزنامه‌نگاری در جهان، اعتبار منابع خبری است. خبرنگار باید همواره به اعتبار، استقلال و قابل‌اعتماد بودن منابع خود توجه داشته باشد؛ زیرا کیفیت و صحت خبر تا حد زیادی به منابعی که اطلاعات بر اساس آن‌ها گردآوری و منتشر می‌شود، وابسته است.
هوش مصنوعی نمی‌تواند همه اصول حرفه‌ای را رعایت کند
وی ادامه داد: هوش مصنوعی نمی‌تواند همه اصول و الزامات روزنامه‌نگاری حرفه‌ای را رعایت کند؛ زیرا کیفیت و صحت خروجی آن تا حد زیادی به اطلاعات و دستورهایی وابسته است که کاربر در اختیارش قرار می‌دهد. از این منظر، نحوه تعامل با هوش مصنوعی و مهارت پرامپت‌نویسی(دستور) اهمیت زیادی پیدا می‌کند. بااین‌حال مؤلفه‌هایی مانند استقلال، اخلاق حرفه‌ای و وجدان کاری که از اصول اساسی روزنامه‌نگاری حرفه‌ای هستند، در هوش مصنوعی به معنای انسانی آن وجود ندارند.
تنگشیر گفت: ما در روزنامه‌نگاری هیچوقت نمی‌توانیم صرفاً با اتکا به هوش مصنوعی به نقطه‌ای برسیم که بگوییم این ابزار جایگزین یک روزنامه‌نگار واقعی شده است. هوش مصنوعی بر اساس دستورها و داده‌هایی که دریافت می‌کند، پاسخ تولید می‌کند؛ اما عواطف انسانی، تجربه زیسته و درک انسانی از موقعیت‌های اجتماعی را ندارد. این ابزار تجربه انجام کار روزنامه‌نگاری را پشت سر نگذاشته و درکی انسانی از مسئولیت‌ها و الزامات این حرفه ندارد؛ بلکه بر اساس دستورها و سازوکارهای سیستمی که برای آن تعریف شده، عمل می‌کند.
وی تاکید کرد: نحوه ارائه اطلاعات به هوش مصنوعی نیز اهمیت بسیاری دارد که یکی از مهم‌ترین جنبه‌های آن، پرامپت‌نویسی است و حتی یک پرامپت دقیق نیز نمی‌تواند جایگزین قضاوت حرفه‌ای، تجربه و مسئولیت‌پذیری خبرنگار شود. بنابراین، هوش مصنوعی به‌تنهایی نمی‌تواند فرایند پیچیده‌ای به نام روزنامه‌نگاری حرفه‌ای را انجام دهد.
نایب‌رئیس انجمن متخصصان روابط‌عمومی کشور گفت: امروزه در برخی رسانه‌ها، مقالات و گزارش‌هایی منتشر می‌شود که سبک نگارش آن‌ها به ادبیات تولیدشده توسط هوش مصنوعی نزدیک است. این مسئله نشان می‌دهد که استفاده گسترده و بدون نظارت از این فناوری می‌تواند به تدریج ویژگی‌های انسانی و حرفه‌ای متن‌های روزنامه‌نگارانه را کمرنگ کند.
وی افزود: من معتقدم در روزنامه‌نگاری نباید به شکل افراطی به هوش مصنوعی متکی شد. زیرا رابطه عاطفی و انسانی با موضوع، صداقت در روایت، درک موقعیت و پایبندی به اخلاق حرفه‌ای از مؤلفه‌هایی هستند که اساس روزنامه‌نگاری حرفه‌ای را شکل می‌دهند و نمی‌توان آن‌ها را صرفاً با یک ابزار هوش مصنوعی جایگزین کرد.
تنگشیر در ادامه بیان کرد: خبرنگار آینده باید بیش از هر چیز توانایی استفاده صحیح و حرفه‌ای از منابع خبری را داشته باشد و به صداقت و درستی در انتشار اخبار پایبند باشد. برخورداری از دانش و اطلاعات کافی در حوزه فعالیت و همچنین دوری از وسوسه‌هایی مانند دریافت پول، هدیه یا امتیاز در ازای وارونه‌نویسی و تحریف اخبار نیز از اصول مهم روزنامه‌نگاری حرفه‌ای است.
وی افزود: اگر قرار باشد در آینده از هوش مصنوعی به شکل گسترده‌تری در حوزه خبر استفاده کنیم، لازم است تغییراتی در قوانین مطبوعات ایران ایجاد شود تا خبرنگار از آزادی و استقلال حرفه‌ای بیشتری برخوردار باشد و بتواند اخبار را به‌درستی و بدون محدودیت‌های غیرضروری منتشر کند و در عین حال از منافع و مصالح جامعه خود دفاع کند.
این مدرس ارتباطات اظهار کرد: تردیدی نیست که فناوری در آینده پیشرفت‌های قابل‌توجهی در حوزه خبررسانی خواهد داشت و حتی ممکن است با پدیده‌ای مانند ربات‌های خبرنگار مواجه شویم؛ ربات‌هایی که بتوانند در صحنه حاضر شوند، اطلاعات و تصاویر را جمع‌آوری کنند و گزارشی مشابه آنچه یک خبرنگار تهیه می‌کند، ارائه دهند.
وی ادامه داد: توصیه من به خبرنگارانی که در حال فعالیت هستند این است که همواره خود را به‌روز نگه دارند. به‌روز بودن صرفاً به معنای داشتن مدرک دکترای روزنامه‌نگاری نیست؛ بلکه به معنای حضور در جامعه، در جریان بودن اخبار، مطالعه مستمر، شناخت مسائل سیاسی و اجتماعی، پرهیز از رفتار حزبی و جناحی و حفظ استقلال و آزادی حرفه‌ای است.
تنگشیر ادامه داد: خبرنگار زمانی می‌تواند در عصر هوش مصنوعی همچنان جایگاه خود را حفظ کند که در کنار شناخت فناوری، از جامعه و واقعیت‌های آن نیز فاصله نگیرد. بنابراین هوش مصنوعی فقط وسیله است و باید راه‌های درست استفاده از آن را بدانید.
نایب‌رئیس انجمن متخصصان روابط‌عمومی کشور گفت: روزنامه‌نگاری حرفه‌ای بر مجموعه‌ای از اصول بنیادین استوار است که نخستین آن‌ها برخورداری از سواد رسانه‌ای، دانش و تخصص دانشگاهی در حوزه روزنامه‌نگاری است. در کنار دانش نظری، داشتن سابقه و تجربه مفید و کسب مهارت‌های حرفه‌ای در تمام مراحل روزنامه‌نگاری، از گردآوری اطلاعات تا تهیه و انتشار خبر و گزارش، اهمیت بسیاری دارد.
وی افزود: خبرنگار حرفه‌ای همچنین باید توانایی روایتگری داشته و بتواند واقعیت‌ها را به شکلی دقیق، جذاب و قابل‌فهم برای مخاطب روایت کند.
تنگشیر بیان کرد: از دیگر اصول اساسی روزنامه‌نگاری حرفه‌ای، تعهد به حقیقت است؛ حتی زمانی که بیان حقیقت تلخ، دشوار یا دردناک باشد. خبرنگار باید همواره تشنه دانستن و برخوردار از روحیه کنجکاوی باشد و با حضور مستمر در جامعه و محیط خبری، شناخت خود را از مسائل روز افزایش دهد.
وی گفت: اعتبار، خوشنامی و اعتماد مخاطبان نیز سرمایه‌ای است که خبرنگار باید در طول فعالیت حرفه‌ای خود آن را حفظ کند. همچنین تهیه مطالب جذاب، روشن، قابل‌فهم و متناسب با نیازهای جامعه، از وظایف مهم روزنامه‌نگار حرفه‌ای به شمار می‌رود.
لزوم تامین امنیت شغلی و معیشت خبرنگاران
تنگشیر همچنین تاکید کرد: در کنار این اصول حرفه‌ای، امنیت شغلی و تأمین معیشت مناسب خبرنگار نیز اهمیت دارد. زیرا روزنامه‌نگاری که دغدغه دائمی مالی و معیشتی داشته باشد، ممکن است در معرض فشارها و آسیب‌هایی قرار گیرد که استقلال حرفه‌ای او را تحت تأثیر قرار دهد.
این مدرس ارتباطات اظهار کرد: داشتن حس وطن‌دوستی و تعهد اخلاقی نسبت به جامعه نیز می‌تواند بخشی از مسئولیت اجتماعی روزنامه‌نگار باشد. خبرنگار نباید ارتباط خود را با ارزش‌های اخلاقی و معنوی فراموش کند و یاد خداوند و احساس مسئولیت در برابر او نیز می‌تواند به‌عنوان یکی از اصول اخلاقی و معنوی فعالیت حرفه‌ای مورد توجه قرار گیرد.
انتهای پیام
