از خانه‌های روستایی و معماری بومی گرفته تا زندگی عشایری، غذاهای محلی، صنایع‌دستی، محصولات کشاورزی و دامی، آیین‌ها و طبیعتی که در فصل‌های مختلف چهره‌ای متفاوت به خود می‌گیرد. روستاها و مناطق عشایری خراسان رضوی در سال‌های گذشته آرام‌آرام وارد نقشه گردشگری شده‌اند؛ برخی با راه‌اندازی اقامتگاه‌های بوم‌گردی، برخی با معرفی محصولات محلی و برخی نیز با تکیه بر جاذبه‌های طبیعی و تاریخی پیرامون خود. با این حال، بخش زیادی از مسافرانی که از استان عبور می‌کنند، همچنان روستا را بیشتر به عنوان محل تولید و زندگی می‌شناسند تا یک مقصد گردشگری.
در مناطق عشایری نیز داستان مشابهی جریان دارد. سیاه‌چادرها، کوچ، دامداری، تولید لبنیات و سایر محصولات دامی، صنایع‌دستی و شیوه زندگی عشایری بخشی از فرهنگی است که در برخی نقاط استان همچنان زنده است و می‌تواند برای گردشگری تجربه‌ای متفاوت از سفرهای متعارف ایجاد کند. این ظرفیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که گردشگر به جای توقف کوتاه و عبور از یک منطقه، چند ساعت یا چند روز در مقصد بماند؛ در روستا اقامت کند، غذای محلی بچشد، محصولی را مستقیماً از تولیدکننده خریداری کند، با شیوه زندگی مردم آشنا شود و بخشی از سفر خود را در کنار جامعه محلی بگذراند. در چنین شرایطی، گردشگری تنها به تماشای یک جاذبه محدود نمی‌شود و خدمات و تولیدات مردم منطقه نیز بخشی از چرخه سفر خواهد بود.
گردشگری عشایری؛ فقط تماشای یک سیاه‌چادر نیست
وقتی صحبت از گردشگری عشایری می‌شود، تصویری از سیاه‌چادر، دام، کوچ و زندگی در طبیعت در ذهن شکل می‌گیرد؛ اما فعالان این حوزه معتقدند گردشگری عشایری اگر قرار است به یک فعالیت پایدار تبدیل شود، نیازمند امکانات، آموزش و برنامه مشخص است.
یک پژوهشگر گردشگری عشایر، درباره ظرفیت‌های موجود در این حوزه گفت: در کنار همه مشکلاتی که خشکسالی‌ها و کمبودها در نحوه زندگی اقوام در روستاها و یا مناطق عشایری به وجود آورده است، شاید گردشگری بتواند به جز منافعی که دارد از نظر اقتصادی کمک منطقه کند.
میثم امامی، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به ظرفیت فرهنگی جوامع عشایری افزود: گرچه از نظر اقوام ظرفیت لازم برای توسعه گردشگری عشایر در منطقه وجود دارد، اما ابتدا باید به زیرساخت‌های مورد نیاز گردشگران مانند محل اقامت، خوراک، حمل‌ونقل و... توجه ویژه داشت.
امامی معتقد است: گردشگر قبل از ورود به یک منطقه عشایری باید بداند با چه شرایطی روبه‌رو خواهد شد. هرچند نباید انتظار داشت وقتی به میان اقوام و عشایر می‌رویم جاده آسفالته و یا اقامتگاه‌ها همانند هتل و یا غذاها متنوع باشد، اما پیش‌مبنا و استانداردی باید وجود داشته باشد.
وی ادامه داد: قبل از اینکه آژانس‌ها و افرادی که بر روی گردشگری عشایر کار می‌کنند گردشگران را به این مناطق ببرند باید آنها از خدماتی که آنجا وجود دارد مطلع شوند تا با آگاهی کامل وارد منطقه عشایری شوند.
این پژوهشگر گردشگری عشایر با اشاره به تفاوت مناطق عشایری گفت: در مسائل گردشگری عشایری باید ظرفیت مناسب و متناسب با آن اقلیم و خانواده و منطقه را در نظر گرفت.
امامی اظهار کرد: آموزش نیز یکی از نیازهای جدی این حوزه است. شاید بسیاری از عشایر تجربه لازم را در برخورد با طبیعت داشته باشند، اما چون سواد گردشگری به معنای آن سواد آکادمیکی که امروز نیاز است و تجربه رفتار با غریبه‌ها به‌عنوان یک گردشگر را ندارند نمی‌توان انتظار موفقیت داشت و می‌طلبد آموزش‌های لازم فرا داده شود.
وی خاطرنشان کرد: زمانی می‌توان ادعا کرد منطقه گردشگرپذیر است که هتل به تعداد کافی و با استاندارد، اقامتگاه، اتوبوس و مینی‌بوس و سایر امکانات حمل‌ونقل، جاده استاندارد، سرویس‌های بهداشتی مناسب، رستوران، کافی‌شاپ و راهنمایان خوب داشته باشیم.
فرهنگ عشایری؛ روایتی زنده برای گردشگران
زندگی عشایری بخشی از فرهنگ و هویت اجتماعی خراسان رضوی است که هنوز در بسیاری از مناطق استان جریان دارد؛ فرهنگی که تنها به کوچ و دامداری محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از شیوه‌های زندگی، آداب و رسوم، پوشش، غذا، صنایع‌دستی و مهارت‌هایی را در برمی‌گیرد که در طول نسل‌ها منتقل شده است.
یک استاد دانشگاه و فعال حوزه گردشگری، با اشاره به ظرفیت گردشگری عشایری خراسان رضوی اظهار کرد: خراسان رضوی ظرفیت توسعه گردشگری عشایر را دارد.
احمد خلیلی، با بیان اینکه جامعه عشایری استان از ظرفیت‌های متنوعی برای حضور در حوزه گردشگری برخوردار است، افزود: قطعاً عشایر استان این پتانسیل را دارند که بیشتر به آنها پرداخته شود.
خلیلی با اشاره به اهمیت معرفی فرهنگ جوامع عشایری ادامه داد: آداب و رسوم و فرهنگ‌هایی که در این جوامع وجود دارد، بخشی از داشته‌های فرهنگی استان است و معرفی آن به گردشگران اهمیت دارد.
وی اظهار کرد: معرفی آداب و رسوم و فرهنگ‌هایی که در این جوامع وجود دارد، وظیفه ذاتی همه ما است.
این استاد دانشگاه و فعال حوزه گردشگری همچنین بر توجه بیشتر به ظرفیت‌های فرهنگی عشایر تأکید کرد و افزود: در کنار تولیدات و فعالیت‌های اقتصادی این جامعه، می‌توان زمینه آشنایی گردشگران با بخش متفاوتی از فرهنگ خراسان رضوی را فراهم کرد.
تورهایی که کمتر به سمت عشایر می‌روند
بخش دیگری از ماجرا به برنامه تورهای گردشگری برمی‌گردد. بسیاری از مسافران وقتی وارد شهرستان‌های استان می‌شوند، مقصدهای تاریخی را در اولویت قرار می‌دهند و همین موضوع باعث شده ظرفیت روستاها و مناطق عشایری کمتر در برنامه سفر قرار گیرد.
یک فعال حوزه گردشگری، با اشاره به ظرفیت‌های موجود در مناطق عشایری بیان کرد: گرچه بسیاری از شهرستان‌ها به لحاظ عشایر دارای ظرفیت‌های خوبی هستند، اما طی چند سال اخیر مغفول مانده‌اند.
باعقیده، با اظهار تأسف از کم‌توجهی به گردشگری عشایری گفت: گردشگری عشایر فدای جاذبه‌های تاریخی بسیار زیادی که در شهرستان‌ها داریم شده است.
وی معتقد است تورهای گردشگری در سفر به شهرستان‌ها نباید تنها به بازدید از بناها و جاذبه‌های تاریخی محدود شوند، بلکه مناطق عشایری نیز باید در برنامه این تورها قرار گرفته و گردشگران با ظرفیت‌های این مناطق آشنا شوند.
وی ادامه داد: توجه به گردشگری عشایر علاوه بر اینکه موجب معرفی و آشنایی با جاذبه‌های زندگی‌شان می‌شود، ماندگاری بیشتر مسافران و گردشگران را در پی دارد.
این فعال حوزه گردشگری درباره بوم‌گردی‌های مرتبط با جامعه عشایری نیز اظهار کرد: گرچه باید بوم‌گردی‌ها را در حوزه عشایر فعال‌تر کنیم ولی هنوز علیرغم تمامی اقدامات صورت گرفته و پتانسیل‌های بسیاری که دارند، به حق واقعی خودشان نرسیده‌اند.
باعقیده همچنین با اشاره به ویژگی‌های زندگی عشایری افزود: نوع زندگی، مراسم و آیین‌ها و تولیدات آنها، به خصوص صنایع‌دستی عشایر، ظرفیت‌های بسیاری در جذب گردشگر دارند.
بردسکن؛ روستاهایی در کنار جامعه عشایری
در میان شهرستان‌های استان، بردسکن علاوه بر جاذبه‌های طبیعی و تاریخی، از ظرفیت روستایی و عشایری قابل توجهی برخوردار است. روستاهای این شهرستان در کنار تولیدات کشاورزی و دامی، بخشی از ظرفیت گردشگری منطقه را نیز در خود جای داده‌اند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان بردسکن، با اشاره به ظرفیت‌های گردشگری این شهرستان اظهار کرد: بردسکن به دلیل برخورداری از تنوع جاذبه‌های طبیعی، تاریخی، فرهنگی و روستایی، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه گردشگری به خصوص عشایر دارد و در این میان روستاها می‌توانند نقش مهمی در جذب و ماندگاری گردشگران داشته باشند.
محمد نظام‌آبادی، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه بردسکن در جامعه عشایری استان افزود: بردسکن دومین شهرستان عشایری خراسان رضوی است و حضور جامعه عشایری در کنار روستاهای متعدد، ظرفیت دیگری را به مجموعه توانمندی‌های گردشگری شهرستان اضافه کرده است.
نظام‌آبادی با بیان اینکه گردشگری روستایی تنها به دیدن یک جاذبه محدود نمی‌شود، خاطرنشان کرد: اقامت در خانه‌ها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی، استفاده از غذاهای محلی، آشنایی با شیوه تولید محصولات کشاورزی و دامی، خرید مستقیم از تولیدکنندگان و حضور در برنامه‌های فرهنگی می‌تواند تجربه متفاوتی برای گردشگران ایجاد کند.
وی ادامه داد: بخشی از جذابیت روستاها در زندگی روزمره مردم، معماری بومی، محصولات تولیدی و آداب و رسوم آن‌هاست و گردشگری می‌تواند زمینه‌ای برای معرفی این ظرفیت‌ها فراهم کند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بردسکن با اشاره به محصولات محلی اظهار کرد: محصولات و غذاهای محلی و صنایع دستی می‌توانند در کنار جاذبه‌های طبیعی و تاریخی، بخشی از تجربه سفر گردشگران را شکل دهند.
نظام‌آبادی درباره نقش اقامتگاه‌های بوم‌گردی در ماندگاری گردشگران نیز گفت: توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی می‌تواند زمینه ماندگاری بیشتر گردشگران را در مناطق روستایی فراهم کند و در کنار اقامت، فرصت عرضه غذاهای محلی، صنایع‌دستی و محصولات تولیدی مردم منطقه را نیز به وجود آورد.
وی افزود: وقتی گردشگر چند ساعت یا یک شب در روستا اقامت داشته باشد، علاوه بر بازدید از جاذبه‌های منطقه می‌تواند با سبک زندگی مردم، تولیدات محلی و ظرفیت‌های فرهنگی آشنا شود و خرید مستقیم از تولید کننده نیز برای او امکان‌پذیر خواهد بود.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بردسکن همچنین با اشاره به ظرفیت‌های عشایری شهرستان اظهار کرد: حضور جامعه عشایری در کنار روستاها، امکان معرفی بخشی از فرهنگ، آداب و رسوم، محصولات و شیوه زندگی عشایری را نیز برای گردشگران فراهم می‌کند.
نظام‌آبادی با تأکید بر ضرورت معرفی این ظرفیت‌ها گفت: روستاها و مناطق عشایری باید در کنار جاذبه‌های تاریخی و طبیعی شهرستان مورد توجه گردشگران قرار گیرند و معرفی آنها می‌تواند به شناخت بیشتر مسافران از فرهنگ و سبک زندگی مردم منطقه کمک کند.
وی اظهار کرد: گردشگری زمانی می‌تواند برای جامعه محلی اثرگذار باشد که گردشگر علاوه بر بازدید از جاذبه، از خدمات و محصولات همان منطقه نیز استفاده کند؛ از اقامت و غذا گرفته تا خرید صنایع‌دستی و محصولات کشاورزی و دامی.
وی با اشاره به ظرفیت بالای جامعه عشایری شهرستان تصریح کرد: قرار گرفتن بردسکن در جایگاه دومین شهرستان عشایری خراسان رضوی، ظرفیت مهمی برای معرفی گردشگری عشایری به شمار می‌رود و می‌توان با برنامه‌ریزی مناسب، بخشی از این ظرفیت را در مسیر سفر گردشگران قرار داد.
خراسان رضوی امروز در کنار مقصدهای شناخته‌شده خود، روستاها و مناطق عشایری متنوعی دارد که هرکدام روایت متفاوتی از طبیعت و فرهنگ این استان ارائه می‌کنند؛ روایت‌هایی که اگر بیشتر دیده شوند، می‌توانند سهم روستا و عشایر را از صنعت گردشگری افزایش دهند و مسیر تازه‌ای برای حضور گردشگران در مناطق کمتر دیده‌شده استان باز کنند.
انتهای پیام
