به گزارش ایسنا، محمدمهدی زاهدی، وزیر اسبق علوم، در نشست تخصصی «علوم پایه و مهندسی؛ از مرجعیت علمی تا اقتدار ملی در ایران» که در دانشگاه علم و صنعت ایران برگزار شد، با بیان اینکه در کشور در حوزه حکمرانی علم و فناوری غفلت اساسی صورت گرفته است، اظهار کرد: در مباحث حکمرانی کارهای زیادی انجام شده، اما هنوز تعریف جامع و دقیقی از «حکمرانی علم و فناوری» نداریم.
وی افزود: باید مشخص شود حکمرانی علم و فناوری چیست و چه ارتباطی میان فناوری و حکمرانی سیاسی وجود دارد. اگر این دو موضوع را به‌درستی تعریف نکنیم و ارتباط آنها را نسنجیم و سپس بر اساس نگاه آینده‌نگر و آینده‌نگاری برای آنها سناریو طراحی نکنیم،نمی‌توانیم به اقتداری که مدنظر است برسیم.
حکمرانی علم و فناوری فراتر از یک حوزه است
زاهدی با اشاره به اجزای نظام حکمرانی، گفت: حکمرانی صرفاً تصمیم‌سازی نیست و سیاست‌گذاری، اجرا، قانون‌گذاری، نظارت، ارزیابی، نظام پاداش و حتی نظام توبیخ و تنبیه را شامل میشود.
وی ادامه داد: اگر بخواهیم در حوزه علم و فناوری حکمرانی داشته باشیم، باید این اجزا را در کنار هم ببینیم و بر اساس رهنمودها، سیاست‌های کلی و اسناد بالادستی، چارچوب مشخصی برای آن تعریف کنیم.
وزیر اسبق علوم با اشاره به سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ اظهار کرد: حدود ۲۵ سال پیش موضوع چشم‌انداز ۱۴۰۴ مطرح و این سند در سال ۱۳۸۴ ابلاغ شد و قرار بود کشور در سال ۱۴۰۴ به جایگاه مشخصی برسد. فارغ از اینکه به این اهداف رسیده‌ایم یا خیر، باید بررسی کنیم چرا اجزای این نقشه به‌درستی در کنار یکدیگر قرار نگرفتند.
تغییر دولت‌ها نباید مسیر علم و فناوری را تغییر دهد
زاهدی یکی از مشکلات موجود را ارتباط مستقیم سیاست‌های علم و فناوری با تغییر دولت‌ها دانست و گفت: با تغییر دولت‌ها، نگاه به حوزه فناوری نیز تغییر می‌کند و این مسئله موجب میشود برخی برنامه‌ها کنار گذاشته شوند.
وی با اشاره به دولت‌های گذشته افزود: برای مثال، در دوره روحانی برخی حوزه‌ها مانند ماهواره و هوافضا کنار گذاشته شد و در مجلس مجبور به استفاده از راه‌های میانبر شویم.
زاهدی تأکید کرد: اگر می‌خواهیم به اقتدار علمی و فناوری برسیم، ابتدا باید حکمرانی علم و فناوری را تعریف کنیم؛ در حالی که هنوز چنین تعریف جامعی در کشور نداریم.
مرجعیت علمی هنوز تعریف نشده است
وزیر اسبق علوم با اشاره به کاربرد گسترده اصطلاح «مرجعیت علمی» در سیاست‌گذاری‌های کشور، گفت: ما زیاد از مرجعیت علمی صحبت می‌کنیم، اما هنوز به‌صورت رسمی و آکادمیک مشخص نکرده‌ایم که مرجعیت علمی دقیقاً چیست.
وی ادامه داد: آیا مرجعیت علمی به افراد مربوط میشود، به گروه‌های علمی، دانشگاه‌ها یا مراکز پژوهشی؟ آیا باید مرجعیت علمی را در سطح یک استان، کشور، منطقه آسیای جنوب غربی یا فراتر از آن تعریف کنیم؟ آیا این مفهوم از نظر حقوقی نیز باید برای افراد و نهادها مشخص شود؟
زاهدی تصریح کرد: تا زمانی که مرجعیت علمی را تعریف نکنیم، بازنگری و برنامه‌ریزی برای رسیدن به آن نیز معنا پیدا نمی‌کند. ابتدا باید نقطه نهایی را مشخص کنیم و سپس مسیر حرکت، نهادهای مسئول و نقش دستگاه‌های دولتی و غیردولتی را تعیین کنیم.
انباشت اسناد بدون اجرای مؤثر
وی با انتقاد از رویکرد سندمحور بدون توجه کافی به اجرا، گفت: در کشور تا دلتان بخواهد سند داریم؛ اسناد بالادستی متعددی در حوزه فناوری، هوافضا، دریا و حوزه‌های دیگر تدوین شده است، اما باید پرسید آیا این اسناد در چارچوب حکمرانی علم و فناوری به نتیجه‌ای که باید می‌رسیدند، رسیده‌اند یا خیر.
زاهدی افزود: صرفاً نوشتن یک سند روی کاغذ کفایت نمی‌کند و باید مشخص شود چه نهادی مسئول اجرای آن است، چه کسی باید آن را ارزیابی کند و چه سازوکاری برای نظارت و اصلاح آن وجود دارد.
تغییر مدیران با تغییر دولت‌ها، برنامه‌ها را مختل می‌کند
وزیر اسبق علوم یکی دیگر از مشکلات حکمرانی علم و فناوری را شیوه انتخاب و ثبات مدیران دانست و گفت: در هر نهاد و دستگاهی، مدیری باید مسئول باشد، اما باید پرسید مدیران بر چه اساسی انتخاب می‌شوند و آیا شایسته‌سالاری در انتخاب آنها حاکم است یا خیر.
وی ادامه داد: با تغییر دولت‌ها، تغییرات وسیعی در بدنه اجرایی کشور اتفاق می‌افتد و حتی مدیران شایسته نیز ممکن است تغییر کنند. این مسئله فقط مربوط به وزارت علوم نیست و وزارتخانه‌هایی مانند آموزش و پرورش و وزارت بهداشت و سایر دستگاه‌های مرتبط با علم و فناوری را نیز دربرمی‌گیرد.
زاهدی با اشاره به تجربه خود به عنوان سفیر مالزی گفت: در این کشور، برای جلوگیری از تغییرات گسترده مدیریتی، سازوکارهایی وجود دارد که ثبات بدنه کارشناسی و مدیریتی را حفظ می‌کند و تغییر وزیر لزوماً به تغییر گسترده مدیران منجر نمی‌شود.
وی تأکید کرد: در کشور ما با تغییر دولت‌ها، برنامه‌ها نیز دچار تغییر می‌شوند و این مسئله موجب میشود بسیاری از سیاست‌ها و برنامه‌ها استمرار لازم را نداشته باشند.
آمایش آموزش عالی باید جدی گرفته شود
زاهدی در بخش دیگری از سخنان خود به ضرورت آمایش سرزمین در آموزش عالی اشاره کرد و گفت: باید متناسب با نیاز کشور درباره رشته‌های دانشگاهی تصمیم‌گیری کنیم. این همه دانش‌آموخته ریاضی ضرورتی ندارد.
وی افزود: این به معنای کنار گذاشتن رشته‌هایی مانند ریاضی محض نیست. باید رشته‌های میان رشته‌ای طراحی شود. ریاضی پایه بسیاری از علوم است و اگر تفکر ریاضی و مهارت حل مسئله از دوران کودکی تقویت شود، می‌تواند در حوزه‌هایی مانند اقتصاد نیز اثرگذار باشد.
استاد دانشگاه نیز باید مسئولیت اجتماعی داشته باشد
وزیر اسبق علوم با اشاره به جایگاه استادان دانشگاه، گفت: همان‌طور که از صنایع انتظار می‌رود مسئولیت اجتماعی داشته باشند، باید درباره مسئولیت اجتماعی استادان نیز صحبت کنیم.
وی افزود: باید مشخص شود استاد دانشگاه چه میزان به‌روز است، چه انتظاری از او داریم، چگونه ارزیابی میشود و چه حمایت مالی و معیشتی از او صورت می‌گیرد.
زاهدی با انتقاد از وضعیت معیشتی استادان گفت: در مواردی حقوق برخی کارکنان بخش صنعت از استادان دانشگاه بالاتر است. حقوق راننده من در زمان مجلس که لیسانس کامپیوتر بود، از منِ استاد تمام بیشتر است. وقتی قرار است حقوق استادان افزایش پیدا کند، این موضوع با چالش‌ها و مخالفت‌های مختلف مواجه میشود.
باید میان نهادهای علم و فناوری تقسیم کار ملی شکل بگیرد
وی با تأکید بر ضرورت تعریف نقش نهادهای مختلف در نظام علم و فناوری، اظهار کرد: باید ارتباط مجلس شورای اسلامی، شورای عالی انقلاب فرهنگی، دولت و وزارتخانه‌های مرتبط با حوزه علم و فناوری مشخص شود و در سطح کلان نیز باید میان وزارتخانه‌ها و نهادهای مختلف تقسیم کار مشخصی وجود داشته باشد.
وی ادامه داد: باید یک تقسیم کار ملی صورت گیرد؛ برای مثال، یک دانشگاه می‌تواند در یک حوزه علمی مشخص نقش اصلی داشته باشد و دانشگاه یا پژوهشگاه دیگری در حوزه‌ای دیگر مأموریت مشخصی بر عهده بگیرد.
زاهدی تأکید کرد: این تقسیم کار لزوماً نباید به شکل اعلانی و رسمی باشد، بلکه باید مأموریت‌گرا باشد؛ یعنی هر دانشگاه و پژوهشگاه بداند در نقشه علم و فناوری کشور چه مأموریتی دارد.
زیرساخت‌های علمی باید از آسیب‌پذیری دور باشند
وی با اشاره به ضرورت توجه به مدیریت کلان زیرساخت‌های علم و فناوری، گفت: باید درباره محل استقرار زیرساخت‌های مهم علمی و فناورانه نیز بازنگری کنیم.
زاهدی افزود: برای مثال، چرا آزمایشگاه‌های مرتبط با ماهواره یا زیرساخت‌های مهم فناوری باید حتماً در یک نقطه متمرکز باشند؟ چرا زیرساخت‌های مهمی که برای آنها هزینه‌های زیادی شده است، در چند نقطه کشور توزیع نشوند تا در برابر آسیب‌های احتمالی مقاوم‌تر باشند؟ چند هزار میلیارد تومان هزینه جی پی یو های هوش مصنوعی شد، چرا باید در یک دانشگاه باشد و در جای امنی نباشد که راحت آسیب نبینند؟
علوم پایه باید در نقشه اقتدار علمی جایگاه مشخص داشته باشد
وزیر اسبق علوم با اشاره به ظرفیت علوم پایه، گفت: باید در نظام حکمرانی علم و فناوری برای علوم پایه نیز مأموریت‌های مشخصی تعریف شود و از ظرفیت این علوم برای حل مسائل راهبردی کشور استفاده شود.
وی تأکید کرد: اگر حکمرانی علم و فناوری به‌درستی طراحی شود، می‌توان از ظرفیت دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها برای انجام کارهای بزرگ استفاده کرد.
حکمرانی علم و فناوری باید به مرجعیت علمی متصل شود
زاهدی گفت: اگر مرجعیت علمی را بخش جدایی‌ناپذیر حکمرانی علم و فناوری بدانیم، باید پس از آن چشم‌انداز، اجزای چشم‌انداز، نگاشت‌های نهادی، نظارت، ارزیابی، نظام تشویق و در صورت نیاز تنبیه و همچنین پایداری مدیریت‌های شایسته را در کنار یکدیگر تعریف کنیم.
وی افزود: این اجزا یک مجموعه به‌هم‌پیوسته هستند و اگر این کار انجام شود، می‌توان در حوزه علم و فناوری طی ۱۰ سال آینده به جایگاه بسیار قدرتمندی در جهان رسید.
هشدار درباره عقب‌ماندن از اهداف چشم‌انداز
زاهدی با اشاره به اهداف سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ اظهار کرد: قرار بود ایران در سال ۱۴۰۴ در حوزه علم و فناوری در آسیای جنوب غربی جایگاه نخست را داشته باشد، اما اکنون در جایگاه سوم قرار داریم.
وی گفت: اگر آمار ۲۰۲۶ بیاد بیرون ما عقب تر هم رفتیم که امیدوارم این اتفاق نیفتد. ما با از ترکیه جلو بودیم و عربستان که اصلا حساب نبود. در حال حاضر عربستان از ما جلو زده ترکیه با ما الان اختلاف ۲۰هزار مقالع پیدا کرده و اندونزی داره با یه شیب زیاد نزدیک میشود.
وزیر اسبق علوم تأکید کرد: این وضعیت نشان می‌دهد اقتدار علمی و فناوری به‌صورت خودکار ایجاد نمی‌شود و باید میان اجزای مختلف حکمرانی علم و فناوری یک درهم‌تنیدگی واقعی ایجاد شود تا این نظام بتواند اثرگذار باشد.
انتهای پیام
