یکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵ | ۱۶:۲۸
فیزیکدانِ فیلسوفی که آرام نمی‌گرفت

یادداشت مهمان

فیزیکدانِ فیلسوفی که آرام نمی‌گرفت

صادق کرمیان، در یادداشتی به مناسبت درگذشت پروفسور مهدی گلشنی، فیزیکدان و بنیانگذار گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف، به مرور ابعاد علمی و فکری این استاد دانشگاه پرداخته و از دغدغه‌های او درباره وضعیت دانشگاه، مهاجرت نخبگان و ضرورت پیوند علم و فلسفه نوشته است.

به گزارش ایسنا، صادق کرمیان، مدیر روابط عمومی ستفای جهاد دانشگاهی، در یادداشتی به مناسبت درگذشت پروفسور مهدی گلشنی، فیزیکدان و بنیانگذار گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف، به بازخوانی ابعاد علمی و فکری این استاد فقید پرداخته و از دغدغه‌های او درباره وضعیت دانشگاه، مهاجرت نخبگان و ضرورت پیوند علم و فلسفه نوشته است.

یادداشت کرمیان با عنوان «فیزیکدانِ فیلسوفی که آرام نمی‌گرفت» در ادامه آمده است:

«ژیل دلوز»، فیلسوف شهیر فرانسوی، معتقد است: «اساساً کار فلسفه ناراحت کردن است. فلسفه‌ای که هیچ‌کس را ناراحت نکند و با هیچ‌کس ضدیت نورزد، فلسفه نیست! کار فلسفه آزردن حماقت است و فلسفه حماقت را به چیزی شرم‌آور تبدیل می‌کند. در واقع، فلسفه کاربردی ندارد جز افشا کردن پَستی‌های اندیشه در تمامی اشکال...»

شاید به همین خاطر بود که زبان پروفسور مهدی گلشنی، در زمان حیات، به روی اشکالاتی که در کشورش می‌دید، همواره تند و تیز بود. او که بنیانگذار گروه «فلسفه علم» دانشگاه صنعتی شریف بود و سال‌ها در رشته فیزیک درس خوانده بود و درس داده بود، دل و مغزش چُنان با فلسفه گره خورده بود که فلسفه جزئی از اخلاق، رفتار و مَنش او شده بود؛ فلسفه‌ای که قرار نبود فقط در کتاب‌ها، کلاس‌ها و بحث‌های آکادمیک محصور بماند، بلکه باید در زندگی، در نهادهای اجتماعی و در مواجهه با آنچه نادرست می‌دید، خود را نشان می‌داد.

دکتر گلشنی از آن دسته استادانی نبود که علم را به مجموعه‌ای از فرمول‌ها، معادلات، مقاله‌ها و شاخص‌های کمی فروبکاهند. او فیزیک را می‌خواند، اما در فیزیک متوقف نمی‌شد. پرسش‌هایش از مرزهای یک رشته علمی عبور می‌کرد و به فلسفه، جهان‌بینی، اخلاق، دین و نسبت انسان با جهان می‌رسید. همین عبور از مرزهای متعارف تخصص بود که او را به شخصیتی متفاوت در جامعه دانشگاهی ایران تبدیل کرد؛ شخصیتی که نمی‌شد به‌سادگی در چارچوب یک عنوان دانشگاهی تعریفش کرد.

در جهان فکری گلشنی، علم صرفاً ابزاری برای پیش‌بینی پدیده‌ها یا تسلط بر طبیعت نبود بلکه علم باید به فهم جهان کمک می‌کرد؛ باید به پرسش از معنا، مبانی و حدود شناخت نیز راه می‌یافت. او بارها در نقد تصور رایج از علم، بر این نکته تأکید داشت که علم مدرن را نمی‌توان از پیش‌فرض‌های فلسفی و جهان‌بینی‌های پشت آن جدا کرد و آن را دانشی کاملاً خنثی و فارغ از مبانی فکری دانست. از همین منظر، پیوند علم و فلسفه برای او یک علاقه حاشیه‌ای یا سرگرمی فکری نبود؛ مسئله‌ای بنیادین بود که بخش مهمی از عمر علمی و فکری‌اش را صرف آن کرد.

اما آنچه گلشنی را از یک استاد صاحب‌نظر به یک منتقد صریح دانشگاهی تبدیل می‌کرد، صرفاً دغدغه‌های نظری او نبود. او از برخی مواردی که در دانشگاه، نظام علمی و فضای فرهنگی کشور می‌گذشت، دل‌آزرده بود و این دل‌آزردگی را پنهان نمی‌کرد. انتقادهایش به سیاست‌گذاری علمی، ساختار دانشگاه، مهاجرت نخبگان، وضعیت استادان و آنچه در نگاه او نوعی بی‌اعتنایی به استقلال فکری و ظرفیت علمی کشور بود، گاه چنان بی‌پرده بیان می‌شد که نمی‌توانست برای همه خوشایند باشد.

این صراحت را در دو گفت‌وگویی که سال‌ها پیش، در دوران مسئولیتم در اداره اخبار علمی و دانشگاهی ایسنا، با او انجام دادیم، به‌خوبی می‌شد دید. گفت‌وگوهایی که هنوز عناوینشان، بخشی از دغدغه‌های آن روز و امروز او را به یاد می‌آورد: «باید بیدار باشیم ولی نیستیم!/ وضعیت را خطرناک می‌بینم» و «ریشه خیانتی به نام مهاجرفرستی یا فراردهی مغزها در دانشگاه‌ها».

این عناوین صرفاً تیترهای رسانه‌ای نبودند؛ خلاصه‌ای از نوع مواجهه گلشنی با مسائل جامعه علمی ایران بودند. او از وضعیت موجود نگران بود و این نگرانی را با زبان تعارف و ملاحظه‌کاری بیان نمی‌کرد. در گفت‌وگو با او، احساس می‌کردی مسئله فقط نقد یک تصمیم، یک مدیر یا یک سیاست نیست؛ مسئله، نگرانی از مسیری است که نهاد علم در کشور طی می‌کند، از دانشگاهی که ممکن است از رسالت اصلی خود دور شود و از جامعه‌ای که به‌جای مواجهه با مسئله، گاه به عادی‌سازی آن تن می‌دهد.

در نقد مهاجرت نخبگان نیز گلشنی صرفاً به رفتن دانشجویان و پژوهشگران نمی‌نگریست؛ پرسش او متوجه سازوکارهایی بود که دانشگاه و نظام علمی را به وضعیتی می‌رسانند که در آن، خروج نیروهای توانمند به یک روند عادی تبدیل می‌شود. او با انتخاب تعبیر «مهاجرفرستی» یا «فراردهی مغزها» به‌جای فرار مغزها، می‌خواست مسئولیت این روند را از دوش افراد بردارد و متوجه ساختارها و سیاست‌هایی کند که در شکل‌گیری آن نقش دارند. این تغییر واژه، در نگاه او، تغییر زاویه دید بود: "به‌جای آنکه فقط رفتن را توضیح دهیم، باید درباره شرایطی که رفتن را رقم می‌زند پرسش کنیم."

البته گلشنی منتقدی نبود که بتوان تمام دیدگاه‌هایش را بی‌چون‌وچرا پذیرفت. بعضی از مواضع، داوری‌ها و صورت‌بندی‌های او می‌توانست و می‌تواند محل بحث، نقد و حتی مخالفت جدی باشد. اما اهمیت حضور او در فضای دانشگاهی، در همین امکان مخالفت و گفت‌وگو نیز نهفته بود. دانشگاه به استادانی نیاز دارد که نه فقط دانش منتقل کنند، بلکه پرسش ایجاد کنند؛ نه فقط در چارچوب‌های پذیرفته‌شده حرکت کنند، بلکه گاه خود چارچوب‌ها را به چالش بکشند. گلشنی، با همه موافقت‌ها و مخالفت‌هایی که برمی‌انگیخت، از این جنس استادان بود.

او در زمانه‌ای که تخصص گاه به حصار رشته‌ها تبدیل می‌شود و دانشگاه درگیر مسابقه تولید مقاله، رتبه، شاخص و اعتبارهای عددی است، از ضرورت بازگشت به پرسش‌های بنیادی دفاع می‌کرد. پرسش‌هایی که شاید پاسخ ساده‌ای نداشته باشند، اما بدون آن‌ها علم نیز می‌تواند به فعالیتی بی‌روح و بی‌جهت تبدیل شود. گلشنی از یک دانشمند انتظار داشت فقط متخصص نباشد؛ انتظار داشت اهل تفکر باشد، نسبت به جامعه‌اش مسئولیت احساس کند و از کنار آنچه به نظرش نادرست می‌آید، بی‌تفاوت عبور نکند.

حالا او رفته است. و شاید در روزهای نخست پس از رفتنش، آنچه بیش از عناوین علمی، جوایز، کتاب‌ها و سال‌های تدریس باید به یاد آوریم، همین بی‌قراری فکری او باشد؛ همین آرام نگرفتن در برابر پرسش‌هایی که بسیاری ترجیح می‌دهند از کنارشان عبور کنند.

مرگ یک استاد، تنها پایان یک دوره تدریس یا پژوهش نیست. گاهی پایان حضور کسی است که با وجود همه اختلاف‌ها، فضای فکری اطراف خود را به چالش می‌کشید و اجازه نمی‌داد برخی پرسش‌ها به‌سادگی فراموش شوند. فقدان گلشنی، فقدان یکی از آن صداهایی است که جامعه دانشگاهی ایران، با همه مشکلات و بحران‌هایش، به حضورشان نیاز داشت؛ صداهایی که ممکن است تند باشند، ممکن است محل مناقشه باشند، اما دست‌کم از سر بی‌تفاوتی خاموش نشده‌اند.

شاید فلسفه، آن‌گونه که «دلوز» می‌گفت، قرار نیست همه را آرام و راضی نگه دارد. شاید وظیفه‌اش این است که گاه آسایش اندیشه را برهم بزند، حماقت را عریان کند و ما را وادار به مواجهه با پرسش‌هایی کند که از آن‌ها گریزانیم. مهدی گلشنی، با همه تفاوت‌ها و مناقشات پیرامون اندیشه‌اش، چنین نقشی را برای فلسفه، علم و دانشگاه قائل بود.

و حالا که او نیست، پرسش‌هایش باقی مانده‌اند؛ پرسش‌هایی که شاید از خود او ماندگارتر باشند.

انتهای پیام

# علمی‌ و دانشگاهی

آخرین اخبار علمی‌ و دانشگاهی