سیدمحمود طباطبایی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه تربیت دینی و اخلاقی در دانشگاه، امری حاشیه‌ای یا جدا از آموزش تخصصی نیست؛ بلکه بخشی از رسالت دانشگاه در تربیت انسان آگاه و مسئول است، اظهار کرد: دانش تخصصی، توانایی انجام کار را در اختیار انسان قرار می‌دهد، اما اخلاق به این توانایی جهت می‌بخشد. مهم است که دانش‌آموخته دانشگاه، علاوه بر مهارت حرفه‌ای، بداند دانش و تصمیم‌های او چه تأثیری بر زندگی دیگران و منافع جامعه دارد.
وی افزود: در نگاه اسلامی نیز علم از مسئولیت جدا نیست. قرآن کریم در تبیین فلسفه بعثت انبیا، تزکیه و رشد اخلاقی را هم‌گام و حتی پیش از آموزش کتاب و حکمت یاد می‌کند: «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّنَ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ».صداقت، عدالت، امانت‌داری و رعایت حقوق دیگران، ارزش‌هایی هستند که باید در نحوه آموختن و به‌کارگیری دانش حضور داشته باشند.
این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه تربیت دینی صرفاً انتقال مجموعه‌ای از اطلاعات نیست؛ بلکه باید به فهم عمیق‌تر مسئولیت انسان در برابر خداوند، خود و دیگران کمک کند، تصریح کرد: حدیث نبوی «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ» نیز هدف بعثت را تکمیل اخلاق معرفی می‌کند و استاد در تداوم این رسالت، وظیفه اخلاقی و تربیتی دارد.این موضوع از وظایف استاد است، چون رابطه استاد و دانشجو صرفاً رابطه انتقال‌دهنده و دریافت‌کننده اطلاعات نیست.
طباطبایی خاطرنشان کرد: استاد با شیوه تدریس، ارزیابی، پژوهش و تعامل خود، در شکل‌گیری نگرش دانشجو اثر می‌گذارد. البته مسئولیت تربیتی استاد به معنای تحمیل عقیده یا دخالت در حریم خصوصی دانشجو نیست؛ بلکه به معنای فراهم‌کردن زمینه رشد آگاهانه و انتخاب مسئولانه اوست.قرار نیست همه استادان مدرس معارف باشند، اما همه باید نسبت به بعد اخلاقی استادی خود احساس مسئولیت کنند.
تربیت دینی الزاما از آموزش مستقیم نمی‌گذرد
وی با بیان اینکه تجربه تاریخی نیز گواه آن است که دانش تخصصی عاری از اخلاق و تعهد، نه تنها سعادت بشری را تأمین نمی‌کند، بلکه می‌تواند به پیچیده‌ترین ابزار سرکوب و سلطه‌گری تبدیل شود، عنوان کرد: آموزش مستقیم مباحث دینی ضروری و ارزشمند است، به‌ویژه زمانی که به پرسش‌های واقعی دانشجویان پاسخ دهد و با استدلال و گفت‌وگو همراه باشد؛ اما تربیت دینی الزاماً و منحصراً از این مسیر اتفاق نمی‌افتد.
مدیرگروه معارف دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی ادامه داد: رفتار استاد نیز نوعی آموزش است؛ آموزشی که گاهی به دلیل ملموس‌بودن، اثر عمیق‌تری بر دانشجو می‌گذارد. در حدیثی مشهور از امام جعفر صادق آمده است: «کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ لِیَرَوْا مِنْکُمُ الِاجْتِهَادَ وَ الصِّدْقَ وَ الْوَرَعَ»؛ با رفتارتان نه فقط با زبانتان مردم را دعوت کنید، تا از شما تلاش، راستگویی و پرهیزکاری ببینند.
طباطبایی با اشاره به اینکه دانشجو عدالت را تنها از تعریف آن نمی‌آموزد؛ بلکه در نحوه نمره‌دادن استاد، فرصت برابر برای مشارکت و چگونگی برخورد با اعتراض خود تجربه می‌کند، اظهار کرد: دانشجو امانت‌داری را در رعایت حقوق علمی دیگران می‌بیند و تواضع علمی را زمانی می‌آموزد که استاد با صراحت می‌گوید نمی‌دانم یا اشتباه خود را می‌پذیرد.
وی گفت: وقتی استاد دانشگاه در اجرای عدالت آموزشی بی‌طرف و منصف باشد، خاضعانه نقد علمی را بپذیرد و نسبت به مسائل جامعه و آلام محرومان احساس مسئولیت کند، ارزش‌های اخلاقی و دینی به‌طور غیرمستقیم اما عمیق در جان دانشجو ریشه می‌زند.برای استادان معارف، این مسئولیت حساس‌تر است؛ زیرا ممکن است دانشجو میان آنچه درباره دین می‌گوییم و آنچه در رفتارمان می‌بیند، نسبتی برقرار کند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه اگر از کرامت انسان سخن بگوییم، اما پرسش دانشجو را با تحقیر پاسخ دهیم، میان پیام و رفتار ما تعارض ایجاد می‌شود، تصریح کرد: اعتبار سخن دینی تا حد زیادی به صداقت و انصاف گوینده آن وابسته است. بنابراین رفتار اخلاقی جایگزین آموزش معرفتی نیست، اما پشتوانه مهم باورپذیری و اثرگذاری آن است. منش استاد به‌مراتب مؤثرتر از سخنان استاد است و تربیت دینی، بیش از آنکه نیازمند کلاس اخلاق باشد، نیازمند استاد اخلاق است.
نسل جدید، نسل دانشجویان یکدست نیست
طباطبایی افزود: نخست باید بپذیریم که نسل جدید یک مجموعه یکدست نیست و نمی‌توان درباره همه دانشجویان با یک تعبیر قضاوت کرد. تفاوت در سبک زندگی یا شیوه بیان، لزوماً به معنای بی‌اعتنایی به دین و اخلاق نیست. دانشجویان امروز ممکن است پرسش‌های خود درباره معنا، عدالت، امید و هویت را با زبان و حساسیت‌های متفاوتی مطرح کنند. استاد زمانی می‌تواند با آنان ارتباط برقرار کند که پیش از پاسخ‌دادن، برای شناخت و شنیدنشان وقت بگذارد.
وی تاکید کرد: قرآن کریم خط‌مشی دعوت و تربیت را بر حکمت، موعظه حسنه و گفتگوی بهترین شکل بنا نهاده است؛ «ادْعُ إِلَیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» امیرالمؤمنین علی نیز می‌فرمایند: «خَاطِبُوا النَّاسَ عَلَی قَدْرِ عُقُولِهِمْ»؛ با مردم به اندازه عقلشان سخن بگویید. گام دوم به‌رسمیت‌شناختن حق پرسشگری است. کلاس معارف باید محیطی باشد که دانشجو بتواند ابهام و نقد خود را محترمانه بیان کند، بدون آنکه نگران برچسب‌خوردن یا تأثیر دیدگاهش بر نمره باشد.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی با اشاره به اینکه ارزیابی آموزشی باید بر پایه یادگیری، استدلال و ضوابط روشن و نه میزان هم‌عقیده‌بودن دانشجو با استاد انجام شود، عنوان کرد: رابطه استاد و دانشجو باید مبتنی بر مراد و مرید باشد نه آمر و مأمور. این توانستن با تحمیل محقق نمی‌شود، بلکه با نفوذ طبیعی و تأثیرگذاری غیرمستقیم ممکن است.در کنار این مسئله، لازم است مباحث دینی با مسائل واقعی زندگی پیوند بخورد؛ برای مثال، درباره نسبت ایمان و امید، اخلاق در فضای مجازی، حقوق دیگران و مسئولیت اجتماعی گفت‌وگو شود.
طباطبایی خاطرنشان کرد: گفت‌وگومحوری در دانشگاه به معنای کنارگذاشتن مبانی دینی نیست؛ بلکه به معنای تبیین مستدل آن‌ها و احترام به قدرت فهم و انتخاب مخاطب است. هدف تربیت دینی، صرفاً همراهی ظاهری دانشجو نیست؛ بلکه فراهم‌کردن زمینه فهم، باور آگاهانه و عمل مسئولانه است. باید تربیت اخلاقی از یک فعالیت جانبی به مسئولیتی مشترک در دانشگاه تبدیل شود. نمی‌توان آن را فقط به استادان معارف یا بخش‌های فرهنگی واگذار کرد.
جهت‌دهی پژوهش‌ها باید به سمت حل مشکلات مردم باشد
وی با تاکید بر اینکه استادان همه رشته‌ها می‌توانند مسائل اخلاقی مرتبط با تخصص خود را وارد آموزش کنند؛ تصریح کرد: مسائلی از حقوق بیمار و ایمنی عمومی گرفته تا صداقت پژوهشی، حفاظت از محیط زیست و مسئولیت در استفاده از فناوری از نمونه‌های این مسائل هستند. در نقش استاد نیز باید علاوه بر انتقال دانش، راهنمایی علمی و پرورش قدرت داوری دانشجو جدی گرفته شود.
مدیر گروه معارف دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی گفت: این انتظار البته نیازمند حمایت دانشگاه است؛ از جمله آموزش مهارت‌های گفت‌وگو و روش‌های تدریس مشارکتی، فراهم‌کردن فرصت تعامل با دانشجویان و توجه به کیفیت آموزش و اخلاق حرفه‌ای در ارزیابی عملکرد استادان، نه صرفاً شمار مقاله‌ها. جهت‌دهی پژوهش‌ها به سمت حل مشکلات مردم و تقویت روحیه مقاومت و نفی سلطه‌پذیری نیز باید در اولویت قرار گیرد.
طباطبایی ادامه داد: از سوی دیگر، خود دانشگاه باید الگوی عملی ارزش‌هایی باشد که از دانشجو انتظار دارد. دانشگاهی که از عدالت سخن می‌گوید، باید در اجرای مقررات و توزیع فرصت‌ها منصف باشد؛ دانشگاهی که مسئولیت‌پذیری می‌خواهد، باید مدیران پاسخ‌گو و سازوکار مؤثر رسیدگی به اعتراض‌ها داشته باشد. مشارکت دانشجویان در تصمیم‌های مرتبط با خود و پیوند آموزش با مسائل جامعه نیز فرصت تجربه مسئولیت را فراهم می‌کند. سیاست‌بازی و حاشیه‌سازی، سم محیط علمی است و باید از محیط دانشگاه برکنار بماند.
وی با بیان اینکه در مجموع، دانشگاه زمانی می‌تواند متخصص اخلاق‌مدار تربیت کند که اخلاق، هم در محتوای درس‌ها و هم در تجربه روزمره دانشجو از زندگی دانشگاهی حضور داشته باشد، اظهار کرد: با این رویکرد، دانشگاه به محیطی زنده، پویای علمی و اخلاقی تبدیل می‌شود که در آن، تخصص در خدمت رشد انسان و استقلال جامعه قرار می‌گیرد.
انتهای پیام
