حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی در گفت‌وگو با ایسنا با تأکید بر ضرورت پیوند میان علم، اخلاق و ایمان، اظهار کرد: پیشرفت علمی زمانی می‌تواند به تعالی واقعی جامعه منجر شود که در کنار دانش تخصصی، فرهنگ صحیح، ارزش‌های انسانی و مسئولیت‌پذیری نیز مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه علم بدون جهت‌گیری اخلاقی ممکن است به‌جای حل مشکلات، زمینه‌ساز بحران‌ها و تهدیدهای گسترده برای بشریت شود.
وی با اشاره به تأکید رهبر انقلاب بر همراهی علم با فرهنگ صحیح و مشی فکری درست، بیان کرد: این دیدگاه ریشه در شناخت عمیق از ماهیت علم و سرنوشت تمدن‌ها دارد. رهبر شهید انقلاب در دیدار با نخبگان علمی و استعدادهای برتر در سال ۱۴۰۳ تأکید کردند که علم، در صورت جدایی از فرهنگ صحیح، ممکن است به مسیر خطا کشیده شود. نمونه روشن این مسئله، فناوری هسته‌ای است که با وجود برخورداری از ظرفیت‌های گسترده برای خدمت به انسان، در صورت قرار گرفتن در خدمت قدرت‌طلبی می‌تواند به تولید سلاح‌هایی منجر شود که امنیت و آینده بشریت را تهدید می‌کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: از این منظر، پیشرفت علمی صرفاً به معنای افزایش دانش، توسعه فناوری یا دستیابی به توانمندی‌های پیچیده نیست، بلکه جهت‌گیری این پیشرفت و هدفی که برای آن تعریف می‌شود نیز اهمیت اساسی دارد. دانشمند زمانی می‌تواند نقشی سازنده در جامعه ایفا کند که دانش او با فرهنگ اسلامی و ایرانی و ارزش‌های انسانی همراه باشد و در خدمت ارتقای زندگی مردم قرار گیرد.
طباطبایی با اشاره به پیامدهای جدایی دانش از اخلاق و تربیت معنوی تصریح کرد: خطر اصلی در چنین شرایطی آن است که علم به ابزاری برای تخریب تبدیل شود و توانایی‌هایی که باید در مسیر رفاه و امنیت انسان به کار گرفته شوند، به تهدیدی برای ملت‌ها و کشورها تبدیل شوند. رهبر شهید انقلاب در تبیین این موضوع، ضمن اشاره به پیامدهای فناوری هسته‌ای، بر موضع جمهوری اسلامی ایران در مخالفت با ساخت و نگهداری سلاح هسته‌ای بر مبنای احکام اسلامی تأکید کرده‌اند. این رویکرد نشان می‌دهد که از منظر دینی، توانایی علمی به‌تنهایی معیار پیشرفت نیست و مشروعیت اخلاقی و انسانیِ کاربرد دانش نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
وی با یادآوری دیدگاه امام خمینی(ره) درباره ضرورت همراهی دانش با تهذیب اخلاقی و تربیت روحی افزود: دانشمندی که از تربیت اخلاقی برخوردار نباشد، ممکن است از دانش خود در مسیری استفاده کند که زیان آن برای جامعه از ناآگاهی افراد بیشتر باشد. بنابراین، آموزش تخصصی بدون توجه به پرورش شخصیت و مسئولیت‌پذیری افراد، نمی‌تواند تضمین‌کننده پیشرفت پایدار باشد.
این استاد دانشگاه درباره نقش دانشگاه‌ها در ایجاد توازن میان توسعه علمی، اخلاق حرفه‌ای و تربیت معنوی اظهار کرد: دانشگاه باید با نگاهی تمدنی به آموزش و تربیت دانشجویان بنگرد و میان علم، دین، تلاش، اخلاق، آزادی اندیشه و مسئولیت اجتماعی پیوند برقرار کند. در چنین رویکردی، تضارب افکار باید با سعه صدر همراه باشد و تخصص علمی نیز در کنار سلامت اخلاقی و توجه به مصالح عمومی رشد کند.
طباطبایی افزود: رهبر شهید انقلاب در تبیین ویژگی‌های دانشگاه اسلامی، بر همراهی علم با دین، تلاشگری با اخلاق، تضارب افکار با سعه صدر و تعمیق علمی با سلامت نفس تأکید کرده‌اند. چنین دانشگاهی می‌تواند در کنار تربیت نیروهای متخصص، به پیشرفت علمی و اخلاقی جامعه نیز کمک کند. تحقق این هدف صرفاً با افزودن چند واحد درسی اخلاق به برنامه آموزشی امکان‌پذیر نیست، بلکه به الگوی رفتاری استادان، فضای فرهنگی دانشگاه و حضور واقعی ارزش‌های اخلاقی در مناسبات علمی نیاز دارد.
وی با تأکید بر اینکه وظیفه دانشگاه به انتقال اطلاعات و اعطای مدرک محدود نمی‌شود، گفت: دانشگاه یکی از مهم‌ترین مراکز تربیت نیروی انسانی و شکل‌دهی به توان فکری جامعه است و باید علاوه بر تولید علم، در پرورش جوانانی آگاه، باایمان، مسئولیت‌پذیر، حق‌طلب و برخوردار از اعتمادبه‌نفس نیز نقش‌آفرینی کند.
دانشگاه ۳ وظیفه اساسی تربیت عالم، تولید علم و جهت‌دهی به این دو مقوله را بر عهده دارد
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: در دیدگاه رهبر شهید انقلاب، دانشگاه سه وظیفه اساسی تربیت عالم، تولید علم و جهت‌دهی به این دو مقوله را بر عهده دارد. مسئله جهت‌دهی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا حتی اگر یک دانشگاه در تربیت متخصص و تولید دانش موفق باشد، در صورت بی‌توجهی به اهداف انسانی و اجتماعی، ممکن است دستاوردهای آن در مسیرهایی قرار گیرد که با منافع عمومی و ارزش‌های انسانی سازگار نباشد.
طباطبایی در ارزیابی میزان توجه نظام آموزشی کشور به تربیت اخلاقی و معنوی در کنار آموزش تخصصی بیان کرد: باید میان به‌رسمیت‌شناختن این موضوع در ساختار رسمی آموزش و میزان تحقق عملی آن تفاوت قائل شد. وجود دروس معارف و برنامه‌های فرهنگی نشان می‌دهد که تربیت دینی و اخلاقی در نظام آموزشی مورد توجه قرار گرفته است، اما ارزیابی میزان اثربخشی این برنامه‌ها به بررسی‌های میدانی، پژوهش‌های معتبر و شناخت تفاوت‌های موجود میان دانشگاه‌ها و رشته‌های تحصیلی نیاز دارد.
وی افزود: رهبر شهید انقلاب بر ضرورت توجه جدی به دین‌داری و هویت ملی در مجموعه‌های علمی و نخبگانی تأکید کرده‌اند و دین را عاملی برای تقویت انگیزه و حرکت علمی می‌دانند. بر این اساس، محیط دانشگاه باید به‌گونه‌ای شکل بگیرد که فعالیت علمی در کنار تعهد اجتماعی، مسئولیت‌پذیری و پایبندی به ارزش‌های دینی دنبال شود. البته تحقق چنین هدفی نیازمند آن است که برنامه‌های فرهنگی از سطح فعالیت‌های تشریفاتی فراتر بروند و در رفتار و تصمیم‌های روزمره محیط علمی تأثیر بگذارند.
این استاد دانشگاه با اشاره به گسترش هوش مصنوعی و ضرورت توجه بیشتر به اخلاق علمی تصریح کرد: سرعت پیشرفت هوش مصنوعی نشان می‌دهد که جوامع برای مواجهه با فناوری‌های نوین، علاوه بر کسب دانش تخصصی، باید درباره پیامدهای انسانی، اجتماعی و اخلاقی آن نیز برنامه‌ریزی کنند. رهبر شهید انقلاب در نخستین دیدار با هیئت دولت چهاردهم در سال ۱۴۰۳، با اشاره به شتاب چشمگیر توسعه این فناوری، بر ضرورت عبور از بهره‌برداری صرف و دستیابی به لایه‌های عمیق‌تر هوش مصنوعی تأکید کردند.
طباطبایی ادامه داد: مسئولیت‌پذیری در حوزه هوش مصنوعی تنها بر عهده دانشمندان نیست، بلکه دانشگاه‌ها، شرکت‌های توسعه‌دهنده، نهادهای بهره‌بردار و قانون‌گذاران نیز باید نسبت به پیامدهای استفاده از این فناوری پاسخ‌گو باشند. هرچه توانایی فناوری در تأثیرگذاری بر زندگی انسان‌ها افزایش پیدا می‌کند، ضرورت توجه به اصول اخلاقی، حفظ حقوق افراد و ارزیابی آثار اجتماعی آن نیز بیشتر می‌شود. بنابراین، توسعه هوش مصنوعی باید هم‌زمان با تقویت دانش تخصصی و شکل‌گیری چارچوب‌های مسئولانه برای طراحی و استفاده از آن دنبال شود.
وی درباره راهکارهای تبدیل همراهی علم، اخلاق و ایمان از یک شعار به رویکردی عملی گفت: برای تحقق این هدف، اصول اخلاقی باید در قواعد آموزشی، سیاست‌های پژوهشی و تصمیم‌گیری‌های دانشگاهی حضور واقعی داشته باشند. رهبر شهید انقلاب در دیدار با رؤسای دانشگاه‌ها بر تحول مستمر محیط دانشگاه، حرکت از مصرف‌کنندگی علم به سمت تولید دانش، هدفمندکردن تحقیقات برای رفع نیازهای کشور و جهت‌دهی پژوهش‌ها به سمت حل مسائل جامعه تأکید کرده‌اند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: ارزیابی فعالیت‌های علمی نباید صرفاً بر تعداد مقالات و تولیدات پژوهشی متمرکز باشد، بلکه میزان اثرگذاری این فعالیت‌ها در حل مسائل کشور و بهبود زندگی مردم نیز باید مورد توجه قرار گیرد. هنگامی که پژوهشگر بداند نتیجه تحقیقات او در رفع یک نیاز واقعی، کاهش مشکلات اجتماعی یا ارتقای کیفیت زندگی مردم مؤثر است، ارتباط میان دانش تخصصی و مسئولیت اجتماعی نیز تقویت می‌شود.
طباطبایی با اشاره به اهمیت مراقبت اخلاقی در فضای مجازی و محیط‌های علمی بیان کرد: تربیت معنوی تنها به برنامه‌های رسمی دانشگاه محدود نمی‌شود، بلکه در رفتار روزمره افراد، شیوه تعامل با دیگران، نحوه انتشار اطلاعات و میزان پایبندی به حقیقت نیز نمود پیدا می‌کند. تأکید رهبر شهید انقلاب بر پرهیز از گناه و ضرورت تحقیق و دقت در سخن گفتن و نوشتن، به‌ویژه در فضای مجازی، نشان می‌دهد که مسئولیت اخلاقی باید در همه عرصه‌های زندگی فردی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.
وی خاطرنشان کرد: دانشگاه مطلوب، تنها متخصصانی توانمند تربیت نمی‌کند، بلکه انسان‌هایی را پرورش می‌دهد که نسبت به آثار دانش و تصمیم‌های خود بر زندگی دیگران نیز احساس مسئولیت دارند. پیوند علم با اخلاق و ایمان زمانی از سطح شعار فراتر می‌رود که در شیوه آموزش، معیارهای پژوهش، رفتار استادان و دانشجویان و جهت‌گیری فناوری‌ها و دستاوردهای علمی نمود پیدا کند. در چنین شرایطی، دانش نه‌تنها ابزاری برای افزایش توانمندی جامعه، بلکه عاملی برای تعالی انسانی، پیشرفت پایدار و خدمت به بشریت خواهد بود.
انتهای پیام
