به گزارش ایسنا، در حالی که عربستان سعودی طی سال‌های اخیر منابع مالی گسترده‌ای را صرف توسعه علم، پژوهش و نوآوری کرده است، نشانه‌های تجاری‌سازی این سرمایه‌گذاری‌ها هنوز با انتظارات از یک برنامه بلندپروازانه فناورانه فاصله دارد. نوسان صادرات محصولات با فناوری پیشرفته و عقب‌ماندگی خروجی‌های نوآوری از ورودی‌های آن نشان می‌دهد که افزایش مقاله‌ها، ثبت اختراعات و توسعه زیرساخت‌های علمی، به‌تنهایی تضمین‌کننده خلق ثروت و حضور پایدار در بازار جهانی فناوری نیست. اکنون پرسش اصلی این است که آیا عربستان می‌تواند از مرحله هزینه‌کرد برای علم عبور کند یا شکاف میان سرمایه‌گذاری و بازدهی اقتصادی همچنان پاشنه آشیل برنامه فناورانه این کشور باقی خواهد ماند؟
داستان علم در عربستان از دانشگاه‌هایی شروع شد که قدمت چندانی ندارند؛ اما در سال‌های اخیر توانستند خود را به یکی از محورهای توسعه این کشور تبدیل کنند.
در روزهای اخیر در گزارشی با عنوان «بوی نفت در آزمایشگاه‌ها؛ پشت پرده صعود سعودی‌ها در علم» با بررسی روند رشد تولیدات علمی این کشور دیدیم عربستان که ۷۷ سال پیش با ۲۱ دانشجو مسیر آموزش عالی خود را شروع کرد، امروز توانسته علم، فناوری و نوآوری را مرکز برنامه توسعه این کشور قرار دهد.
سرمایه‌گذاری نفتی توانسته به رشد تولیدات علمی عربستان منجر شود، در این سال‌ها تعداد اسناد علمی این کشور چند برابر شده، سهم همکاری‌های بین‌المللی افزایش یافته و دانشگاه‌های عربستان در رتبه‌بندی‌های جهانی جایگاه بالاتری پیدا کرده‌اند. همزمان جذب پژوهشگران پر استناد کشورهای دیگر و گسترش شبکه‌های علمی بین‌المللی نیز بخشی از مسیر صعود علمی این کشور بوده است که البته این مسیر سوالاتی را در مورد ظرفیت بومی پژوهش این کشور یا وابستگی خارجی آن‌ها ایجاد کرده است.
اما برای کشوری که چنین سرمایه‌ای را صرف ساختن ظرفیت علمی کرده؛ مرحله بعدی مهم‌تر است. این سوالات وجود دارد که آیا این سرمایه‌گذاری به اختراعات بیشتر منجر شده‌اند؟ آیا اختراعات به فناوری و محصول رسیده‌اند و آیا این محصولات توانسته‌اند راه خود را به بازارهای جهانی باز کنند؟ در بخش دوم این گزارش مسیر مقاله تا اختراع و از اختراع تا بازار را دنبال می‌کنیم.
معادله علم و فناوری بعد از مقاله و استناد تازه آغاز می‌شود. اگر تولید مقاله نشانه‌ای از فعالیت علمی باشد، ثبت اختراع، تجاری‌سازی دانش و صادرات محصولات فناورانه نشان می‌دهد که این دانش تا چه اندازه توانسته از فضای دانشگاه و آزمایشگاه خارج شود و به فناوری و اقتصاد برسد. بررسی عملکرد عربستان در این بخش نشان می‌دهد که این کشور در ثبت اختراع و ایجاد زیرساخت‌های نوآوری پیشرفت کرده، اما فاصله میان سرمایه‌گذاری و خروجی اقتصادی همچنان یکی از چالش‌های اصلی آن است.
افزایش ثبت اختراع در عربستان
در سال‌های اخیر همزمان با افزایش تولیدات علمی، تقاضا برای ثبت اختراع در عربستان نیز افزایش یافته است. بر اساس داده‌های گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، در سال ۲۰۲۴ تعداد درخواست‌های ثبت اختراع در اداره ثبت اختراع عربستان به ۸ هزار و ۲۹ مورد و تعداد اختراعات ثبت‌شده به ۴ هزار و ۳۵۵ مورد رسیده است.
اما نکته مهم‌تر در این آمار، تغییر نرخ تبدیل درخواست به گواهی ثبت است. این نرخ از حدود ۳۲ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۵۴ درصد در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است؛ یعنی سهم بیشتری از درخواست‌های ثبت اختراع در نهایت به ثبت قطعی رسیده‌اند. (نمودار درخواست‌ها و ثبت نهایی اختراعات عربستان در سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴)
جهش ناگهانی شاخص‌های ثبت اختراع پس از سال ۲۰۲۱ می‌تواند تا حدی نتیجه اصلاحات سیاستی، تغییر رویه‌های اداری یا تسهیل فرایند ثبت اختراع باشد و الزاماً به معنای افزایش واقعی ظرفیت نوآوری نیست. به همین دلیل، برای ارزیابی عملکرد نظام نوآوری نمی‌توان تنها به تعداد درخواست‌ها و ثبت اختراع اکتفا کرد و باید شاخص‌های دیگری مانند ثبت اختراعات بین‌المللی، صادرات محصولات با فناوری پیشرفته و درآمد ناشی از حق امتیاز و مجوزها را نیز دید.
حضور در نظام ثبت اختراع آمریکا
مسیر ثبت اختراع عربستان فقط به داخل این کشور محدود نمانده است. تعداد اختراعات ثبت‌شده عربستان در ایالات متحده پیش از سال ۲۰۱۵ چندان قابل توجه نبوده، اما در سال ۲۰۲۰ دفتر ثبت اختراع و علائم تجاری آمریکا ۷۷۶ اختراع را برای عربستان ثبت کرده است.
البته گزارش میان «درخواست ثبت اختراع» و «ثبت نهایی» تفاوت می‌گذارد. آنچه در شاخص USPTO اندازه‌گیری می‌شود، تعداد اختراعاتی است که در آن سال موفق به دریافت گواهی ثبت اختراع در آمریکا شده‌اند؛ بنابراین تعداد درخواست‌ها به طور طبیعی بیشتر از تعداد اختراعات ثبت‌شده خواهد بود. (نمودار تعداد پتنت‌های محققان عربستانی در USPTO)
اظهارنامه‌های بین‌المللی ثبت اختراع یا PCT؛ شاخصی است که می‌تواند تصویری از تلاش متقاضیان عربستانی برای حفاظت بین‌المللی از اختراعات خود ارائه کند. زمانی که این اظهارنامه ثبت شود، امکان حمایت از این اختراع در کلیه کشورهای عضو وجود دارد. بررسی PCTهای عربستان حاکی از سهم نسبتاً محدود ثبت اختراعات بین‌المللی توسط متقاضیان داخلی عربستان است. این موضوع نشان می‌دهد رشد ثبت اختراع داخلی عربستان هنوز به همان اندازه در عرصه بین‌المللی بازتاب پیدا نکرده است.
وقتی پای فناوری به بازار می‌رسد، تصویر تغییر می‌کند
اما آزمون جدی‌تر نظام نوآوری در جایی است که یک اختراع یا فناوری باید به محصول قابل رقابت تبدیل شود. یکی از شاخص‌هایی که گزارش برای سنجش این مرحله بررسی کرده، صادرات محصولات با فناوری پیشرفته است. محصولاتی که بر پایه فناوری‌های پیشرفته و دانش‌بنیان، مانند تجهیزات الکترونیکی، هوافضا، داروسازی و ابزارهای علمی تولید می‌شوند.
این شاخص در عربستان طی یک دهه گذشته روندی باثبات نداشته است. ارزش صادرات محصولات با فناوری پیشرفته پس از ثبت بیشترین مقدار خود در سال ۲۰۱۶، تا سال ۲۰۲۱ روندی کاهشی داشته و در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ دوباره افزایش یافته است؛ اما در سال ۲۰۲۴ بار دیگر کاهش را تجربه کرده است.
به این ترتیب، برخلاف نمودار رو به رشد تولید مقاله یا افزایش تعداد ثبت اختراع، نمودار صادرات فناوری پیشرفته هنوز یک مسیر صعودی و پایدار را نشان نمی‌دهد. گزارش بر همین اساس نتیجه می‌گیرد که عربستان هنوز نتوانسته جایگاهی پایدار و رقابت‌پذیری مستمر در صادرات محصولات با فناوری پیشرفته ایجاد کند. (نمودار ارزش صادرات محصولات با فناوری پیشرفته عربستان در یک دهه اخیر)
درآمد فناوری در حال افزایش است
با وجود این نوسان، در بخش دیگری از زنجیره تجاری‌سازی نشانه‌های متفاوتی دیده می‌شود. درآمد عربستان از دریافت‌های ناشی از حق امتیاز و مجوزها پس از افت در سال ۲۰۲۰، از سال ۲۰۲۱ روندی صعودی و پایدار داشته و در سال ۲۰۲۵ به بیشترین مقدار خود، یعنی حدود ۲۲۵.۹ میلیون دلار رسیده است.
در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس این شاخص نشانه‌ای از تقویت تدریجی توان عربستان در تجاری‌سازی دارایی‌های فکری و حضور فعال‌تر در بازار بین‌المللی فناوری عنوان شده است. البته اطلاعات این بخش از سال ۲۰۱۹ به بعد ارائه شده، زیرا برای سال‌های پیش از ۲۰۱۹ داده‌ای در پایگاه بانک جهانی وجود نداشته است.
سرمایه‌گذاری بالا، خروجی پایین‌تر از انتظار
اگر این اعداد کنار یکدیگر قرار گیرند، تصویر پیچیده‌تری از مسیر فناوری عربستان به دست می‌آید. این کشور توانسته تعداد درخواست‌ها و ثبت اختراعات را افزایش دهد، بخشی از اختراعات خود را در آمریکا به ثبت برساند و درآمد حاصل از حق امتیاز و مجوزها را نیز بالا ببرد؛ اما نوسان صادرات فناوری پیشرفته نشان می‌دهد که تبدیل این ظرفیت به حضور پایدار در بازار جهانی همچنان با چالش روبه‌رو است.
این فاصله در شاخص جهانی نوآوری نیز دیده می‌شود. رتبه عربستان در این شاخص از ۶۶ در سال ۲۰۲۱ به ۴۷ در سال ۲۰۲۴ و سپس به ۴۶ در سال ۲۰۲۵ رسیده است. با این حال، در سال ۲۰۲۵ رتبه ورودی‌های نوآوری عربستان ۳۱ جهان و رتبه خروجی‌های نوآوری آن ۶۱ بوده است. رتبه عربستان در خروجی‌های دانش و فناوری نیز ۷۴ اعلام شده است.
به زبان ساده، عربستان در ایجاد منابع، زیرساخت‌ها و شرایط اولیه نوآوری وضعیت بهتری از نتیجه‌ای دارد که در خروجی‌های نهایی دیده می‌شود. به این معنا که عربستان سرمایه‌گذاری و زیرساخت‌های خوبی برای نوآوری فراهم کرده اما تبدیل این سرمایه‌گذاری‌ها به محصولات علمی، اختراعات، شرکت‌های دانش‌بنیان و ... با تاخیر همراه است و یا کارایی کافی را نداشته است.
در واقع، اگر بخش اول داستان عربستان، داستان افزایش مقاله، استناد، همکاری بین‌المللی و حضور دانشگاه‌ها در رتبه‌بندی‌های جهانی بود، بخش دوم این داستان به جایی می‌رسد که عددها باید خود را در اختراع، فناوری و بازار نشان دهند.
آزمون نهایی؛ تبدیل علم به ارزش اقتصادی
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که عربستان در این مسیر حرکت کرده است؛ تعداد درخواست‌ها و ثبت اختراع افزایش یافته، نرخ تبدیل درخواست به گواهی رشد کرده و درآمد ناشی از حق امتیاز و مجوزها نیز به بالاترین سطح خود در بازه بررسی‌شده رسیده است. اما در همان حال، نوسان صادرات محصولات با فناوری پیشرفته و فاصله قابل توجه میان رتبه ورودی و خروجی نوآوری نشان می‌دهد که این کشور هنوز در مرحله تبدیل ظرفیت ایجادشده به خروجی پایدار اقتصادی و فناورانه قرار دارد.
در مجموع آمارهای بررسی‌شده از رشد همزمان ثبت اختراع، ثبت بین‌المللی، درآمدهای ناشی حق امتیاز و مجوزها و زیرساخت‌های نوآوری در عربستان حکایت دارد. در مقابل صادرات محصولات با فناوری پیشرفته همچنان روندی نوسانی داشته و فاصله میان رتبه ورودی و خروجی نوآوری این کشور نیز پابرجاست.
باید توجه داشت که بسیاری از برنامه‌های اصلی عربستان برای سال‌های ۲۰۳۰ و ۲۰۴۰ هدف‌گذاری شده‌اند و برخی سیاست‌ها و قوانین این حوزه هنوز در مراحل اولیه اجرا قرار دارند. از سوی دیگر وابستگی قابل توجه تولید علمی عربستان به همکاری‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که بخشی از این ظرفیت هنوز درون‌زا نیست.
به این ترتیب، می‌توان دید که عربستان اکنون زیرساخت، سرمایه و شبکه علمی را تا حد قابل توجهی ایجاد کرده؛ اما مرحله دشوارتر برای این کشور تبدیل این منابع به فناوری رقابت‌پذیر و ارزش اقتصادی پایدار است. پاسخ به این سوال که عربستان تا چه اندازه در این مرحله موفق می‌شود؛ در سال‌های آینده مشخص خواهد شد.
انتهای پیام
