علیرضا نوری‌زاده، سه‌شنبه ۲۱ مهر در نشست صنایع خلاق «مانوین» در محل شهر نمایشگاهی اصفهان اظهار کرد: در سال‌های ابتدایی، بخش مهمی از فعالیت‌های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بر حوزه کتاب، حمایت‌های یارانه‌ای، نمایشگاه‌های بین‌المللی، نمایشگاه کتاب فرانکفورت و مسائل مرتبط با تأمین و گرانی کاغذ متمرکز بود، درحالی‌که به برخی دیگر از حوزه‌های هویت‌ساز فرهنگی کمتر توجه می‌شد؛ این در شرایطی است که کالاهای فرهنگی در زمینه هویت‌بخشی و هویت‌سازی، ظرفیت‌های گسترده‌ای دارند.
وی افزود: در سال‌های نخست برگزاری جشنواره فیروزه، حوزه‌هایی مانند اسباب‌بازی و نوشت‌افزار مورد توجه قرار گرفتند و در همان سال‌ها انجمن‌های تخصصی این حوزه‌ها نیز شکل گرفتند. در ادامه، تغییر رویکرد به سمت استفاده از شخصیت‌های ایرانی و اسلامی در تولیدات فرهنگی دنبال شد.
دبیر شورای سیاست‌گذاری جایزه فیروزه بیان کرد: از دوره چهارم جایزه فیروزه، موضوع ارتباط میان ایده فرهنگی، تولید فرهنگی و مصرف محصولات فرهنگی به‌صورت جدی‌تری مورد توجه قرار گرفت. هدف این بود که ایده‌های فرهنگی صرفاً در مرحله طراحی باقی نمانند، بلکه به محصولات قابل عرضه و مصرف تبدیل شوند. یکی از مشکلات این حوزه، برگزاری جداگانه جشنواره‌ها و نبود ارتباط کافی میان آنها بود؛ مسئله‌ای که هم هزینه‌های اجرایی را افزایش می‌داد و هم به موازی‌کاری منجر می‌شد.
نوری‌زاده گفت: موضوعاتی مانند طراحی بسته‌بندی، بازاررسانی و زنجیره ارزش محصولات فرهنگی باید در کنار یکدیگر دیده شوند. برای مثال، زمانی می‌توان از ظرفیت ادبیات در تولیدات فرهنگی بهره گرفت که آثار ادبی به بازی‌های رایانه‌ای تبدیل شوند یا عناصر فرهنگی و بومی در محصولاتی مانند پوشاک، دستمال گردن و سنجاق سینه مورد استفاده قرار گیرند. برهمین اساس، در دهمین دوره جایزه فیروزه مقرر شد بازآفرینی در این حوزه صورت گیرد و عرصه‌های مختلف فرهنگی ذیل نشان و جایزه فیروزه فعالیت کنند. هدف این است که با بررسی تجربه‌های گذشته، الگوی مناسبی برای هم‌افزایی میان صنایع خلاق و شاخه‌های مختلف فرهنگی تدوین شود.
وی ادامه داد: در این جایزه تلاش کرده‌ایم به شناسایی و اصالت فرهنگی محصولات توجه ویژه‌ای داشته باشیم و هویت ایرانی و اسلامی آنها را مورد ارزیابی قرار دهیم؛ بااین‌حال، شناسایی و داوری به‌تنهایی برای موفقیت یک محصول کافی نیست و تا زمانی که تولید به مقیاس مناسب نرسد، محصول وارد بازار نشود و سرمایه‌گذاری لازم صورت نگیرد، نمی‌توان انتظار داشت آثار گسترده‌ای در زمینه هویت‌سازی فرهنگی ایجاد شود.
مدیرکل مؤسسات و صنوف فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خاطرنشان کرد: در این سال‌ها، شبکه‌هایی را در استان‌های مختلف فعال کردیم تا افرادی که در زمینه‌هایی مانند اسباب‌بازی، بازی، نوشت‌افزار و سایر ایده‌های فرهنگی فعالیت می‌کنند، شناسایی شوند. در این مسیر، بانک اطلاعاتی جامعی از بیش از هشت هزار هنرمند و حدود ۴۰ هزار اثر شکل گرفته است. یکی از اهداف ما نیز برقراری عدالت در دسترسی بود تا هنرمندان ساکن روستاها و مناطق عشایری نیز بتوانند آثار و محصولات خود را ارائه کنند و از فرصت‌های حمایتی برخوردار شوند.
نوری‌زاده یادآور شد: در برخی مناطق، هنرمندان با استفاده از منابع و مواد اولیه محلی، محصولاتی تولید کرده‌اند که علاوه‌بر ارزش فرهنگی، قابلیت ایجاد اشتغال و عرضه در بازار را دارند. برای نمونه، در دو روستای همجوار در استان فارس، از بادام کوهی برای تولید محصولاتی استفاده شده است که زمینه اشتغال تعدادی از ساکنان این مناطق را فراهم کرده است.
وی همچنین به ظرفیت عروسک‌های بومی اشاره کرد و گفت: عروسک‌های محلی، ازجمله عروسک‌های ساخته‌شده از مواد بازیافتی و دورریختنی در منطقه سربیشه خراسان جنوبی، علاوه‌بر ارزش هنری، هرکدام داستان و هویت فرهنگی مشخصی دارند. معرفی و تجاری‌سازی این محصولات می‌تواند به حفظ میراث فرهنگی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای تولیدکنندگان محلی کمک کند.
مدیرکل مؤسسات و صنوف فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تأکید کرد: در صنایع فرهنگی، شکست یک طرح و تلاش برای بازگشت به مسیر تولید، به‌دلیل ماهیت این فعالیت‌ها و محدودیت منابع مالی، دشوار است. به‌همین دلیل، این حوزه علاوه بر سرمایه‌گذاری، به همراهی مؤسسات تخصصی، صندوق‌های تأمین مالی و حمایت مستمر نیاز دارد. حمایت از یک محصول باید از مراحل ابتدایی ایده‌پردازی آغاز شود و تا زمان ورود آن به بازار و ارزیابی نتایج ادامه پیدا کند. در این مسیر، باید با بهره‌گیری از نظر کارشناسان و راهنمایان تخصصی، هزینه‌های تولید، نوع مواد اولیه، نیروی انسانی و تناسب محصول با قدرت خرید و نیاز مصرف‌کننده بررسی شود.
نوری‌زاده گفت: در کنار تأمین مالی، حمایت از مالکیت فکری و جلوگیری از کپی‌برداری نیز اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است یک هنرمند سال‌ها برای خلق یک اثر تلاش کند، اما با کپی‌برداری از آن، اصالت و ارزش خلاقانه اثر از بین برود. یکی از مشکلات گذشته این بود که بسیاری از فعالان صنایع فرهنگی، به‌ویژه کسب‌وکارهای کوچک و تولیدکنندگان مستقر در مناطق روستایی، از هویت حقوقی مشخصی برخوردار نبودند و همین مسئله دسترسی آنها به تسهیلات و حمایت‌های قانونی را دشوار می‌کرد.
وی افزود: در همین راستا، تلاش کردیم موضوع فعالیت مؤسسات فرهنگی و هنری را با نیازهای جدید صنایع خلاق هماهنگ کنیم تا فعالان این حوزه بتوانند در قالب مؤسسات دارای شماره ثبت و شناسه ملی فعالیت کنند و از ظرفیت‌های قانونی مرتبط با کسب‌وکار، حمایت‌های مالی و حقوق مالکیت فکری بهره‌مند شوند. برخورداری از ساختار حقوقی مشخص می‌تواند امکان پیگیری حقوق هنرمندان در برابر کپی‌برداری غیرمجاز را نیز فراهم کند. در این زمینه، ظرفیت‌های حقوقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مراجع قضایی می‌توانند برای رسیدگی به نقض حقوق مالکیت فکری مورد استفاده قرار گیرند.
نوری‌زاده یادآور شد: یکی دیگر از اقداماتی که باید دنبال شود، ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان صنایع فرهنگی و بازارهای داخلی و خارجی است. در همین راستا، همکاری با سازمان توسعه تجارت می‌تواند زمینه آموزش، بازارشناسی، حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی و ایجاد ارتباط با بازار کشورهای هدف را فراهم کند. محصولات فرهنگی باید متناسب با ویژگی‌های بازار مقصد، سلیقه مصرف‌کنندگان، استانداردهای بسته‌بندی و ملاحظات زیست‌محیطی عرضه شوند. برای مثال، بسته‌بندی مناسب برای بازار عراق ممکن است با الزامات بازار امارات یا سایر کشورها متفاوت باشد و تولیدکننده باید پیش از ورود به بازار هدف، این تفاوت‌ها را بشناسد.
وی ادامه داد: در یکی از رویدادهای بین‌المللی در شهر بولونیا ایتالیا، ۵۰ عروسک ایرانی ارائه شد که با استقبال مواجه شدند و همگی به فروش رسیدند. این تجربه نشان می‌دهد که محصولات فرهنگی، در صورت برخورداری از هویت مشخص و معرفی مناسب، می‌توانند در بازارهای خارجی نیز مورد توجه قرار گیرند. داستان و پیشینه فرهنگی هر محصول می‌تواند ارزش آن را افزایش دهد. برای نمونه، در برخی عروسک‌های بومی، رنگ لباس و اجزای ظاهری دارای معنا و روایت فرهنگی مشخصی است که می‌تواند برای مخاطبان خارجی جذاب باشد.
مدیرکل مؤسسات و صنوف فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اظهار کرد: با توجه به محدودیت منابع آب در کشور، قرار است در حاشیه کنگره‌ای مرتبط با منابع آب در فرانسه، عروسک‌های بومی ایرانی با موضوع باران‌خواهی و روایت‌های فرهنگی مرتبط با آب معرفی شوند. در این طرح، با شناسایی عروسک‌های مرتبط با فرهنگ باران‌خواهی در مناطق مختلف کشور و همکاری مجموعه‌های مرتبط، تعدادی از این آثار برای عرضه و معرفی در فرانسه انتخاب شدند تا در کنار موضوع علمی کنگره، بخشی از میراث فرهنگی ایران نیز به مخاطبان بین‌المللی معرفی شود.
نوری‌زاده گفت: برای ایجاد ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان و مخاطبان، نمایشگاهی دائمی در برج آزادی راه‌اندازی شده است که محصولات عرضه‌شده در آن دارای کد شناسایی هستند و مخاطبان می‌توانند از طریق این کدها به اطلاعات تولیدکننده دسترسی پیدا کنند و سفارش خود را ثبت کنند. همچنین در تلاش هستیم در نمایشگاه‌های مرتبط با کتاب، صنایع فرهنگی و صنایع خلاق، فضاهایی برای عرضه محصولات این هنرمندان فراهم کنیم تا امکان معرفی و فروش آثار آنان افزایش یابد.
وی یادآور شد: توسعه صنایع خلاق صرفاً به معنای گسترش ساختارهای اداری نیست، بلکه باید به توسعه شبکه ذی‌نفعان، گسترش بازار داخلی و سپس بازارهای خارجی و تقویت حمایت‌های مالی و اجتماعی منجر شود. با ایجاد این پیوندها و همکاری میان فعالان فرهنگی، بخش صنعت، نهادهای حمایتی و مؤسسات مردمی، می‌توان به آینده‌ای روشن‌تر برای صنایع خلاق در ایران امیدوار بود.
انتهای پیام
