نیشابور این ابر شهر تاریخی ایران؛ اما در کمال شگفتی، هنوز از داشتن موزه‌ای در شأن جایگاه تمدنی و فرهنگی خود محروم است. شهری که نام و آثارش در مجموعه‌های موزه‌ای جهان حضور دارد، در زادگاه خود با پرسشی اساسی روبه‌روست؛ چرا گنجینه‌های تاریخی نیشابور در موزه‌های جهان جای دارند، اما خود این ابرشهر هنوز خانه‌ای شایسته برای معرفی و نگهداری میراثش ندارد؟
آثار نیشابور در موزه‌های مختلفی در جهان
پراکندگی آثار نیشابور در موزه‌های بین‌المللی، تنها مسئله‌ای مربوط به گذشته نیست؛ بلکه ضرورت حفاظت، معرفی و بازشناساندن این میراث به نسل‌های امروز و آینده را نیز مطرح می‌کند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیشابور با اشاره به پراکندگی آثار تاریخی این شهرستان در موزه‌های جهان، گفت: آثار نیشابور در بسیاری از موزه‌های معتبر دنیا نگهداری می‌شوند، اما خود نیشابور هنوز از داشتن موزه‌ای در شأن تاریخ و تمدن چند هزار ساله‌اش محروم است.
حسن گیاهی، در گفت‌وگو با ایسنا، با بیان اینکه پراکندگی آثار تاریخی نیشابور در جهان بسیار زیاد است، اظهار کرد: بسیاری از موزه‌های دنیا، از جمله موزه متروپولیتن، از سال ۲۰۱۱ به بعد بخش ویژه‌ای را به آثار نیشابور اختصاص داده‌اند. بخشی از این آثار در پی کاوش‌هایی که آمریکایی‌ها پیش از انقلاب انجام دادند، به این موزه‌ها منتقل شده است.
وی افزود: آثار نیشابور در موزه‌های مختلفی در جهان، از جمله موزه روم شرقی در ایتالیا، موزه‌های کانادا، لوور، ژاپن و لندن نگهداری می‌شود. در بسیاری از کشورهای دنیا، بخش‌های ویژه‌ای به آثار نیشابور اختصاص یافته است؛ همچنین کمتر موزه‌ای در جهان اسلام، وجود دارد که از آثار نیشابور بی‌بهره باشد.
گیاهی ادامه داد: با وجود این پراکندگی گسترده آثار نیشابور در موزه‌های جهان، جای تعجب دارد که خود نیشابور موزه‌ای در شأن تاریخ و تمدن خود ندارد و اساساً از داشتن موزه‌ای مناسب محروم است.
وی با اشاره به اقدامات انجام شده برای جبران این خلأ اظهار کرد: برای جبران این کمبود، سال گذشته دو طبقه از بال شرقی افلاک‌نما را تحویل گرفتیم تا زمینه ایجاد یک موزه مناسب فراهم شود. در حال حاضر، طرح محتوایی موزه را تهیه می‌کنیم و پس از آن به دنبال اجرایی شدن این طرح خواهیم رفت.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نیشابور با اشاره به ضرورت حمایت مسئولان از اجرای این طرح، تصریح کرد: اجرای این موضوع نیازمند همراهی و حمایت وزارتخانه است. معاون وزیر نیز در جریان مسائل مربوط به خیام قرار دارند و تلاش می‌شود در این خصوص کمک کنند. در حال حاضر، طرح محتوایی موزه در دست تهیه است و پس از تکمیل آن، پیگیری‌های لازم را برای اجرایی شدن طرح انجام خواهیم داد.
گیاهی با اشاره به وسعت محدوده تاریخی نیشابور و ضرورت حفاظت از آن، اظهار کرد: در حال حاضر، ۵ هزار هکتار از محدوده تاریخی نیشابور در قالب عرصه‌های تاریخی، ثبت ملی و تحت حفاظت قرار دارد که این محدوده دارای عرصه و حریم مشخص است. این محدوده تاریخی، دوره‌های ساسانی، تیموریان و ایلخانان را در بر می‌گیرد؛ ضمن اینکه شهر فعلی نیشابور مربوط به دوران پس از تیموریان است.
وی با اشاره به آسیب‌های پیش روی محوطه‌های تاریخی شهرستان، گفت: از مهم‌ترین آسیب‌هایی که محوطه‌های تاریخی نیشابور را تهدید می‌کند، می‌توان به فعالیت‌های کشاورزی، ایجاد استخر و حفاری‌های غیرمجاز اشاره کرد.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیشابور با توضیح درباره پیوستگی محدوده تاریخی این شهرستان، اظهار کرد: اگرچه محدوده شهر کهن نیشابور مشخص است، اما در اطراف نیشابور، از جمله در محدوده شهرک فیروزه نشان و جفت این‌ها، بخش‌هایی از بافت تاریخی و محدوده‌های مرتبط با نیشابور جدید قرار دارند. بسیاری از محوطه‌های تاریخی که نام‌های جداگانه‌ای دارند، در دل همین ۵۰۰۰ هکتار واقع شده‌اند و به یکدیگر پیوستگی دارند؛ بنابراین نمی‌توان گفت که این محوطه‌ها از هم فاصله دارند و ارتباطی میان آن‌ها نیست.
گیاهی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت حفاری‌های غیرمجاز در شهرستان و اقدامات لازم برای حفاظت از محوطه‌های تاریخی، بیان کرد: خوشبختانه در نیشابور یگان حفاظت داریم که به طور مستمر از محوطه‌های تاریخی و حتی بافت تاریخی نیشابور سرکشی می‌کند. همچنین با عوامل بسیج و نیروهای موجود نیز در این زمینه صحبت شده و تا حد زیادی گزارش‌ها دریافت می‌شود.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیشابور ادامه داد: خوشبختانه در محدوده شهری، حفاری‌های غیرمجاز به آن شکل وجود ندارد که یکی از دلایل آن، رصد مستمر این محدوده است. نیشابور در دل منطقه قرار دارد و روستاهای اطراف نیز به‌گونه‌ای هستند که محدوده‌ها همواره در معرض دید قرار دارند. نظارت مردم نیز می‌تواند نقش مهمی در حفاظت از این محوطه‌ها داشته باشد.
گیاهی تصریح کرد: بهترین کار این است که بتوانیم این محوطه‌ها را تملک کنیم تا دیگر امکان ورود و دست‌اندازی به آن‌ها وجود نداشته باشد. با این حال، برای حفاظت بهتر و بیشتر از آثار تاریخی، به نیروی انسانی بیشتری در یگان حفاظت نیاز داریم و باید تجهیزات و امکانات بیشتری، از جمله خودرو، در اختیار این مجموعه قرار گیرد. امیدواریم بتوانیم با امکانات و نیروی انسانی بیشتر، حفاظت بهتر و گسترده‌تری از آثار تاریخی داشته باشیم.
گیاهی در ادامه، با تأکید بر ضرورت ایجاد موزه‌ای متناسب با جایگاه تاریخی نیشابور، گفت: موضوعی که شخصاً بر آن تأکید دارم، این است که آثار تاریخی کشف شده نیشابور را کجا نگهداری کنیم؛ چراکه در حال حاضر فضای مناسبی برای این کار نداریم و این مسئله بسیار مهم است و باید اهتمام بیشتری نسبت به آن صورت گیرد.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیشابور با اشاره به اینکه یکی از مهم‌ترین اقدامات مورد نیاز برای این شهرستان، سامان‌دهی وضعیت موزه و نگهداری آثار تاریخی است، اظهار کرد: در حال حاضر، آثار برای نگهداری به مرکز استان منتقل می‌شوند. از سوی دیگر، موزه‌ای که به قول معروف در کاروانسرای نیشابور داریم، اصلاً در شأن نیشابوری که دارای فرهنگ، تاریخ و تمدنی چند هزار ساله است نیست.
گیاهی ادامه داد: بهترین راهکار این است که بتوانیم از ساختمان افلاک‌نما که تحویل گرفته‌ایم، برای ایجاد موزه‌ای بزرگ در نیشابور استفاده کنیم. باید هرچه زودتر طرح مطالعاتی آن تهیه شود و به سمت اجرای این پروژه برویم؛ چراکه این موضوع برای نیشابور بسیار مهم است.
نیشابور به موزه‌ای در شأن تمدن چند هزار ساله خود نیاز دارد
نیشابور با پیشینه‌ای چند هزار ساله و برخورداری از آثار ارزشمند تاریخی و فرهنگی، یکی از کانون‌های مهم تمدن ایران به شمار می‌رود؛ شهری که بخشی از گنجینه‌های تاریخی آن در موزه‌های معتبر جهان نگهداری می‌شود، اما همچنان با کمبود فضای مناسب برای معرفی و نگهداری شایسته این میراث در زادگاه خود مواجه است.
یک موزه‌دار شخصی، با تأکید بر ضرورت صیانت از آثار تاریخی به خصوص در شهر چندین هزار ساله نیشابور، ایجاد موزه‌ای متناسب با جایگاه تمدنی این شهر را گامی مهم در مسیر حفاظت از هویت فرهنگی و توسعه گردشگری تاریخی دانست.
حسن قربانی، درباره اهمیت حفاظت و نگهداری از آثار تاریخی اظهار کرد: آثار تاریخی تنها اشیایی متعلق به گذشته نیستند، بلکه هرکدام بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی یک جامعه را شکل می‌دهند. این آثار اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه زندگی مردم، هنر، مهارت صنعتگران، روابط اقتصادی و فرهنگی و باورهای اجتماعی دوره‌های مختلف تاریخی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.
وی افزود: نیشابور از شهرهای مهم و تأثیرگذار در تاریخ ایران است و آثار برجای‌مانده از آن، روایتگر بخش مهمی از تاریخ، هنر و تمدن این سرزمین هستند؛ بنابراین، حفاظت از این آثار و فراهم کردن زمینه معرفی آن‌ها به مردم، ضرورتی فرهنگی و تاریخی است.
قربانی با اشاره به نگهداری بخشی از آثار تاریخی نیشابور در موزه‌های خارج از کشور بیان کرد: پراکندگی آثار تاریخی در موزه‌های مختلف جهان، اهمیت این آثار را در شناخت تاریخ و تمدن ایران نشان می‌دهد؛ با این حال، ضروری است که خود نیشابور نیز امکان معرفی شایسته میراث تاریخی خود را داشته باشد.
وی ادامه داد: ایجاد موزه در نیشابور نباید یک اقدام تجملی تلقی شود، بلکه این موضوع ضرورتی فرهنگی است. موزه فضایی است که مردم می‌توانند تاریخ را به صورت ملموس مشاهده کنند و با داستان شکل‌گیری، کاربرد و جایگاه تاریخی آثار آشنا شوند.
این موزه‌دار تصریح کرد: خواندن درباره تاریخ اهمیت دارد، اما مشاهده آثار تاریخی و آشنایی مستقیم با آن‌ها تجربه متفاوتی ایجاد می‌کند. به ویژه برای نسل جوان، موزه می‌تواند تاریخ را از موضوعی صرفاً درسی به تجربه‌ای زنده و قابل لمس تبدیل کند.
قربانی درباره ویژگی‌های موردنیاز برای ایجاد موزه‌ای استاندارد در نیشابور گفت: موزه موفق صرفاً ساختمانی نیست که تعدادی شیء در آن قرار داده شود، بلکه باید بر اساس برنامه‌ای علمی و محتوایی مشخص شکل بگیرد. در طراحی موزه باید مشخص شود که چه دوره‌هایی از تاریخ نیشابور معرفی می‌شوند، آثار چگونه دسته‌بندی خواهند شد و بازدیدکنندگان با چه روایت تاریخی از موزه خارج می‌شوند.
این موزه‌دار شخصی با تأکید بر ضرورت رعایت استانداردهای نگهداری آثار تاریخی اظهار کرد: ارائه اطلاعات مستند درباره هر اثر، معرفی دوره تاریخی، کاربرد و شیوه ساخت آن و همچنین توجه به شرایط حفاظتی، از الزامات یک موزه استاندارد است.
قربانی ادامه داد: موزه باید برای گروه‌های مختلف مخاطبان، از دانش‌آموزان و خانواده‌ها گرفته تا پژوهشگران و گردشگران، جذاب و قابل استفاده باشد و بتواند ارتباط مردم با تاریخ و هویت شهرشان را تقویت کند.
قربانی با اشاره به نقش مجموعه‌داران و موزه‌داران شخصی در معرفی میراث فرهنگی بیان کرد: فعالیت مجموعه‌داران، در صورت رعایت قوانین و ضوابط حفاظتی و علمی، می‌تواند به افزایش علاقه عمومی به تاریخ و فرهنگ کمک کند؛ با این حال، حفاظت از میراث تاریخی مسئولیتی گسترده است و نمی‌توان آن را تنها بر عهده افراد یا مجموعه‌داران گذاشت.
وی با اشاره به ظرفیت موزه‌ها در توسعه گردشگری تاریخی اظهار کرد: موزه می‌تواند یکی از محورهای مهم گردشگری فرهنگی نیشابور باشد؛ چراکه گردشگران علاوه بر بازدید از جاذبه‌های تاریخی، علاقه‌مندند با پیشینه، فرهنگ و هویت مناطق نیز آشنا شوند.
نیشابور با پیشینه‌ای چند هزار ساله و گنجینه‌هایی که بخشی از آن‌ها در موزه‌های جهان نگهداری می‌شوند، بیش از هر زمان دیگری به موزه‌ای در شأن جایگاه تاریخی و تمدنی خود نیاز دارد؛ موزه‌ای که نه تنها محلی برای نگهداری و نمایش آثار، بلکه پایگاهی برای پژوهش، آموزش و بازشناساندن هویت فرهنگی این ابرشهر باشد.
تحقق این مطالبه، نیازمند عبور از وعده‌ها و برنامه‌ریزی‌های اولیه، تأمین زیرساخت‌های استاندارد و هم‌افزایی مسئولان، کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی است. میراث نیشابور تنها متعلق به گذشته نیست، بلکه سرمایه‌ای برای نسل‌های آینده است؛ سرمایه‌ای که حفاظت از آن باید با فراهم کردن امکان شناخت و معرفی شایسته‌اش در زادگاه خود همراه شود. اکنون پرسش این است که نیشابور چه زمانی صاحب موزه‌ای خواهد شد که درخور تاریخ و تمدن آن باشد و روایتگر گنجینه‌هایی شود که نام این شهر را در جهان ماندگار کرده‌اند؟
انتهای پیام
