عباس خامه‌یار، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، در بزرگداشت و پیش‌همایش کنگره علمی و بین‌المللی عالم مجاهد شهید سیدحسن نصرالله که امروز، پنجشنبه ۲۳ مهر، در سالن شیخ طوسی ساختمان ستاد دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم و به همت دبیرخانه کنگره بین‌المللی امناالرسل، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مجمع جهانی شیعه‌شناسی و دبیرخانه دین‌پژوهان برگزار شد، با اشاره به ابعاد مختلف شخصیت شهید سیدحسن نصرالله اظهار کرد: مظلومیت این شخصیت در آن است که بیشتر به ابعاد نظامی، جهادی و مقاومتی او پرداخته‌ایم و از زوایای دیگر شخصیت این عالم ارجمند غفلت کرده‌ایم. این سخن به معنای کم‌رنگ کردن ابعاد جهادی و مقاومتی ایشان نیست؛ چراکه عملکرد نظامی و مبارزاتی او در تاریخ اشغالگری، ویژگی‌های کم‌نظیر و قابل‌توجهی دارد.
وی افزود: عقب‌نشینی رژیم صهیونیستی از جنوب لبنان و تحولات نظامی پس از آن، از مقاطع مهم تاریخ مقاومت به شمار می‌رود. شیوه‌های نظامی و راهبردهای مقاومت حزب‌الله در دوره سیدحسن نصرالله، توجه بسیاری از ناظران و تحلیلگران نظامی را به خود جلب کرد؛ تا جایی که بر ضرورت مطالعه و تدریس این تجربه‌ها در دانشگاه‌ها و آکادمی‌های نظامی تأکید شده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان با اشاره به تأثیرگذاری الگوی مقاومت حزب‌الله در عرصه بین‌المللی بیان کرد: در سال‌های گذشته، برخی جنبش‌های مبارزاتی آمریکای لاتین از نمادهای شناخته‌شده مبارزه با استعمار و استبداد بودند؛ اما الگوی مقاومت در لبنان نیز توانست توجهات گسترده‌ای را به خود جلب کند. مقاومت، انتفاضه سنگ را به مرحله‌ای تازه از رویارویی با رژیم صهیونیستی رساند و در تحولات بعدی، زمینه شکل‌گیری معادلات جدیدی را فراهم کرد. با این همه، رسیدن به چنین جایگاهی صرفاً نتیجه توان نظامی نبود، بلکه به مقدمات فکری، اجتماعی، تربیتی و مدیریتی گسترده‌ای نیاز داشت.
خامه‌یار با بیان اینکه تمرکز سخنانش بر نهادسازی اجتماعی و جهادی و مدیریت بحران‌ها در اندیشه و عملکرد شهید نصرالله است، اظهار کرد: رسیدن به آن سطح از توانمندی نظامی و اجتماعی، در جامعه‌ای چندپاره و بحران‌خیز با اختلاف‌ها و تناقض‌های فراوان، کار آسانی نبود. سیدحسن نصرالله با برخورداری از هوشمندی، نگاه کلان و راهبردی و توانایی بهره‌گیری از قدرت نرم و سخت، به ایجاد زیرساخت‌های فکری، تربیتی و آموزشی و پرورش نیروهای متخصص و معتقد پرداخت و تشکیلاتی را شکل داد که از حیث سازمان‌دهی و انسجام، ویژگی‌های یک ساختار گسترده و قدرتمند را داشت.
وی ادامه داد: برای شناخت بهتر عملکرد سیدحسن نصرالله در مدیریت بحران‌ها، باید شرایط جامعه لبنان و به‌ویژه جامعه شیعیان را پیش از شکل‌گیری جریان مقاومت بررسی کرد. جامعه شیعه لبنان در آن دوران با محرومیت اقتصادی، ضعف خدمات عمومی، انزوای سیاسی و حاشیه‌نشینی اجتماعی مواجه بود. بخشی از این جامعه در ساختارهای فئودالی گرفتار شده بود و بخش دیگری از نسل جوان نیز تحت تأثیر جریان‌های چپ و گروه‌های مارکسیستی قرار داشت.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان با اشاره به شرایط خانوادگی و دوران کودکی شهید نصرالله گفت: سیدحسن نصرالله در خانواده‌ای فقیر و پرجمعیت در یکی از مناطق محروم بیروت متولد شد. پدرش کاسب کم‌بضاعتی بود و خانواده در محیطی زندگی می‌کرد که فلسطینی‌ها، سوری‌ها و لبنانی‌ها در کنار یکدیگر حضور داشتند و فقر در آنجا گسترده بود. شرایط تحصیل و زندگی او نیز متأثر از همین محرومیت‌ها بود. با آغاز جنگ داخلی لبنان، خانواده او ناچار شدند بیروت را ترک کنند و به روستای اجدادی‌شان در جنوب لبنان بروند؛ اتفاقی که دشواری‌های تازه‌ای را برای او به همراه داشت.
وی افزود: سیدحسن نصرالله در همان دوران تحت تأثیر شخصیت امام موسی صدر قرار گرفت. سیره، شیوه زندگی و قدرت مدیریت اجتماعی امام موسی صدر، تأثیر عمیقی بر شکل‌گیری شخصیت و نگرش او گذاشت. بررسی سخنان و خاطرات شهید نصرالله نیز نشان می‌دهد که امام موسی صدر در آن سال‌ها یکی از الگوهای اصلی فکری و اجتماعی او بود. در واقع، محرومیت‌های جامعه شیعه لبنان و تجربه زیسته سیدحسن نصرالله در چنین محیطی، در شکل‌گیری رویکردهای اجتماعی و مدیریتی او نقش مهمی داشت.
خامه‌یار با اشاره به مراحل مختلف زندگی علمی و سیاسی شهید نصرالله اظهار کرد: سیدحسن نصرالله در نوجوانی به جنبش امل، از جریان‌های برخاسته از حرکت محرومان امام موسی صدر، پیوست و در همان سال‌ها مسئولیت‌هایی را برعهده گرفت. او برای تحصیل علوم دینی راهی نجف اشرف شد.
وی ادامه داد: حضور در نجف با شرایط خاص سیاسی آن دوران و فشار حکومت بر علمای دینی همراه بود. این وضعیت در شکل‌گیری روحیه سیاسی و مبارزاتی سیدحسن نصرالله تأثیر گذاشت و سرانجام او و شماری از طلاب لبنانی ناچار شدند به لبنان بازگردند. پس از بازگشت، تحولات سیاسی و اجتماعی لبنان و نقش‌آفرینی در شکل‌گیری مقاومت و تأسیس حزب‌الله، از دیگر مراحل مهم زندگی او بود.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان بیان کرد: سیدحسن نصرالله در ادامه مسیر خود به قم نیز آمد و در میان کسانی که از همان سال‌ها او را می‌شناختند، این تصور وجود داشت که به دلیل هوشمندی، قدرت یادگیری و توانایی‌های علمی، می‌تواند در آینده به یکی از شخصیت‌های برجسته علمی جهان عرب تبدیل شود. با این حال، تحولات لبنان، درگیری‌های داخلی میان جریان‌های شیعی و اختلافات درون حزب‌الله، بار دیگر او را به لبنان بازگرداند. بازگشتی که قرار بود موقت باشد، به اقامتی طولانی انجامید و بیش از سه دهه ادامه یافت.
وی افزود: این تجربه‌ها در شکل‌گیری شخصیت مدیریتی شهید نصرالله نقش مهمی داشتند. برای شناخت ابعاد این شخصیت، باید بررسی کرد که او چه ساختارهایی را ایجاد و تقویت کرد، در حل چه بحران‌هایی نقش داشت، چه سازوکارهایی به کار گرفت و این اقدامات چه نتایج و هزینه‌هایی به دنبال داشت. توانایی او در نهادسازی، به‌ویژه در مواجهه با بحران‌های اجتماعی و سیاسی، یکی از محورهای مهم بررسی کارنامه اوست.
انسجام جامعه شیعه و عبور از اختلاف‌های درونی
خامه‌یار با اشاره به اقدامات شهید نصرالله برای تقویت انسجام جامعه شیعه اظهار کرد: یکی از اقدامات اساسی او، تلاش برای ایجاد انسجام در جامعه شیعه لبنان و کاهش زمینه‌های اختلاف، کینه‌ورزی و دشمنی‌های درونی بود. در کنار آن، ورود جامعه شیعه به ساختار حاکمیت سیاسی لبنان نیز از دغدغه‌های مهم او به شمار می‌رفت. این دو مسئله را باید در بستر تاریخی جامعه‌ای بررسی کرد که در آن، اختلاف‌های طایفه‌ای و سیاسی، بحران‌های متعددی ایجاد کرده بود.
وی افزود: لبنان با وجود تنوع گسترده طایفه‌ای، در دوره‌هایی شاهد درگیری‌های خونین میان گروه‌های مختلف بود. اختلاف میان حزب‌الله و جنبش امل نیز در مقطعی به درگیری‌های سنگینی انجامید و فضای جامعه شیعه را تحت تأثیر قرار داد. افزون بر این، جنگ اردوگاه‌ها میان فلسطینی‌ها و شیعیان، تصویری نامناسب از جامعه شیعه در جهان اسلام ایجاد کرده و بر انزوای آن افزوده بود.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان ادامه داد: سیدحسن نصرالله تلاش کرد این وضعیت را تغییر دهد و جامعه شیعه را به سمت همگرایی و انسجام سوق دهد. در گذشته، حتی مناسبت‌های مذهبی همچون تاسوعا، عاشورا و ایام محرم و صفر نیز گاه به عرصه بروز اختلاف میان گروه‌ها و جریان‌های شیعی تبدیل می‌شد؛ اما او برای کاهش این تنش‌ها و تقویت وحدت درون‌جامعه‌ای تلاش کرد. از این منظر، انسجام جامعه شیعه لبنان را می‌توان یکی از نتایج مهم رویکرد اجتماعی و مدیریتی او دانست.
وی با اشاره به بازتاب این رویکرد در روابط میان گروه‌های شیعه تصریح کرد: عملکرد شهید نصرالله در تقویت وحدت جامعه شیعه، صرفاً به لبنان محدود نماند و به الگویی برای بررسی وضعیت جوامع شیعی در کشورهای دیگر، به‌ویژه عراق، تبدیل شد. در این زمینه، واکنش‌ها و مرثیه‌های شخصیت‌های سیاسی و ادبی لبنان پس از شهادت او نیز می‌تواند ابعاد مختلف جایگاه اجتماعی و وحدت‌بخش وی را نشان دهد.
ورود به ساختار حاکمیت و تغییر موقعیت سیاسی شیعیان
خامه‌یار با بیان اینکه ورود جامعه شیعه به ساختار سیاسی لبنان از دیگر محورهای مهم عملکرد شهید نصرالله بود، اظهار کرد: برای درک اهمیت این تحول، باید به وضعیت تاریخی شیعیان در ساختار حاکمیت لبنان توجه کرد. پس از تقسیم منطقه شام و شکل‌گیری ترتیبات سیاسی جدید در منطقه، لبنان تحت تأثیر نفوذ فرانسه قرار گرفت و پیوندهای تاریخی میان فرانسه و مسیحیان لبنان نیز تقویت شد؛ اما شیعیان لبنان در دوره‌های طولانی با محرومیت، انزوا و فاصله از ساختارهای سیاسی و اداری مواجه بودند.
وی افزود: میزان فاصله میان جامعه شیعه و حاکمیت سیاسی را می‌توان در برخی مواضع و ادبیات سیاسی سال‌های آغازین شکل‌گیری حزب‌الله مشاهده کرد. در آن دوران، حتی در نحوه خطاب قرار دادن رئیس‌جمهور لبنان از سوی برخی مسئولان حزب‌الله، نشانه‌هایی از این فاصله و بیگانگی سیاسی دیده می‌شد. این وضعیت نشان می‌داد که مفاهیمی همچون هویت ملی و نمادهای رسمی لبنان هنوز در بخش‌هایی از جامعه شیعه جایگاه تثبیت‌شده‌ای نداشتند.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان ادامه داد: در یکی از دیدارهایی که شهید نصرالله درباره آن سخن گفته بود، موضوع استفاده از پرچم لبنان به جای اتکای صرف به پرچم جمهوری اسلامی ایران مطرح شده بود. در آن دیدار، بر ضرورت توجه به نمادهای ملی لبنان تأکید شده بود؛ اما پذیرش این موضوع برای برخی نیروهای مقاومت آسان نبود و متقاعد کردن دیگر اعضای تشکیلات نیز دشواری‌هایی داشت. این نمونه نشان‌دهنده عمق فاصله‌ای بود که میان بخشی از جامعه شیعه و ساختار سیاسی لبنان شکل گرفته بود.
وی بیان کرد: در ادامه، حزب‌الله با ائتلاف‌سازی و همکاری با جریان‌های مختلف سیاسی توانست جایگاه خود را در ساختار سیاسی لبنان گسترش دهد. حضور در مجلس، مشارکت در دولت و نقش‌آفرینی در شکل‌گیری توافق‌های سیاسی، از جمله تحولاتی بود که موقعیت این جریان را تغییر داد. خامه‌یار این روند را بخشی از تلاش برای عبور جامعه شیعه از حاشیه‌نشینی سیاسی و افزایش مشارکت در ساختار حاکمیت دانست.
رویکرد وحدت‌گرا در روابط شیعه و اهل سنت
خامه‌یار با اشاره به مواضع شهید نصرالله در زمینه تقریب مذاهب اظهار کرد: یکی دیگر از ابعاد مهم شخصیت او، تلاش برای جلوگیری از گسترش اختلاف‌های مذهبی و مدیریت تنش میان شیعه و اهل سنت بود. او نسبت به پیامدهای جنگ‌های طایفه‌ای و مذهبی هشدار می‌داد و تحولات منطقه، به‌ویژه عراق، را با حساسیت دنبال می‌کرد. برخی از این دیدگاه‌ها را می‌توان در مواضعی مشاهده کرد که او پیش از وقوع تحولات مهم منطقه‌ای بیان کرده بود.
وی افزود: شهید نصرالله معتقد بود روش‌های سنتی و فردی برای معرفی تشیع به‌تنهایی پاسخ‌گوی شرایط جدید نیستند و باید به الگوهای کلان‌تری توجه کرد. او در برخی سخنان خود، مقاومت را یکی از شیوه‌های اثرگذار در عرصه معرفی تشیع و تقویت جایگاه اجتماعی آن می‌دانست. از نگاه او، رفتار جمعی و عملکرد اجتماعی جریان‌های شیعی می‌توانست بیش از روش‌های محدود و فردی در شکل‌گیری برداشت دیگران از تشیع نقش داشته باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان ادامه داد: در این چارچوب، کاهش تنش‌های مذهبی، تقویت ارتباط با اهل سنت و جلوگیری از تبدیل اختلاف‌های فکری به درگیری‌های اجتماعی، اهمیت ویژه‌ای داشت. بررسی مواضع شهید نصرالله در برابر بحران‌های مذهبی منطقه نشان می‌دهد که مسئله وحدت اسلامی و جلوگیری از تشدید اختلاف‌های طایفه‌ای، بخشی از دغدغه‌های سیاسی و اجتماعی او بود.
مدیریت بحران‌های نظامی و سیاسی لبنان
خامه‌یار با اشاره به بحران‌های مختلفی که شهید نصرالله در دوران مسئولیت خود با آن‌ها مواجه شد، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین این بحران‌ها، عقب‌نشینی رژیم صهیونیستی از جنوب لبنان بود. این تحول پیامدهای سیاسی و اجتماعی گسترده‌ای داشت و مدیریت شرایط پس از آن، به‌ویژه در عرصه داخلی لبنان، اهمیت زیادی پیدا کرد.
وی افزود: جنگ ۳۳روزه یکی دیگر از بحران‌های مهم دوران رهبری شهید نصرالله بود. پس از این جنگ نیز لبنان با بن‌بست سیاسی مواجه شد؛ بن‌بستی که سرانجام به توافق دوحه و نقش‌آفرینی قطر برای نزدیک کردن جریان‌های سیاسی رقیب، از جمله گروه‌های موسوم به ۱۴ مارس و ۸ مارس، انجامید.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان با اشاره به ترور رفیق حریری بیان کرد: تحولات پس از این ترور، یکی دیگر از مقاطع حساس تاریخ سیاسی لبنان بود. پس از این حادثه، تحقیقات گسترده‌ای درباره عوامل آن انجام شد و موضوع اتهام‌زنی به حزب‌الله نیز در فضای سیاسی لبنان مطرح شد. با توجه به روند طولانی تحقیقات بین‌المللی در این پرونده، تحولات بعدی لبنان را باید در بستر پیامدهای سیاسی و اجتماعی این حادثه نیز بررسی کرد.
وی ادامه داد: از دیگر بحران‌های مهم، تنش‌های داخلی و تحولات سیاسی‌ای بود که در مقاطع مختلف، جامعه لبنان را در معرض اختلاف‌های شدید قرار داد. مدیریت این شرایط در جامعه‌ای با تنوع گسترده طایفه‌ای و سیاسی، نیازمند شناخت دقیق مناسبات قدرت و توانایی ایجاد توافق میان گروه‌های مختلف بود. در این زمینه، بررسی عملکرد شهید نصرالله باید علاوه بر ابعاد نظامی، ناظر بر شیوه مواجهه او با اختلاف‌های داخلی، ائتلاف‌های سیاسی و بحران‌های اجتماعی نیز باشد.
خامه‌یار در پایان با تأکید بر ضرورت بررسی همه‌جانبه شخصیت شهید سیدحسن نصرالله گفت: شناخت این شخصیت نباید تنها به عملکرد نظامی و جهادی او محدود شود. نهادسازی اجتماعی، تربیت نیروی انسانی، تقویت انسجام جامعه شیعه، حضور در ساختار سیاسی و مدیریت بحران‌های داخلی لبنان، از جمله محورهایی هستند که برای شناخت دقیق‌تر کارنامه او باید مورد توجه قرار گیرند.
انتهای پیام
